1. Nội Hàm Sanh Diệt đã được Thấy

Với quyết tâm giải thoát mạnh, hành giả chỉ ghi nhận và hành trì ba điểm: (1) Vạn hữu đều sinh diệt nên vô ngã, không thể tự ngã; (2) Vạn hữu đều sinh diệt nên vô thường và dẫn đến khổ đau, cho nên không có cái gì của ta, không có cái gì là ta, và cũng không có gì là tự ngã của ta; (3) Nhờ thành tựu quán chiếu và không phóng dật (appamāda) mà hành giả đoạn trừ tất cả thọ (lạc, khổ, không khổ không lạc) khởi lên từ thân tâm mình ở mọi lúc mọi nơi. Đó chính là ba yếu chỉ công phu trong bài kinh Sáu sáu - số 148, thuộc Trung bộ. Công phu này cũng tương tự như công phu “chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách” trong Bát-nhã Tâm kinh, hay công phu quán chiếu “Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điển, ưng tác như thị quán” trong kinh Kim cang.

Theo luận giải về chánh tri kiến, hành giả thể nhập được chánh kiến là nhờ thành tựu bảy diệu pháp gồm tín, tàm, quý, đa văn, tinh tấn, niệm, và trí tuệ (kinh Hữu học, Trung bộ). Tuệ ở đây là trí tuệ thấy rõ sự sinh và diệt của các pháp, trí tuệ cao quý và sâu sắc, đưa đến chấm dứt hoàn toàn đau khổ (Tương ưng 55.33). Đức Phật nhận thấy mỗi vi tử gồm có bốn nguyên tố chính - đất, nước, gió, lửa, và những thuộc tính của chúng. Ngài phát hiện ra rằng những vi tử này là những phần tử căn bản kết hợp thành vật chất, và chúng sinh ra rồi diệt đi rất nhanh - hàng tỉ tỉ lần trong một giây. Trên thực tế, không có sự chắc đặc trong thế giới vật chất; không có gì ngoài sự bùng cháy và những rung động. Các nhà khoa học hiện đại đã xác nhận những phát hiện của Đức Phật và đã chứng minh bằng thí nghiệm là thế giới vật chất gồm có những hạt cơ bản sinh diệt rất nhanh. Tuy nhiên, các nhà khoa học này không thể thoát khỏi khổ đau bởi vì họ chỉ hiểu bằng tri thức. Không giống như Đức Phật, họ không chứng nghiệm trực tiếp được sự thật bên trong chính họ. Chỉ khi nào ta tự chứng nghiệm được thực tại vô thường nơi chính mình, khi đó ta mới có thể thoát khỏi đau khổ.[1] Việc xác nhận 36 chi pháp (xem bảng 1) là nhằm nói đến sự vô ngã (kinh Sáu sáu).

Khái niệm vô ngã ở đây được thể hiện qua việc quán vô ngã từng chi phần của 36 chi pháp; trong đó, theo chiều ngang tích lũy dần (từ căn đến ái) của bảng chi pháp, sự sinh và diệt (upapajjati) đã được thấy. Thể thức này được lặp lại cho hàng kế tiếp của bảng chi pháp cho đến hết các hàng, tức là từ hàng của chi pháp mắt cho đến hàng chi pháp ý (xem bảng 1). Có thể tóm tắt theo công thức như sau: