Bản Sắc Việt - Dấu ấn Huế Trong Mỹ Nghệ Khảm Xà Cừ

Dưới các triều đại quân chủ Lý, Trần, Lê, Mạc sản phẩm mỹ nghệ xà cừ chỉ giành riêng cho vua quan xử dụng, làm tặng phẩm ngoại giao hay xuất khẩu. Từ đời này truyền sang đời khác, sản phẩm thủ công của nước Đại Việt hình thành bản sắc riêng so với sản phẩm thủ công của các nước trong khu vực.

Bước sang thế kỷ 17, các chúa Nguyễn cầm quyền cai trị ở Nam Hà dần dần xây dựng, phát triển một trung tâm chính trị, văn hóa mới Phú Xuân – Thuận Hóa… Các nghề thủ công truyền thống bước đầu được mang từ vùng đất Tổ vào sau đó tiếp thu thêm kỹ thuật, mỹ thuật mới lạ của vùng đất phương nam. Nghề khảm xà cừ ở Huế được Lê Quý Đôn ghi lại trong sách Phủ biên tạp lục như sau:

"Xà cừ được sản xuất ở xứ Quảng Nam, ngày trước không bị đánh thuế. Nếu nhà nước cần dùng xà cừ để chế tạo đồ dùng thì viên quan Đồ gia (phụ trách công xưởng) phải báo cho quan Công đường xứ Quảng Nam để ra lệnh cho các thôn, xã, phường trong hạt phải tìm thu mua cống nạp hằng ngàn cân. Tại xứ Thuận Hóa người ta dùng xà cừ khảm vào bàn ghế, hộp quả, rương hòm, chuôi kiếm..."

Đầu thế kỷ 20, Nguyễn Phước Ánh dòng dõi của chúa Nguyễn thống nhất đất nước lên làm vua (Gia Long), xây dựng kinh đô nước Việt Nam tại Huế. Các vị vua đầu triều Nguyễn (Gia Long, Minh Mạng) đã biết chọn lọc tinh hoa văn hóa Việt cổ phối hợp với những nét đẹp văn hóa tiếp biến ở phương nam để xây dựng thành bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trên nền tảng đó đương nhiên sản phẩm văn hóa, thủ công mỹ nghệ Việt Nam cũng phải mang dấu ấn Nguyễn. Dấu ấn Huế – Nguyễn đậm đà, rực rỡ nhất còn lưu lại trên các vật phẩm thủ công mỹ nghệ cung đình. Tiêu biểu như trên các tác phẩm khảm xà cừ sau:

1. Chân dung vua Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương khảm bằng xà cừ trên gỗ trắc, mặt sau khảm hình cái khánh khắc chữ Nho: "Ngọ thôn xích tử Trần Bá Ôn xà cừ khảm truyền thần bái tiến, thiên tử vạn vạn tuế." Nghĩa: “Dân thường ở thôn Ngọ (Chuyên Mỹ, Hà Đông) Trần Bá Ôn lạy dâng bức truyền thần khảm bằng xà cừ, kính chúc Đức vua muôn muôn năm."

Chân dung Hoàng hậu Nam Phương do nghệ nhân Trần Bá Ôn ở thôn Ngọ

(Chuyên Mỹ- Hà Đông) cung tiến.

2. Chân dung khảm bằng xà cừ trên gỗ trắc ghi: “Diên Lộc Quận Công Thạch Trì Nguyễn tướng công chi tượng". Mặt sau ghi bằng chữ quốc ngữ: “Hà nam Phạm Văn Khuê chế. Nghĩa: “Hình trạng Diên Lộc Quận Công họ Nguyễn hiệu Thạch Trì. Do Phạm Văn Khuê ở Hà Nam khảm."

Việc được phép ghi tên người thợ ngay sau tác phẩm dâng tặng vua, hoàng hậu, quan lớn là điều mới xuất hiện dưới thời quân chủ do Pháp bảo hộ, từ triều vua Đồng Khánh (1886-1888) trở về sau.

Chân dung Diên Lộc Quận công Thạch Trì Nguyễn do nghệ nhân Phạm Văn Khuê ở Hà Nam chế tác.

Ngoài chân dung còn có các vật phẩm khảm xà cừ do các quan địa phương đặt nghệ nhân làm riêng dâng tặng hoàng gia vào các dịp lễ vui mừng cũng rất xứng đáng liệt vào hạng tinh hoa của nghề khảm xà cừ mang dấu ấn mỹ thuật Huế – Nguyễn.

Hộp đựng ấn tín của Quận công.

Nhận xét:

Từ xưa đến nay, Thừa Thiên Huế chưa hình thành làng nghề khảm xà cừ như các làng nghề truyền thống ở miền Bắc. Tuy nhiên Huế có may mắn từng là kinh đô của Việt Nam, nên những thợ khảm xà cừ giỏi dưới thời chúa Nguyễn, vua Nguyễn hoặc được trưng tập hoặc tự chuyển đến sinh sống đề hành nghề ở kinh đô. Nhờ đó mà người Huế có cơ hội tiếp xúc học hỏi và được truyền dạy nghề khảm xà cừ rất lâu đời, hiện nay vẫn còn truyền nhân tại vùng Địa Linh, Bao Vinh, Nam Phổ. Huế còn thế mạnh nhất nước là hệ thống chùa chiền, lăng tẩm, cung điện, bảo tàng... vẫn còn lưu giữ rất nhiều vật phẩm, tác phẩm thủ công mỹ nghệ tuyệt tác, đó chính là những tiêu bản quý hiếm để nghiên cứu, làm kiểu mẫu cho đời sau.

Rất tiếc đến nay Thừa Thiên Huế vẫn chưa thành lập được Trung tâm dạy nghề truyền thống đạt tiêu chuẩn. Việc truyền nghề, học nghề tự phát, cá nhân nên rất khó đào tạo được đội ngũ thợ thủ công mỹ nghệ có kỹ năng cao, kiến thức mỹ thuật, văn hóa tương đối.

Bảo tồn di sản nhưng phải phát huy được giá trị văn hóa ẩn tàng trong di sản của tổ tiên nhiều đời để lại. Nghệ nhân, nghệ sĩ không thể chỉ là người sao chép giả cổ cho đạt mà cần suy nghĩ sáng tác đề tài, kiểu mẫu, hoa văn... mới lạ. Làm thế nào chuyển tải được tư tưởng, tình cảm của con người đương đại. Vẫn biết nghệ nhân nghệ sĩ cũng xuất hiện từ giới thợ thuyền, nhưng để đạt được vinh dự này không phải là điều đơn giản, dễ dàng!

Đào tạo được thầy giỏi, thợ giỏi là bước đầu cần thiết cho công việc chấn hưng, phát triển ngành thủ công mỹ nghệ mang bản sắc Việt, dấu ấn Huế hiện nay. Rất mong quý cơ quan hữu quan dành sự quan tâm đúng mức và có những kế hoạch cụ thể, thiết thực để bảo tồn và phát huy một ngành nghề thủ công truyền thống vô cùng quý báu của cha ông hiện đang trên đà mai một. Đó chính là trách nhiệm của tất cả chúng ta.

Một số tác phẩm mỹ nghệ khảm xà cừ:

Trần Đình Sơn (Thành phố Huế)