Các Vấn đề Về Trung Cận Đông - CSCI INDOCHINA

Quá trình bình thường hóa quan hệ ở Arab có khả năng sẽ vẫn bị ràng buộc vô thời hạn với vấn đề Palestine bên ngàoi các quốc gia vùng Vịnh. Không khó tưởng tượng một viễn cảnh: Israel chuyển sang tịch thu thêm tài sản ở Jerusalem, kích động các cuộc biểu tình lan rộng của người Palestine, sau đó đáp trả tình trạng bất ổn này bằng bạo lực thậm chí còn lớn hơn, thần tốc hơn, dẫn tới sự sụp đổ cuối cùng của Chính quyền Palestine. Sự leo thang như vậy có thể dễ dàng gây ra các cuộc biểu tình quy mô lớn trên khắp thế giới Arab, nơi mà những khó khăn kinh tế kéo dài và đàn áp chính trị đã tạo ra một mồi lửa. Bên cạnh đó, còn có mối đe dọa còn trầm trọng hơn rằng Israel sẽ trục xuất người Palestine ra khỏi Bờ Tây hoặc thậm chí là Jerusalem – khả năng này đôi khi được gọi một cách hoa mỹ là “chuyển giao” và đã nhận được sự ủng hộ từ nhiều người Do Thái ở Israel, và còn chưa kể đến việc Hamas hoặc Iran có thể lợi dụng những tình cảnh như vậy thế nào.

Các nhà cầm quyền Arab có thể không quan tâm đến người Palestine, nhưng những người dân của họ thì có, và những nhà cai trị đó chỉ có một mối bận tâm duy nhất là giữ vững ngai vàng của mình. Việc bỏ mặc hoàn toàn người Palestine sau hơn nửa thế kỷ ủng hộ, ít nhất là trên danh nghĩa, sẽ rất rủi ro. Các nhà lãnh đạo Arab không hề sợ thua trong những cuộc bầu cử, nhưng những người này nhớ rất rõ về các cuộc nổi dậy ở Arab năm 2011 và trở nên lo ngại trước bất cứ điều gì có khả năng châm ngòi các cuộc huy động quần chúng rộng rãi mà có thể nhanh chóng biến thành những cuộc biểu tình chống lại chế độ của họ.

Rút lui, lên tiếng hay trung thành?

Việc thừa nhận thực tế một nhà nước cũng có thể phân chia quan điểm đối lập của người Mỹ về Israel và người Palestine. Những người theo đạo Tin lành và nhiều người khác thuộc phe cánh hữu chính trị có thể coi thực tế này như sự hiện thực hóa những gì mà họ coi là nguyện vọng chính đáng của Israel. Nhiều người Mỹ thuộc phe trung tả cuối cùng cũng nhận ra rằng Israel đã tụt hạng khỏi hàng ngũ các nền dân chủ tự do và có thể từ bỏ lời hứa hão huyền về hai nhà nước để dành cho mục tiêu thành lập một nhà nước duy nhất mà ở đó trao quyền bình đẳng cho tất cả các cư dân của mình.

Hoa Kỳ chịu trách nhiệm lớn trong việc củng cố thực tế một nhà nước và tiếp tục đóng vai trò mạnh mẽ trong việc định hình vấn đề Israel-Palestine. Việc xây dựng các khu định cư của Israel ở Bờ Tây sẽ không thể tồn tại và tăng tốc, cũng như sự chiếm đóng sẽ không thể kéo dài nếu không có nỗ lực của Mỹ nhằm bảo vệ Israel trước những ảnh hưởng từ Liên hợp quốc và các tổ chức quốc tế khác. Nếu không có công nghệ và vũ khí của Mỹ, Israel có lẽ đã không thể duy trì lợi thế quân sự của mình trong khu vực, điều đó cũng giúp nước này củng cố vị thế của mình tại các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Và nếu không có những nỗ lực và nguồn lực ngoại giao lớn của Mỹ, Israel đã không thể ký kết được các thỏa thuận hòa bình với các quốc gia Arab, từ Trại David đến Hiệp định Abraham.

Tuy nhiên, cuộc thảo luận của Mỹ về Israel và người Palestine đã cố tình bỏ qua các cách thức mà Washington dùng để tiếp tay cho việc Israel chiếm đóng. Sự ủng hộ của Mỹ đối với tiến trình hòa bình được thể hiện dưới góc độ an ninh của Israel cũng như quan điểm cho rằng giải pháp hai nhà nước là cách duy nhất để giữ cho Israel vừa là của người Do Thái vừa là dân chủ. Hai mục tiêu này luôn mâu thuẫn nhau, nhưng thực tế một nhà nước khiến chúng khó có thể dung hòa.

Mặc dù vấn đề Israel-Palestine chưa bao giờ nằm trong danh sách ưu tiên của công chúng Mỹ, nhưng thái độ của Mỹ đã thay đổi đáng chú ý: mức độ ủng hộ với giải pháp hai nhà nước đã giảm, và sự khuyến khích giải pháp một nhà nước đảm bảo quyền công dân bình đẳng lại gia tăng trong vài năm qua. Các cuộc thăm dò cho thấy nếu buộc phải lựa chọn, hầu hết cử tri Mỹ sẽ ủng hộ một nhà nước Israel dân chủ hơn là một nước Do Thái. Quan điểm về Israel cũng trở nên thiên vị hơn nhiều, trong đó các đảng viên Cộng hòa, đặc biệt là những người theo đạo Tin lành ngày càng ủng hộ các chính sách của Israel và đại đa số đảng viên Đảng Dân chủ thích một chính sách công bằng của Mỹ hơn. Các đảng viên trẻ thuộc đảng Dân chủ hiện bày tỏ sự ủng hộ đối với người Palestine nhiều hơn là đối với Israel. Một lý do góp phần vào sự thay đổi này (đặc biệt trong nhóm đảng viên đảng Dân chủ trẻ tuổi) là xung đột Israel-Palestine ngày càng được coi là vấn đề công bằng xã hội hơn là lợi ích chiến lược hay lời tiên tri trong Kinh thánh. Điều này đặc biệt đúng trong kỷ nguyên của phong trào hoạt động xã hội quốc tế Black Lives Matter.

Thực tế một nhà nước đã đặc biệt làm xáo trộn đời sống chính trị của người Mỹ gốc Do Thái. Từ những năm đầu tiên của chủ nghĩa Phục quốc Do Thái, hầu hết người Mỹ gốc Do Thái ủng hộ Israel đèu giữ khát vọng bất khả xâm phạm rằng Israel vừa là của người Do Thái vừa là theo chủ nghĩa tự do. Nội các mới nhất của ông Netanyahu có thể là điểm đột phá của nhóm này. Khó có thể đạt được một cam kết tự do với việc ủng hộ một nhà nước duy nhất trao những lợi ích dân chủ cho người Do Thái (và bây giờ dường như đang chà đạp lên một số người trong số đó), nhưng lại phủ nhận rõ ràng các lợi ích đó đối với đa số dân cư không phải Do Thái.

Hầu hết người Mỹ gốc Do Thái coi các nguyên tắc tự do cơ bản như quyền tự do ngôn luận, pháp quyền và dân chủ không chỉ là giá trị của người Do Thái mà còn là bức tường thành chống lại sự phân biệt đối xử nhằm đảm bảo cho sự chấp nhận và thậm chí là sự tồn tại của họ ở Mỹ. Tuy nhiên, cam kết của Israel đối với chủ nghĩa tự do luôn trong tình trạng bị lung lay. Là một nhà nước Do Thái, Israel tạo điều kiện thuận lợi cho hình thức chủ nghĩa dân tộc sắc tộc hơn là chủ nghĩa dân sự, và các công dân Do Thái Chính thống của nước này đóng vai trò rất lớn trong việc xác định cách Do Thái giáo định hình cuộc sống của người Israel.

Năm 1970, Nhà kinh tế chính trị Albert Hirschman đã viết rằng: các thành viên của những tổ chức đang gặp khủng hoảng hoặc suy thoái có ba lựa chọn: “rút lui, lên tiếng và trung thành”. Ngày nay, người Mỹ gốc Do Thái cũng có những lựa chọn tương tự. Một phe được cho là thống trị các tổ chức lớn của người Do Thái ở Mỹ đang thể hiện lòng trung thành bằng cách phủ nhận thực tế một nhà nước. Lên tiếng chính là sự chọn lựa ngày càng chiếm ưu thế của người Mỹ gốc Do Thái, những người mà trước đây từng theo phe hòa bình. Những người Mỹ này đã từng chú tâm vào việc đạt được giải pháp hai nhà nước, giờ đây hướng các hoạt động xã hội của họ tới việc bảo vệ các quyền của người Palestine, giữ gìn khoảng không gian đang bị thu hẹp cho xã hội dân sự Israel và chống lại những hiểm nguy do chính phủ cánh hữu của Netanyahu gây ra. Cuối cùng, có những người Mỹ gốc Do Thái đã chọn rút lui hoặc đứng trung lập, đơn giản là vì họ không quan tâm nhiều đến Israel. Điều này có thể xuất phát từ việc họ không mang bản sắc Do Thái mạnh mẽ hay họ đã coi Israel là không phù hợp hoặc thậm chí đang đi ngược lại các giá trị của mình. Có một số bằng chứng cho thấy Israel càng nghiêng về cánh hữu thì nhóm này càng trở nên đông đảo hơn, đặc biệt là trong giới trẻ người Mỹ gốc Do Thái.

(còn tiếp)

Biên dịch: Hạnh Vũ

Nguồn: Michael Barnett, Nathan Brown, Marc Lynch, Shibley Telhami (2023), “Israel’s One-State Reality. It’s time to give up on the Tow-State Solution” – Foreign Affairs 102 (3), 120-135.

TN 2023 – 83, 84