Các Siêu đô Thị Châu Á Xử Lý Rác Thải Như Thế Nào?

Người Nhật Bản có một từ để chỉ cảm giác hối tiếc khi một thứ gì đó có giá trị bị lãng phí: “Mottainai”. Cụm từ này có thể được dịch là "không lãng phí bất cứ thứ gì xứng đáng", hay “thật lãng phí làm sao!”, là nhận thức về môi trường của bất cứ ai sống ở đất nước “Mặt Trời mọc”.

“Mottainai” bắt nguồn từ triết lý Phật giáo về sự tiết kiệm và lưu tâm đến hành động của mỗi người, được kết hợp với Thần đạo - tôn giáo bản địa của Nhật Bản, nghĩa là mọi thứ đều có giá trị bẩm sinh và không thể bị vứt bỏ một cách thiếu tôn trọng.

Theo báo cáo của Diễn đàn kinh tế Thế giới, tinh thần Mottainai giải thích tại sao Nhật Bản dẫn đầu thế giới về quy trình phân loại rác 3R (giảm thiểu, tái chế, tái sử dụng).

Đi bộ ở bất kỳ khu phố nào ở Nhật Bản, bất cứ ai cũng sẽ sớm bắt gặp các biển báo chi tiết bên đường với các biểu tượng đầy màu sắc và lịch trình thu gom rác hàng tuần. Những quy định này chi phối việc xử lý rác thải, và nhiều du khách đến Nhật Bản đã phải ngạc nhiên vì mức độ tỉ mỉ của những quy tắc này. Thí dụ, tại phường có dân số khoảng gần 920 nghìn người và là phường lớn nhất của Tokyo, cơ quan quản lý đã xuất bản một hướng dẫn về các quy định xử lý và tái chế rác dài 24 trang.

Các hộ gia đình và cơ sở kinh doanh phân loại thùng rác của họ thành các đồ có thể đốt cháy được (mọi thứ từ phế liệu nhà bếp đến túi nhựa, giấy, tã bỉm và quần áo) và các đồ không cháy được (thủy tinh, kim loại, pin, sành sứ và đồ điện tử) cũng như đồ tái chế.

Thông thường, rác có thể đốt được thu gom hai lần một tuần, không đốt hai lần một tháng và các vật liệu có thể tái chế như chai PET, thủy tinh, báo và bìa cứng mỗi tuần một lần; thùng rác và thiết bị quá khổ được xử lý theo một hệ thống riêng biệt.

Chị Nguyễn Hương Diệu, một người Việt Nam sống và làm việc tại Nhật Bản nhiều năm cho hay, theo quy định của khu nhà chị ở, rác thải nhựa phải thu gom và tự mang tới nhà để đồ tái chế rác trong khu. Còn đồ thủy tinh (phải phân loại theo nhóm màu: màu trong, màu nâu, màu xanh), lon bia, đồ hộp, phải rửa sạch để xe thu gom tới lấy theo lịch hàng tuần. Với những loại rác thải cháy được như phế liệu nhà bếp, thực phẩm, mỗi tuần xe thu gom tới lấy hai lần. Nếu cần bỏ rác ngay ra khỏi nhà mà chưa tới ngày thu gom, chị phải mang sang khu phố bên cạnh có lịch thu gom vào ngày hôm đó.

Chị Hương Diệu tâm sự: “Việc phân loại, thu gom rác ở Nhật đúng là tỉ mẩn và nghiêm ngặt nhưng lại cho mình cảm giác không phải áy náy khi vứt bỏ những đồ nhựa có thể tái chế, hay pin độc hại. Vì thế, mình không cảm thấy ngại hay mệt mỏi với những quy định về phân loại và thu gom rác khi sống ở đây”.

Tại đảo quốc Singapore, người dân tự hào với danh hiệu “đất nước sạch nhất thế giới”, hay “quốc gia xanh nhất châu Á” mà khách du lịch đặt cho trong nhiều năm qua. Ý thức phân loại rác thải sinh hoạt thành loại tái chế được và loại đốt cháy được luôn thường trực ở mỗi người dân từ người già đến trẻ nhỏ.

Kể chuyện về thói quen phân loại rác từ hộ gia đình, chị Nguyễn Thảo Phương sinh sống ở đây gần 10 năm qua nói rằng, như hầu hết các gia đình, nhà chị phân loại rác hàng ngày theo cách để giấy và bìa cứng vào một túi riêng, rác tái chế, không đốt được như chai, lọ, pin để trong một túi riêng và rác đốt được như thực phẩm được đựng vào túi riêng. Việc phân loại như vậy sẽ giúp nhân viên dọn vệ sinh của khu nhà nhanh chóng thu gom trước khi đưa ra xe đến nơi xử lý rác.

Không chỉ có vậy, tại khu chung cư chị Thảo Phương ở, vào ngày chủ nhật cuối cùng của tháng, Ban dân cư của khu nhà (Residence Committee) tổ chức thu gom giấy, các loại bìa cứng để đem đi tái chế. Các hộ gia đình mang giấy xuống nơi tập kết để đổi lấy tiền mặt hoặc phiếu mua hàng (voucher). Có nhiều gia đình như nhà chị Thảo Phương không lấy tiền hay voucher, vì nhà chị coi đó là hoạt động tình nguyện xã hội.

“Hoạt động thu gom giấy này do các tình nguyện viên trong khu nhà tổ chức, khá ý nghĩa vì nó giúp người dân không chỉ nâng cao ý thức phân loại rác mà còn học được cách sống tiết kiệm, tránh lãng phí những đồ có thể tái sử dụng”, chị Thảo Phương chia sẻ.

Tại nơi công cộng, không đơn thuần là những thùng rác ba khoang chia theo 3R, giờ đây chính quyền Singapore đã cho lắp đặt các thùng rác có bốn khoang để phân chia cụ thể hơn theo từng loại gồm vỏ lon, giấy, đồ nhựa, và rác chung (như hình). Người dân đã quen với cách phân loại rác từ hộ gia đình nên thấy việc bỏ rác đúng quy định ở nơi công cộng là bình thường. Còn khách du lịch tới đây cũng không thể không làm theo khi nhà chức trách có quy định xử phạt khá nặng với những ai không vứt rác đúng nơi quy định, bất kể là dân bản địa hay du khách.

Nhìn sang quốc đảo Indonesia, một trong những quốc gia có tình trạng ô nhiễm rác thải nhất thế giới, đặc biệt là rác thải nhựa, những năm gần đây, chính quyền và người dân đã chú ý tới việc phân loại rác từ nguồn trước khi đem ra khu xử lý.

Kể từ năm 2016, chính quyền trung tâm thành phố Jakarta đã phát động việc phân loại rác theo 3R từ hộ gia đình. Sống tại một chung cư ở trung tâm Jakarta, chị Trần Thu Trang cho biết, khi mới bắt đầu thực hiện chiến dịch này, ban quản lý chung cư phát cho mỗi hộ gia đình ba túi nilon (dạng tự hủy) để phân loại rác theo 3R. Ban quản lý khu nhà cũng cho đặt các thùng rác theo màu để phân chia rác 3R và đặt cả bảng hướng dẫn bỏ rác đúng quy định (như hình). Chỉ trong vài tháng, phân chia rác 3R trở thành thói quen hàng ngày của gia đình chị và các gia đình trong khu (người Indonesia và người nước ngoài). Đường phố ở Jakarta không còn có cảnh những xe chở rác hỗn độn bốc mùi hôi chạy trên đường như vài năm trước đây.

Mới đây nhất, sáng kiến Ngân hàng rác đã được nhân rộng ở thủ đô Jakarta và nhiều thành phố như Palembang, Bandar Lampung và Makassar. Câu chuyện Ngân hàng rác khá thú vị. Mọi người thường nghĩ rác chỉ là đồ bỏ đi thì tại đây, rác đổi được vàng. Ở khu vực Bắc Jakarta tại thời điểm tháng 10-2019, giá trị giao dịch của 70kg vỏ lon nhôm (khoảng 4.500 lon rỗng) tương đương với 1g vàng tại Ngân hàng rác Wijaya Kusuma. Không chỉ có vỏ lon nhôm đổi được vàng mà cả đồ nhựa, bìa cứng, những đồ tái chế được đều có thể đổi lấy vàng. Nếu người dân không muốn lấy vàng, có thể quy đổi số rác tái chế ký gửi tại Ngân hàng rác thành tiền mặt.

Sứ mệnh của ngân hàng rác này rất đơn giản - khuyến khích người dân địa phương tái chế và giảm thiểu rác thải. Sau khi người dân ký gửi rác tái chế ở đây, Ngân hàng Rác Wijaya Kusuma sẽ làm sạch và bán chúng cho chính quyền Bắc Jakarta để đem đi tái chế.

Những câu chuyện xử lý rác thải từ gốc do chính người Việt Nam đang sinh sống và làm việc tại ba quốc gia trải nghiệm là những kinh nghiệm khá hữu ích. Phân loại rác theo 3R, một công đoạn đơn giản nhưng lại cần ý thức lớn của mỗi người dân là bước đầu tiên để hành trình của rác thải trở nên thân thiện với môi trường sống.