Ấn Tượng Sắc Mầu Chợ Phiên Vùng Cao - Báo Nhân Dân

Không rõ chợ phiên xuất hiện từ bao giờ, chỉ biết rằng đã từ rất lâu nó là một thói quen, là một phần trong đời sống văn hóa của nhiều dân tộc. Gọi là chợ phiên bởi những lần họp chợ này không diễn ra hằng ngày mà thường theo tuần, theo tháng, tùy từng địa phương. Chẳng hạn như chợ phiên Ðồng Văn (Hà Giang) hay Bắc Hà (Lào Cai) họp vào chủ nhật, chợ phiên Dào San (Lai Châu) họp cách nhau 5-7 ngày, chợ phiên Sì Lở Lầu (Lai Châu) thường vào "ngày con dê và con trâu theo âm lịch"... Vào những ngày có phiên chợ, những cung đường dốc núi ngoằn ngoèo lại trở nên nhộn nhịp và đầy mầu sắc hẳn lên từ sớm tinh mơ mờ hơi sương cho đến nhá nhem tối. Ðồng bào các dân tộc: Mông, Dao, Thái, Tày, Mường... từ những bản làng xa xôi nhất đều xúng xính trong những bộ váy áo rực rỡ, mang theo chú ngựa thồ, chiếc gùi mây và những món "đặc sản" của dân tộc mình để xuống chợ. Ở miền núi, nơi mà dân cư thưa thớt và giao thông đi lại còn khó khăn thì mỗi lần chợ họp lại thật sự như một ngày hội của cả vùng.

Trong phiên chợ "đặc biệt" diễn ra ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Ðồng Mô, Hà Nội) vừa qua, tám dân tộc đến từ sáu tỉnh miền núi Ðông Bắc và Tây Bắc đã mang đến cho đông đảo khách tham quan chiêm ngưỡng những sản phẩm và hoạt động văn hóa tiêu biểu nhất của mình. Ấn tượng trước hết đến từ những sắc mầu đa dạng và tươi tắn của trang phục, trang sức, thể hiện sự phong phú và độc đáo của các loại thổ cẩm, đồ thủ công mỹ nghệ, một cách "khoe" đầy tự hào về bản sắc của mỗi dân tộc. Các cô gái Mông luôn nổi bật trong những chiếc váy xòe thổ cẩm nhiều mầu sắc rực rỡ, trong khi người phụ nữ Thái mềm mại trong bộ áo cóm được đính những chiếc khuy bạc lấp lánh. Họ luôn nói cười rạng rỡ, mời khách mua hàng, trao đổi, giao lưu bằng các hình thức nghệ thuật diễn xướng đặc sắc. Ở một góc chợ, các thiếu nữ dân tộc Tày nhiệt tình giới thiệu cho người xem những chiếc đàn tính tẩu, thứ nhạc cụ cổ truyền gắn liền với những điệu hát then, được làm hoàn toàn thủ công. Trong khi đó, những cô gái Thái đến từ Sơn La cùng vài du khách tung cao những quả còn nhỏ xinh nhiều mầu sắc trong trò chơi dân gian ném còn truyền thống tự bao đời. Ði sâu một chút nữa vào phía trong chợ là những món nông sản mà tự tay đồng bào các dân tộc trồng trọt hoặc hái lượm được bày bán, trông như những bảng mầu vui mắt với sắc đỏ của ớt, mầu tím của cà, trái bí vàng, mớ rau xanh hay những cây nấm hương nâu óng ả... Thỉnh thoảng, du khách cũng bắt gặp một vài sạp hàng với những vị thuốc dân gian từ thảo mộc, cây rừng, dùng để chữa một số bệnh đơn giản.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến những hương vị đậm đà, hấp dẫn từ những món ẩm thực truyền thống lan tỏa trong không gian. Nào là xôi ngũ sắc được nấu từ những hạt gạo nếp nương căng tròn, nào là món bánh dày giã tay, bánh quẩy nhúng mật, thịt trâu gác bếp, thịt lợn nướng trên than hồng... Ðặc biệt, dù đặc sản vùng cao mỗi vùng mỗi khác song trong các phiên chợ đều không thể thiếu đi chảo thắng cố sôi sùng sục, bốc khói nghi ngút trên những ụ bếp đắp đất. Cùng với những bát rượu ngô, rượu kê ủ từ men lá rừng tỏa hương thơm ngào ngạt, đàn ông hay phụ nữ, thanh niên hay người già đều có thể ngồi quây quần bên nhau chuyện trò, thưởng thức món ngon.

Sự thành công của chợ phiên vùng cao ở Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Ðồng Mô, còn thể hiện ở sức hấp dẫn với du khách từ nghệ thuật diễn xướng dân gian khi họ được thưởng thức những giai điệu réo rắt ngọt ngào từ lời ca, tiếng hát, từ chiếc khèn, cây sáo mà nam thanh, nữ tú các dân tộc đối đáp, giao duyên với nhau. Ðó cũng là một nét đẹp văn hóa rất độc đáo. Thường thì các chàng trai, cô gái sẽ chia thành hai hay nhiều nhóm để "biểu diễn" trước đám đông một cách hết sức tự nhiên, mộc mạc. Họ có thể đã biết, đã quen với nhau từ trước, có thể chỉ vừa gặp nhau, nhưng đều dùng những câu ca, điệu múa để bày tỏ tình cảm quý mến, trân trọng. Những âm thanh trong trẻo, ngọt ngào ấy cứ vang vọng, ngân xa mãi trong suốt buổi chợ. Có thể nói, chợ phiên không chỉ là nơi để trao đổi hàng hóa, đó còn là thời gian để đồng bào gặp nhau, thăm hỏi bạn cũ, có thêm bạn mới hay hẹn hò với người thương...

Chợ miền núi phản ánh khá đậm nét những sắc thái văn hóa cũng như phong tục tập quán đa dạng, phong phú của nhiều dân tộc. Ngày nay, đời sống của đồng bào ở nhiều vùng sâu, vùng xa cũng đã có sự thay đổi, cuộc sống đã từng bước tiến bộ. Nhiều người trong số họ đã có xe máy, đã biết dùng điện thoại di động. Cũng vì vậy, hàng hóa ở chợ bây giờ đa dạng và hiện đại hơn với đài FM, bánh kẹo, đồ hộp, thuốc tây... Nhưng nhìn chung, không khí ấm cúng, thân thiện cùng với sự thật thà, chân chất của đồng bào dân tộc thiểu số khiến cho chợ phiên vẫn luôn luôn có sức hấp dẫn du khách. Những chiếc túi thổ cẩm, những chai rượu ngâm, hoa quả bốn mùa hay những chú gà, chú lợn đều được bán với giá cả vừa phải, đúng số lượng, chất lượng. Cũng có người đi chợ không mua gì, không bán gì, nhưng họ có được một ngày đầy niềm vui và hứng khởi với những gì mắt thấy tai nghe. Ðó cũng là cảm nhận của nhiều du khách trong nước và nhất là của du khách quốc tế khi đến Việt Nam có cơ hội được trải nghiệm ở một phiên chợ vùng cao.

Nếu như tại các đô thị, trong cuộc sống hiện đại, chợ đã được "hiện đại hóa", thương mại hóa, khiến việc đi chợ trở nên tẻ nhạt, thì ở nhiều vùng núi cao phía bắc, vẫn còn đó những phiên chợ rất đông vui và ấm áp như vậy. Hãy một lần đến với chợ phiên để cảm nhận nhịp sống, cảm nhận cái "tình" trong đời sống tinh thần của đồng bào các dân tộc nơi đây, để càng thêm yêu mến, quý trọng con người và thêm nâng niu, trân trọng những giá trị văn hóa cộng đồng giàu tính nhân văn.

HOÀNG MỸ HẠNH