Bổ An Nam Lục Dị đồ Ký – Wikisource Tiếng Việt

補安南錄異圖記 - Bổ An Nam lục dị đồ ký  (882) của Thôi Trí Viễn, do Wikisource dịch từ tiếng Trung Quốc

• các dự án wiki khác: mục Wikidata.

Học giả Thôi Trí Viễn (857-?) (崔致遠 - 최치원 - Choe Chiwon), một người Triều Tiên du học và làm quan thời nhà Đường, đã viết sách "Bổ An Nam lục dị đồ ký" (補安南錄異圖記) vào năm 882. Thôi Trí Viễn có quan hệ với quan đô hộ phủ An Nam là Cao Biền. Sách "Bổ An Nam lục dị đồ ký" của ông viết về các vấn đề địa lý, phong tục ở An Nam đô hộ phủ. Đây có lẽ là quyển sách cổ nhất mà người Triều Tiên viết về Việt Nam. 21208補安南錄異圖記 - Bổ An Nam lục dị đồ kýThôi Trí Viễn882

Nguyên văn chữ Hán

Phiên âm Hán Việt

交趾四封，圖經詳矣。然而管多生獠，境邇諸蕃，略採俚譚，用標方誌。安南之為府也，巡屬一十二郡（峰、驩、演、愛、陸、長郡、諒、武定、武安、蘇、茂、虞林），羈縻五十八州，府城東至南溟四百餘里，有山橫亙，千里而遙，邃穴深岩，為獠窟宅。蠻蜑之衆，六種星居。鄰諸蕃二十一區，管生獠二十一輩。水之西南則通闍婆、大食之國，陸之西北則接女國、烏蠻之路，曾無亭堠，莫審塗程。跂履者計日指期，沉浮者占風定信。二十一國雞犬傳聲，服食所宜，大較相類。管內生獠，多號山蹄，或被髮鏤身，或穿胸鑿齒，詭音嘲哳，奸態睢盱。其中尤異者，臥使頭飛，飲於鼻受，豹皮裹體，龜殼蔽形。搗木絮而為裘（獠子多衣木皮，熟搗有如纖纊），編竹苫而作翅。生養則夫妻代患，長成則父子爭雄。縱時有傳譯可通，亦俗無桑蠶之業。唯織雜彩狹布，多披短襟交衫。或有不縫而衣，不粒而食，死喪無服，嫁娶不媒，戰有排刀，病無藥餌。固恃險阻，各稱酋豪。遠自漢朝，迄於隋季，薦興邊患，頗役遐征。馬將軍標柱歸時，寸分地界；史總管倒碑過後，略靜海隅。洎咸通初，驃信挺災，元戎喪律。鴟嘯於跕鳶之地，豕豗於束馬之塗。摧兇欲快於摏喉，拯溺唯思於援手。先帝以今淮海太尉燕公，威宣大漠，政洽上都（時公防禦秦城，剗平醜虜，才歸輦下，出鎮安南），乃請出鎮龍編，立身豹略，剗雕題而卵碎，活黔首以肌豐。複壁壘於一麾，拔封疆於萬里。有蠹皆削，無冤不伸（朱道古稔奸於外，杜存淩恣虐於內，皆為安南巨患。公乃誅滅無遺，故禇令公遂良竄歿日南，子孫彫零，公時表洗雪）。然後使電母雷公，鑿外域朝天之路；山靈水若，偃大洋沃日之波（安南經岝口天威，神功所開，播在遠邇）。遂得絕蠻諜之北窺，紆漢軍之南戍。乃鳳傳徵詔，鷁泛歸程，至於洞獠海蠻，莫不醉恩飽義，遠投聖闕，請建生祠。則知善政所行，殊方可誘。既見馬如羊而不取，縱令蟻若象而何虞。足以驗四夷之時或不賓，九牧之任不得所也。有柔遠軍從事吳降嘗集是圖，名曰《錄異》，敘云：久觀遐蕃，目擊殊形，手題本事。然則信以傳信，斯焉取斯。既閱前詞，退而歎曰：愚之所以為異者，其諸異乎人之所異，曰六合之內，何物則棄。至如鼠肉萬斤，鰕鬂一丈，既知南北所產，永釋古今之疑。則彼獸性群分，鳥聲類聚，誠不足異也。頃太尉燕公受三顧恩，用六奇計，使獷悍歸服，邊陲晏然。今聖上省方，蒙王獻款，不敢弄吠堯之口，永能除猾夏之心。皆由燕公收交州，鎮蜀邵，威振於奔魑走魅，功成於金壘湯池。所謂藴先見之能，察未來之事，呼吸而陰陽不測，指蹤而神鬼交馳。實為天工，人其代之，斯實可為異矣。聊補所闕，敢貽將來。時翠華幸蜀之三載也。

Giao Chỉ tứ phong , đồ kinh tường hĩ . nhiên nhi quản đa sinh lão , cảnh nhĩ chư phiền , lược thải lý đàm , dụng tiêu phương chí. An Nam chi vi phủ dã, tuần thuộc thập nhị quận (Phong, Hoan, Diễn, Ái, Lục, Trường Quận, Lạng, Vũ Định, Vũ An, Tô, Mậu, Ngu Lâm), ki mi ngũ thập bát châu, phủ thành đông chí Nam Minh tứ bách dư lý, hữu sơn hoành ngân, thiên lý nhi diêu, túy huyệt thâm nham, vi Lạo quật trạch. Man đản chi chúng , lục chủng tinh cư . lân chư phiền nhị thập nhất khu , quản sinh lão nhị thập nhất bối . Thủy chi tây nam tắc thông đồ bà, đại thực chi quốc , lục chi tây bắc tắc tiếp nữ quốc 、 ô man chi lộ , tằng vô đình hậu , mạc thẩm đồ trình . kỳ lý giả kế nhật chỉ kỳ , trầm phù giả chiêm phong định tín, Nhị thập nhất quốc kê khuyển truyện thanh , phục thực sở nghi , đại giác tương loại . quản nội sinh lão , đa hào sơn đề , hoặc bị phát lũ thân , hoặc xuyên hung tạc xỉ , quỷ âm trào triết , gian thái tuy hu. Kỳ trung vưu dị giả , ngọa sử đầu phi , ẩm vu tị thụ , báo bì khỏa thể , quy xác tế hình . đảo mộc nhứ nhi vi cừu （ lão tử đa y mộc bì , thục đảo hữu như tiêm khoáng ）, biên trúc thiêm nhi tác sí . sinh dưỡng tắc phu thê đại hoạn , trường thành tắc phụ tử tranh hùng . Túng thì hữu truyện dịch khả thông , diệc tục vô tang tàm chi nghiệp . duy chức tạp thải hiệp bố , đa phi đoản khâm giao sam . hoặc hữu bất phùng nhi y , bất lạp nhi thực , tử tang vô phục , giá thú bất môi , chiến hữu bài đao , bệnh vô dược nhị. cố thị hiểm trở , các xưng tù hào . viễn tự hán triêu , hất vu tùy quý , tiến hưng biên hoạn , pha dịch hà chinh . mã tương quân tiêu trụ quy thì , thốn phân địa giới ； sử tổng quản đảo bi quá hậu , lược tĩnh hải ngung. Kịp hàm thông sơ , phiếu tín đĩnh tai , nguyên nhung tang luật . si khiếu vu thiếp diên chi địa , thỉ hôi vu thúc mã chi đồ . tồi hung dục khoái vu thung hầu , chửng nịch duy tư vu viên thủ. Tiên đế dĩ kim hoài hải thái úy yến công , uy tuyên đại mạc , chính hiệp thượng đô （ thì công phòng ngữ tần thành , sản bình xú lỗ , tài quy liễn hạ , xuất trấn an nam ） , nãi thỉnh xuất trấn long biên , lập thân báo lược , sản điêu đề nhi noãn toái , hoạt kiềm thủ dĩ cơ phong . phức bích lũy vu nhất huy , bạt phong cương vu vạn lý . hữu đố giai tước , vô oan bất thân （ chu đạo cổ nhẫm gian vu ngoại , đỗ tồn lăng tứ ngược vu nội , giai vi an nam cự hoạn . công nãi tru diệt vô di , cố 禇 lệnh công toại lương thoán một nhật nam , tử tôn điêu linh , công thì biểu tẩy tuyết). Nhiên hậu sử điện mẫu lôi công , tạc ngoại vực triêu thiên chi lộ ； sơn linh thủy nhược , yển đại dương ốc nhật chi ba （ an nam kinh 岝 khẩu thiên uy , thần công sở khai , bá tại viễn nhĩ ） . toại đắc tuyệt man điệp chi bắc khuy , hu hán quân chi nam thú . Nãi phượng truyện trưng chiếu , nghịch phiếm quy trình , chí vu động lão hải man , mạc bất túy ân bão nghĩa , viễn đầu thánh khuyết , thỉnh kiến sinh từ . tắc tri thiện chính sở hành , thù phương khả dụ . ký kiến mã như dương nhi bất thủ , túng lệnh nghĩ nhược tượng nhi hà ngu . túc dĩ nghiệm tứ di chi thì hoặc bất tân , cửu mục chi nhâm bất đắc sở dã. hữu nhu viễn quân tòng sự ngô hàng thường tập thị đồ , danh viết 《 lục dị 》 , tự vân : cửu quan hà phiền , mục kích thù hình , thủ đề bản sự . nhiên tắc tín dĩ truyện tín , tư yên thủ tư . ký duyệt tiền từ , thối nhi thán viết : ngu chi sở dĩ vi dị giả , kỳ chư dị hồ nhân chi sở dị , viết lục hợp chi nội , hà vật tắc khí . chí như thử nhục vạn cân , hà 鬂 nhất trượng , ký tri nam bắc sở sản , vĩnh thích cổ kim chi nghi . tắc bỉ thú tính quần phân , điểu thanh loại tụ , thành bất túc dị dã . khoảnh thái úy yến công thụ tam cố ân , dụng lục kỳ kế , sử quánh hãn quy phục , biên thùy yến nhiên . kim thánh thượng tỉnh phương , mông vương hiến khoản , bất cảm lộng phệ nghiêu chi khẩu , vĩnh năng trừ hoạt hạ chi tâm . giai do yến công thu giao châu , trấn thục thiệu , uy chấn vu bôn si tẩu mị , công thành vu kim lũy thang trì . sở vị 藴 tiên kiến chi năng , sát vị lai chi sự , hô hấp nhi âm dương bất trắc , chỉ tung nhi thần quỷ giao trì . thực vi thiên công , nhân kỳ đại chi , tư thực khả vi dị hĩ . liêu bổ sở khuyết , cảm di tương lai . thì thúy hoa hạnh thục chi tam tái dã .

Dịch nghĩa

[sửa]

Ghi chép bổ sung về những hình ảnh kỳ lạ ở An Nam

[sửa]

Vùng Giao Chỉ bốn phía đã được ghi chép rõ ràng trong các sách địa lý. Tuy nhiên, nơi đây cai quản nhiều người Lạo 䝤 sinh sống[1], lại giáp ranh với các nước phiên bang[2], nên có lược ghi lại những lời truyền miệng dân gian để bổ sung vào sách địa chí.

An Nam là phủ (An Nam đô hộ phủ), có 12 quận:

• Phong 峰 [Châu][3]
• Hoan 驩 [ Châu][4]
• Diễn 演 [ Châu][5]
• Ái 愛 [ Châu][6]
• Lục 陸[7]
• Trường Quận 長郡[8]
• Lạng 諒[9]
• Vũ Định 武定[10]
• Vũ An 武安[11]
• Tô 蘇[12]
• Mậu 茂[13]
• Ngu Lâm 虞林

và kiểm soát 58 châu cơ mi 羈縻[14]. Từ phía Đông của phủ này đến bể Nam là hơn 400 dặm[15], có núi non nằm ngang, ngàn dặm xa xôi, hang sâu vách thẳm, là nơi cư ngụ của các tộc người.

Cộng đồng người có 6 chủng sống rải rác. Các bộ tộc vùng biên lân cận có 21 khu. Vùng nước phía Tây Nam thông đến nước Đồ Bà[16] và Đại Thực[17]. Trên đất liền, hướng Tây Bắc tiếp giáp Nữ Quốc[18], có đường đi Ô Man, chưa có vọng gác nên chưa biết rõ đường đi lối lại. Người đi đường bộ thì đếm ngày tính thời gian, người đi đường thuyền thì đoán gió hẹn nhau.

Hai mươi mốt nước liền nhau, tiếng gà tiếng chó còn nghe vọng lại. Tập quán ăn mặc phần lớn tương tự nhau. Trong vùng quản hạt có người Lạo sinh sống, phần nhiều tự xưng là Sơn Đề 山蹄. Có người để tóc xõa, xăm hình lên thân thể; có người cà khoét răng[19]. Tiếng nói kỳ lạ, the thé như trêu chọc; dáng vẻ gian trá, mắt láo liên.

Trong số đó, những điều kỳ lạ nhất là: nằm mà khiến đầu bay đi[20], uống thì dùng mũi để tiếp nhận; lấy da báo quấn thân, dùng mai rùa che mình. Giã sợi gỗ làm áo lông (người Lạo thường mặc vỏ cây, giã kỹ thì giống như bông tơ); người ta lợp nhà bằng cây tre trúc trông như cánh chim. Khi sinh con và nuôi dưỡng thì vợ chồng thay nhau chịu gian khó; khi trưởng thành thì cha con tranh nhau làm kẻ mạnh.

Tuy đôi khi có người phiên dịch để thông hiểu, nhưng phong tục nơi đây không có nghề trồng dâu nuôi tằm. Chỉ dệt vải hẹp với nhiều màu sắc pha tạp, phần lớn mặc áo ngắn, cổ chéo. Có người không may áo mà mặc một tấm vải liền, không ăn hạt thóc mà vẫn sống[21]; khi có người chết thì không để tang, cưới hỏi không cần mai mối; ra trận thì dùng dao lớn để xung phong, khi bệnh thì không có thuốc men. Họ dựa vào địa thế hiểm trở, mỗi nơi đều có người đứng đầu tự xưng là tù trưởng, hào trưởng.

Từ thời Hán cho đến cuối đời Tùy, tai họa biên cương liên tiếp nổi lên, nhiều lần phải điều binh chinh phạt nơi xa. Khi tướng quân Mã Viện dựng trụ đồng trở về, đã phân định ranh giới từng tấc đất; sử dụng lại con cháu để cai quản, vùng ven biển tạm yên. Đến đầu niên hiệu Hàm Thông 咸通[22], tin nổi loạn truyền về, đại tướng tử trận[23]. Chim cú kêu nơi đất diều bay, lợn rống trên đường buộc ngựa. Muốn diệt kẻ hung ác như bóp cổ cho hả giận, muốn cứu người chìm đắm thì chỉ mong có tay kéo lên.

Tiên đế[24] đã cử Yên công [Cao Biền] – nay là Thái úy trấn giữ vùng Hoài Hải 淮海太尉燕公[25] – người từng uy danh vang dội nơi đại mạc, chính sự hòa hợp ở kinh đô (khi ấy [Cao Biền] công đang phòng thủ thành Tần, dẹp yên giặc dữ, vừa trở về triều thì được cử đi trấn thủ An Nam). Ngài xin ra trấn giữ Long Biên, lập thân bằng mưu lược như báo, tiêu diệt bọn khắc mình như đập trứng, cứu dân đen khiến họ được no đủ. Dựng lại thành lũy chỉ bằng một hiệu lệnh, mở rộng cương vực đến muôn dặm. Kẻ sâu mọt đều bị trừ, người oan khuất đều được giải.

(Chẳng hạn như Chu Đạo Cổ 朱道古 làm loạn bên ngoài, Đỗ Tồn Lăng 杜存淩 tàn ác bên trong, đều là tai họa lớn của An Nam. Công đã tiêu diệt sạch không để sót, nên cố lệnh công Toại Lương 遂良 phải trốn chết ở Nhật Nam, con cháu tiêu vong, [Cao Biền] công khi ấy đã dâng biểu rửa sạch nỗi oan.)

Sau đó khiến thần sấm thần sét mở đường cho ngoại bang vào triều cống; núi linh sông thiêng lặng sóng biển lớn, ánh mặt trời chiếu rọi (An Nam nhờ cửa Cát Khẩu mà tiếp nhận uy trời, công lao thần thánh lan truyền khắp nơi). Nhờ vậy mà chặn đứng được gián điệp man di từ phương Bắc, giảm bớt việc quân Hán phải trấn giữ phương Nam.

Rồi chim phượng truyền chiếu triệu, thuyền chim yến chở đường về; đến cả bọn Lạo rừng, Man biển cũng đều say ân nghĩa, no đạo lý, xa xôi cũng hướng về triều đình, xin lập sinh từ để thờ. Như vậy đủ thấy nơi nào có chính sự tốt đẹp thì dù là phương xa cũng có thể cảm hóa. Đã thấy ngựa như dê mà không lấy, thì dù kiến to như voi cũng chẳng có gì đáng sợ. Đủ để chứng minh rằng: khi bốn phương không thần phục, là do chín châu chưa được người xứng đáng cai quản.

Có viên quan quân đội tên là Ngô Giáng 吳降 từng thu thập những điều này thành sách, gọi là “Lục Dị” 錄異, lời tựa viết rằng: “Lâu nay quan sát các phiên bang xa xôi, tận mắt thấy hình dạng khác lạ, tự tay ghi lại sự việc.” Như vậy là truyền điều chân thực, lấy từ điều chân thực. Đọc xong những lời trước, lui lại mà than rằng: cái gọi là điều kỳ lạ của kẻ ngu này, chẳng qua là khác với cái mà người đời cho là kỳ lạ. Trong trời đất này, có vật gì lại bị bỏ đi? Như thịt chuột nặng vạn cân, râu tôm dài một trượng, đã biết là sản vật phương Nam phương Bắc, thì vĩnh viễn không còn nghi ngờ xưa nay nữa. Vậy thì tính loài thú chia theo bầy, tiếng loài chim tụ theo loại, thật chẳng có gì lạ.

Gần đây Thái úy Yên công [Cao Biền] được ba lần mời mà nhận chức, dùng sáu kế lạ khiến kẻ hung hãn phải quy phục, biên cương yên ổn. Nay Thánh thượng đi tuần phương, được các nước chư hầu dâng biểu quy thuận, không dám để miệng sủa của bọn Nghiêu làm loạn, mãi mãi trừ được mối lo trong lòng người Hạ. Tất cả là nhờ Yên công thu phục Giao Châu, trấn giữ Thục Thiệu, uy danh vang dội khiến yêu quái phải chạy trốn, công thành nơi thành đồng hào nước. Đó là người có tài nhìn xa trông rộng, biết trước việc chưa xảy ra, chỉ một hơi thở đã khiến âm dương biến hóa, một cái chỉ tay khiến thần quỷ kinh hồn. Thật là công việc của trời, mà người thay trời làm nên – đó mới thật là điều kỳ lạ vậy.

Nay xin bổ sung điều còn thiếu, dám gửi lại cho đời sau. Khi ấy là năm thứ ba[26] Thánh giá tuần du đất Thục[27].

   

Chú thích

1. ▲ 生䝤 (生獠): Sinh liêu chỉ dân cư không sống ở các khu thành (thị dân). 獠 Liêu là từ vốn chỉ các tộc người phân bố ở khu vực phía Nam Trung Quốc như Quảng Đông, Quảng Tây, Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu.
2. ▲ 諸蕃 (诸蕃): Chư phiên - chỉ các bộ lạc sống rải rác khu vực biên giới
3. ▲ Vốn là quận Tân Hưng thời thuộc Ngô và Tân Xương thời thuộc Tấn. Tùy Dạng Đế bỏ và nhập vào quận Giao Chỉ. Năm 621 [Đường Cao Tổ] đặt lại Phong Châu
4. ▲ Tức quận Nhật Nam thời thuộc Tùy. Năm 622, [Đường Cao Tổ] lập ra Nam Đức châu tổng quản phủ, lĩnh 8 châu: Đức, Minh, Trí, Hoan, Lâm, Nguyên, Cảnh, Hải. Năm 624 lại đổi là Đức Châu. Năm 627 đổi Nam Đức châu tổng quản phủ thành Hoan Châu, còn Hoan Châu cũ [1 trong 8 châu cũ thuộc Nam Đức châu tổng quản phủ] thành Diễn Châu. Năm 628 [Đường Thái Tông] đặt Hoan Châu đô đốc phủ, lĩnh 8 châu Hoan, Diễn, Minh, Trí, Lâm, Nguyên, Cảnh, Hải. Năm 638 bỏ 3 châu Minh, Nguyên, Hải. Năm 742, [Đường Minh Hoàng] đổi thành quận Nhật Nam như thời Tùy. Năm 758, [Đường Túc Tông] đổi lại thành Hoan Châu [như thời Đường Thái Tông].
5. ▲ Vốn tên là quận Trung Nghĩa hoặc Diễn Thủy. Thời [Đường Thái Tông] bỏ. Năm 764, tách Hoan Châu ra đặt Diễn Châu. Diễn Châu được xác định là một phần huyện Hàm Hoan thời thuộc Hán, Ngô, Tấn. (Nay là miền bắc Nghệ An gồm các huyện Diễn Châu, Yên Thành, Quỳnh Lưu, Nghĩa Đàn, Quỳ Châu).
6. ▲ Là quận Cửu Chân thời thuộc Tùy. Năm 622 đặt thành Ái Châu gồm có 4 huyện: Cửu Chân, Tùng Nguyên, Dương Sơn, An Thuận; đồng thời đặt ở biên giới Cửu Chân 7 châu nhỏ khác là Tích Châu, Thuận Châu, Vĩnh Châu, Tư Châu, Tiền Châu, Chân Châu, Sơn Châu. Sau đó Vĩnh châu được đổi làm Đô Châu. Năm 627, [Đường Thái Tông] bỏ Đô Châu nhập vào Tiền Châu; bỏ Tư Châu và Chân Châu nhập vào Nam Lăng, lại bỏ An Châu lập huyện Long An, bỏ Sơn Châu lập huyện Kiến Sơ. Năm 742, [Đường Huyền Tông] đổi Ái Châu thành quận Cửu Chân như thời Tùy. Năm 758, [Đường Túc Tông] đổi trở lại là Ái Châu.
7. ▲ Vốn là Hoàng Châu và quận Ninh Hải thời thuộc Lương. Năm 622 đặt Ngọc Châu. Năm 628 bỏ châu, mang các huyện gộp vào Khâm Châu. Năm 675, [Đường Cao Tông] đổi lại là Lục Châu, năm 742, [Đường Huyền Tông] đổi làm quận Ngọc Sơn, năm 758 [Đường Túc Tông] đổi lại là Lục Châu như cũ. (Nay gồm một phần phía nam Khâm Châu thuộc Quảng Tây và dải đất dọc biển của tỉnh Quảng Ninh)
8. ▲ Năm 742, [Đường Huyền Tông] đổi làm quận Văn Dương, năm 758 Đường Túc Tông đổi làm Trường Châu như cũ. Trường Châu được xác định vị trí tương đương huyện Vô Công thuộc quận Cửu Chân thời thuộc Hán (nay là miền Nho Quan, Yên Khánh tỉnh Ninh Bình).
9. ▲ có thể là Lạng Sơn?
10. ▲ nay là 1 phần của Lào Cai và Vân Nam
11. ▲ nay là 1 phần Nam Định, Hải Phòng, Thái Bình
12. ▲ nay thuộc Quảng Ninh, Hải Dương, 1 phần Hải Phòng
13. ▲ nay là 1 phần của Hà Giang, Tuyên Quang
14. ▲ Châu Ki mi là các châu bị quản lý ràng buộc lỏng lẻo. Tại An Nam đô hộ phủ có tới 58 châu Ki mi (trong đó 18 châu lệ vào Châu Phong, mới khảo được 43 Châu), người Tây Âu, người Lão, người Thoán: 1. Nam châu南州. 2. Tích châu 昔州. 3. Đông châu東州. 4. Tư Nông châu 鉏儂州 5. Lâm Tây châu 林西州 6. Long châu 龍州 (nay là huyện Long Châu khu tự trị Choang TQ, giáp Cao Bằng) 7. Môn châu 門州 8. An Đức châu 安德州 9. Quy Hóa châu 龜貨州 (nay là 1 phần Phú Thọ, Sơn La, Sơn Tây và Lào) 10. Vũ Văn châu 宇文州 11. Đô Kim châu 都今州 12. Lộc châu 祿州 (thuộc Lộc Bình, Lạng Sơn) 13. Kim Long châu 今龍州 14. Kim Quách châu 今崞州 15. Cam Đường châu 甘棠州 (nay là Lào Cai) 16. Lạng châu 諒州 (nay là Lạng Sơn và 1 phần Nam Ninh, TQ) 17. Nam Bình châu 南平州 (nay là Nam Quan và 1 phần lớn Nam Ninh, TQ) 18. Kha Phú châu 軻富州 19. Đề Thượng châu 諦上州 20. Vi châu 圍州 21. Vũ Lục châu 宇六洲 22. Tây Bình châu 西平州 23. Thượng Tư châu 上鉏州 24. Long Vũ châu 龍宇州 (nay thuộc Ngô Châu, khu dân tộc Choang, Quảng Tây) 25. Tân An châu 新安州 (nay thuộc Yên Bái) 26. Vũ Định châu 武定州 (nay là huyện Vũ Định, tỉnh Vân Nam) 27. Tư Lăng châu 思陵州 28. Phàn Đức châu 樊德州 29. Nam Đăng châu 南鐙州 (nay thuộc Văn Bàn và 1 phần Lào Cai) 30. Tây Nguyên châu 西原州 31. Tư Quách châu 思郭州 32. Thử châu 暑州 33. Dư châu 與州 34. Đức Hóa châu 德化州 35. Quận châu 郡州 36. Quy châu 媯州 37. Bình Nguyên châu 平原州 (Nay là Hòa An và 1 phần tỉnh Cao Bằng) 38. La Phục châu 羅復州 39.Lang Mang châu 郎邙州 40. Vạn Kim châu 萬今州 (Nay thuộc Hòa Bình và 1 phần Mỹ Đức) 41. Kim Bưu châu 今郵州 42. Tín châu 信州 43. Thiêm Lăng châu 僉陵州
15. ▲ nguyên văn: 里 lý, đơn vị đo lường cổ, 1 lý khoảng 500m
16. ▲ Các nước ở khu vực quần đảo Java (Chà Và). Hoặc là Xà Bà (闍婆): Nói tắt của tên Xà Bà Bà Đạt (Saba Badal) (闍婆婆達), là tên một quốc đảo ngày nay thuộc nước Indonesia, còn có tên là Xà Bà Đạt Savadal (闍婆達).
17. ▲ Đại Thực (大食) : thường dùng chỉ đế chế Saracen (trải dài từ Syria đến Ả Rập Xe út ngày nay), tuy nhiên ở đây dùng chỉ 1 đảo quốc ở biển Đông. Tân Đường Thư (新唐書) cuốn 222 (訶陵) phần 2, Nam Man liệt truyện hạ (南蠻列傳下) có ghi: 〔大食君聞之 齎金一囊置其郊 行者輒避〕 Đại Thực quân văn chi tư kim nhất nang trí kỳ giao hành giả triếp tị Tống sử cuốn 489, phần Ngoại quốc liệt truyện (外國列傳) có ghi từ biển Đồ Bà đi thuyền buồm 5 ngày đến nước Đại Thực 汎海五日至大食國. Đại Thực cũng có thể là 1 vùng lãnh thổ A-rập theo Hồi Giáo tồn tại từ khoảng năm 632-1258, vị trí hiện tại gồm Ấn Độ, iran, iraq, và vùng Trung Đông.
18. ▲ Nữ quốc ý chỉ một nước do phụ nữ làm vua, đó là tên một bộ lạc ở miền Tây Nam thời Tùy và Đường, được cho là 1 nhánh của người Khương (羌族). Hoặc cũng có thể là 1 quốc gia cổ, bây giờ là khu vực cao nguyên Thanh Hải-Tây Tạng và vùng Kashmir.
19. ▲ có lẽ là tục mài nhuộm răng?
20. ▲ có lẽ nói đến truyền thuyết Ma lai hay Krasue là hồn ma hiếm hoi xuất hiện trong văn hóa dân gian của nhiều quốc gia Đông Nam Á. Trong truyền thuyết, ma lai là lời nguyền ám lên một người phụ nữ. Mỗi khi đêm về, chiếc đầu cùng nội tạng của chúng tách ra và bay lơ lửng trong không khí với cơn thèm khát máu vô tận.
21. ▲ ý nói không ăn gạo thóc
22. ▲ niên hiệu của Đường Ý Tông 唐懿宗, 860-874
23. ▲ Tháng 11 Âm Lịch năm 860, Đường Ý Tông đổi niên hiệu thành Hàm Thông năm thứ nhất, xá thiên hạ. Trong những năm này, quân Nam Chiếu liên tục quấy phá vào vùng biên, ban đầu Nam Chiếu liên kết với người dân nổi dậy ở An Nam đô hộ phủ công phá quận Giao chỉ, Đô hộ Lý Vũ phải bỏ trốn. Mãi đến giữa năm 861, triều đình phái Vương Khoan là Kinh lược sứ cùng với thổ quân của Lý Vũ hợp sức mới bình dẹp được. Nhưng ngay sau đó, Nam Chiếu lại tấn công vào Ung châu và bao vây nơi này. Sang năm 862, Nam Chiếu lại tấn công vào An Nam một lần nữa. Triều đình phải ra lệnh cho Thái Tập dẫn 30.000 quân tới giải nguy cho An Nam thì người Man mới tạm lui.
24. ▲ Đường Ý Tông
25. ▲ Hoài Hải thái úy tức là Cao Biền 高駢, còn có các tên tự khác là Thiên Lý 千里, Lạc Điêu thị ngự 落雕侍御, Cao Thái úy 高太尉, Cao vương 高王, tước Yên quốc công 燕国公, Bột Hải quận vương 渤海郡王, một nhân vật chính trị, người đầu tiên trở thành Tiết độ sứ của trị sở Tĩnh Hải quân trong lịch sử Việt Nam. Cao Biền nổi tiếng là thầy phong thủy, đã trấn yểm nhiều long mạch nước ta
26. ▲ năm 882
27. ▲ Loạn Hoàng Sào khiến Đường Hy Tông phải chạy nạn vào đất Thục năm 879. Cao Biền và Thôi Trí Viễn là các quan hỗ trợ đắc lực cho Hy Tông giai đoạn này.

Nguồn

• 本文寫於唐僖宗中和二年（882年），收錄在崔致遠《桂苑筆耕集》卷十六。 Bản văn tả vu Đường Hi Tông trung hòa nhị niên 882 niên ）, thu lục tại Thôi Trí Viễn 《 quế uyển bút canh tập 》 quyển thập lục .

  Tác phẩm này là một bản dịch và có thông tin cấp phép khác so với bản quyền của nội dung gốc.  Bản gốc: 

Tác phẩm này, được phát hành trước ngày 1 tháng 1 năm 1931, đã thuộc phạm vi công cộng trên toàn thế giới vì tác giả đã mất hơn 100 năm trước.

  Public domainPublic domainfalsefalse  Bản dịch: 

Tác phẩm này được phát hành theo Giấy phép Creative Commons Ghi công-Chia sẻ tương tự 4.0 Quốc tế, cho phép sử dụng, phân phối, và tạo tác phẩm phái sinh một cách tự do, miễn là không được thay đổi giấy phép và ghi chú rõ ràng, cùng với việc ghi công tác giả gốc — nếu bạn thay đổi, chuyển đổi hoặc tạo tác phẩm phái sinh dựa trên tác phẩm này, bạn chỉ có thể phân phối tác phẩm phái sinh theo cùng giấy phép với giấy phép này.

  Public domainPublic domainfalsefalse

Tác phẩm này được phát hành theo các điều khoản của Giấy phép Tài liệu Tự do GNU.

Điều khoản sử dụng của Wikimedia Foundation yêu cầu văn bản được cấp phép theo GFDL được nhập sau tháng 11 năm 2008 cũng phải cấp phép kép với một giấy phép tương thích khác. "Nội dung chỉ khả dụng trong GFDL không được phép" (§7.4). Điều này không áp dụng cho phương tiện phi văn bản.

Public domainPublic domainfalsefalse