Chánh Niệm – Wikipedia Tiếng Việt

Bài này viết về một khái niệm trong Phật giáo. Đối với khái niệm tương tự trong tâm lý học, xem giác sát. Về các cách dùng khác, xem sati. Đối với các định nghĩa khác, xem niệm.

Một phần trong loạt bài về
Phật giáo
Lịch sử Niên đại phát triển Thích-ca Mâu-ni Thập đại đệ tử Phật giáo Nguyên thủy Đại hội kết tập Phật giáo Bộ phái Phật giáo Hy Lạp hóa Phật giáo qua Con đường tơ lụa Phật giáo suy tàn ở Ấn Độ Phong trào Phật giáo hiện đại
Khái niệm Pháp Pháp luân Trung đạo Tứ diệu đế Bát chính đạo Ngũ uẩn Vô thường Khổ Vô ngã Duyên khởi Giới Tính Không Nghiệp Tái sinh Luân hồi Vũ trụ học Phật giáo Sáu cõi luân hồi Giác ngộ
Kinh điển Kinh văn sơ kỳ Kinh văn Đại thừa Tam tạng Kinh điển Pali Kinh văn Tạng ngữ Kinh văn Hán ngữ
Tam học Tam bảo Quy y Giải thoát Ngũ giới Ba-la-mật-đa Thiền Tư tưởng Pháp cúng Công đức Niệm Chánh niệm Bát-nhã Tứ vô lượng Tam thập thất bồ-đề phần Tu học Cư sĩ Tụng kinh Hành hương Trai thực
Niết-bàn Tứ thánh quả A-la-hán Duyên giác Bồ tát Phật Như Lai Phật Mẫu
Tông phái Thượng tọa bộ Đại thừa Kim cương thừa Thiền tông Tịnh độ tông
Ở các nước Ấn Độ Sri Lanka Campuchia Thái Lan Myanmar Lào Trung Quốc Việt Nam Đài Loan Nhật Bản Hàn Quốc Triều Tiên Tây Tạng Mông Cổ Bhutan Nepal Khác (Trung Á, Châu Âu, Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Đại dương, Hoa Kỳ, Nga, Tân Cương, Malaysia, Indonesia, Brunei ...)
Cổng thông tin Phật giáo
x t s

Chánh niệm hay chính niệm (tiếng Trung: 正念, tiếng Pali: sammā-sati, tiếng Phạn: samyak-smṛti): Chánh niệm là một trong tám chi phần quan trọng của Bát chánh đạo, là sự tỉnh giác, không quên niệm, biết rõ các pháp một cách trọn vẹn, biết rõ những gì phát sanh ngay trong mỗi giây phút của hiện tại, bây giờ và ở đây. Chánh niệm là sự biết rõ (tuệ tri) được những gì đang có mặt, đang xảy ra. Trong Phật giáo Nguyên Thủy, chánh niệm là trái tim của thiền tập, là nguồn năng lượng quán chiếu không thể thiếu của một thiền giả; là cột trụ, là cốt tủy trong đạo Phật. Dù tu theo bất cứ pháp môn nào, điều tiên quyết là phải thực tập cho mình có chánh niệm.[1] Bốn nền tảng Chánh niệm là Tứ niệm xứ.

Trước đây, pháp Chánh Niệm được cho là chưa được tu tập đúng ở Việt Nam. Vào khoảng năm 1945, Phật giáo Nguyên Thủy được thành lập ở Việt Nam[2] thì pháp Chánh Niệm Nguyên Thủy mới được biết đến. Trước đây, Phật tử ở Việt Nam hiểu Chánh Niệm theo công thức đơn giản của chư vị thầy tổ Đại Thừa như sau: quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán pháp vô ngã. Theo như vậy thì là thiếu sót ngữ nghĩa trong cách hiểu vì Thân, Thọ, Tâm, Pháp đều là pháp hữu vi và đều là Khổ, Vô Thường, Vô Ngã. Còn tính chất Bất Tịnh của Thân chỉ là một thuộc tính của Khổ. Pháp Chánh Niệm này đưa đến Tuệ Giác chứng đắc Niết Bàn cho nên cần phải thận trọng tham khảo nguyên xi lời Đức Phật được truyền thừa. Phần sau đây, sẽ dẫn ra lời giảng của Phật chép từ trong Kinh được kết tập. Với nhiều từ ngữ chuyên môn trong Kinh, cần phải thận trọng suy xét, tìm hiểu đúng đắn. Ví như thế mới có được cái hiểu đúng đắn và tu tập đúng đắn.

Tổng quan

[sửa | sửa mã nguồn]

Trong Kinh Tứ Niệm Xứ có đoạn khẳng định tầm quan trọng của Tứ Niệm Xứ: Này các Tỷ kheo, đây là con đường, đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh lý, chứng ngộ Niết bàn. Ðó là Bốn niệm xứ.. Con đường để đạt Niết Bàn là Chánh Niệm trên 4 pháp Thân Thọ Tâm Pháp.

Như vậy, theo như giáo lý thì Chánh Niệm muốn đúng thì phải thực hiện pháp Tứ Niệm Xứ theo Kinh. Theo như một số sư Đạo Phật Nguyên Thủy, nếu không thực hiện đúng theo Kinh thì Đạo quả sẽ không đảm bảo chứng đắc vì lời của Phật dạy không nên được thiếu sót, hiểu sai. Bốn pháp cần được Chánh Niệm được Phật dạy như sau: quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp.

Quán thân

[sửa | sửa mã nguồn]

Quán thân là quán sát theo dõi hơi thở, đi đứng nằm ngồi, quán sát để thấy thân là bất tịnh (không trong sạch), quán sát tứ đại, quán sát tử thi (ở nghĩa địa, ngày xưa ở Ấn Độ người chết bị quăng thây ở nghĩa địa). Mục đích để thấy những thành phần hơi thở, oai nghi (đi đứng, nằm, ngồi) v.v... là khổ hoặc vô thường hoặc là vô ngã.

Quán thọ

[sửa | sửa mã nguồn]

Quán thọ là quán sát những cảm thọ, cảm giác phát sanh liên tục để khám phá ra những cảm giác này cũng là khổ, vô thường, vô ngã.

Quán tâm

[sửa | sửa mã nguồn]

Quán tâm là quán sát tâm, những trạng thái thuộc tâm (tâm sở) để thấy, biết chúng cũng là khổ, vô thường, vô ngã.

Quán pháp

[sửa | sửa mã nguồn]

Quán pháp là quán sát các pháp trong quá trình chánh niệm, hễ pháp nào phát sanh thì quán pháp đó. Mục đích là chứng đắc Niết Bàn. Đòi hỏi phải qua cơ bản quán Thân, Thọ, Tâm trước để thuần phục, trước khi quán pháp.

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Giác sát

Chú thích

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Chánh Niệm
2. ^ "Bản sao đã lưu trữ". Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2013.

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

• Kinh Trường Bộ, Kinh Đại Niệm Xứ
• Giảng giải kinh Đại Niệm Xứ và thiền minh sát tuệ. Thiền sư U Silananda (Tỳ khưu Khánh Hỷ dịch)
• Đại niệm xứ

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]

x t s Các đề tài về Phật giáo
Bảng chú giải Chỉ mục Đại cương
Nền tảng	Tam bảo Phật Pháp Tăng Tứ diệu đế Bát chính đạo Trung đạo Tam pháp ấn Tam học Niết-bàn Bồ-đề Bát-nhã Giải thoát
Đức Phật	Tất-đạt-đa Cồ-đàm Thích-ca Mâu-ni Như Lai Thập hiệu Thái tử xuất gia Du quán tứ môn Phật thành đạo Chuyển pháp luân Tám sự kiện lớn trong cuộc đời Đức Phật Tứ Động Tâm Phật Đản Nơi Đức Phật dừng chân Danh sách những trò mà Đức Phật sẽ không chơi Ba-tư-nặc Gia đình Thánh tích Đức Phật trong các tôn giáo trên thế giới
Giáo lý và khái niệm	Vô minh Tam độc Duyên khởi Thập nhị nhân duyên Nghiệp Tái sinh Luân hồi Trung hữu Ngũ uẩn Vô thường Khổ Vô ngã Không Chân như Phật tính Bồ-đề tâm Tam thân Hai chân lý Phiền não Năm triền cái Kiết sử Phương tiện thiện xảo Công đức Tác ý Thánh đạo Tứ thánh quả A-la-hán Bồ tát
Vũ trụ học và thần thoại	Tam giới Cõi dục giới Cõi sắc giới Cõi vô sắc giới Lục đạo Thiên Nhân A-tu-la Ngạ quỷ Súc sinh Địa ngục Kiếp Thích Đề Hoàn Nhân Thiên ma Ba Tuần Phạm Thiên Phật Mẫu Nước Cam Lồ
Thực hành, thiền định và nghi thức	Thiền Tuệ quán Chỉ Tứ Thiền Thiền-na Chánh niệm Tứ niệm xứ 37 phẩm trợ đạo Tứ chính cần Tứ thần túc Ngũ căn Ngũ lực Thất giác chi Tứ vô lượng Tâm từ Tâm từ bi Tâm hoan hỉ Buông xả Bố thí Cúng dường Đảnh lễ Hồi hướng công đức Sùng kính Khất thực Khất sĩ Hạnh đầu đà Khổ tu Xuất gia Xuất gia gieo duyên Thọ giới Đạo tràng Khai quang Tả kinh Thủ ấn Kinh Tứ niệm xứ Lục độ Tứ nhiếp pháp Bát giải thoát Ba-la-mật
Giới luật và đạo đức	Giới Giới luật Phật giáo Ngũ giới Bát quan trai giới Thập thiện Đạo đức Phật giáo Hiếu thảo Bồ tát giới Hạnh nguyện Bồ tát Tứ hoằng thệ nguyện Quy y
Tăng đoàn, chức danh và đời sống xuất gia	Tăng đoàn Tì-kheo Tì-kheo-ni Sa-di Sa-di-ni Upāsaka Cư sĩ Trụ trì Pháp danh Pháp chủ Thượng tọa Hòa thượng
Nhân vật	Thập đại đệ tử Kiều-trần-như A-thuyết-thị Xá-lợi-phất Mục-kiền-liên A-nan-đà Ma-ha-ca-diếp A-na-luật Ca-chiên-diên Tu-bồ-đề Phú-lâu-na Ưu-bà-li Thi-bà-la Mục Liên cứu mẹ Long Thụ Vô Trước Thế Thân Liên Hoa Sinh Nichiren Huyền Trang Trí Nghĩ
Kinh điển và văn bản	Kinh điển Phật giáo Tam tạng Kinh tạng Nikāya A-hàm Trường Bộ Trung Bộ Tương ưng Bộ Tăng chi Bộ Tiểu Bộ Danh sách kinh Nikāya Danh sách kinh A-hàm Luật tạng Luận tạng Kinh điển Phật giáo sơ kỳ Kinh Chuyển pháp luân Kinh Pháp Cú Kinh Lửa Kinh Kalama Kim cương kinh Bát-nhã tâm kinh Bát-nhã-ba-la-mật-đa kinh Pháp Hoa kinh Hoa Nghiêm kinh Niết bàn kinh A-di-đà kinh Đà-la-ni Mahamayuri
Tông phái và truyền thống	Phật giáo sơ kỳ Phật giáo Bộ phái Trưởng lão bộ Phật giáo Nguyên thủy Đại thừa Thiền tông Thiền tông Việt Nam Thiền phái Trúc Lâm Tịnh độ tông Thiên Thai tông Hoa Nghiêm tông Trung quán tông Duy thức tông Kim cương thừa Phật giáo Tây Tạng Chân ngôn tông Mật tông Tân thừa Các tông phái Phật giáo Những điểm chung giữa Nam truyền và Bắc truyền
Địa danh và thánh tích	Tứ thánh địa Lâm-tỳ-ni Bodh Gaya Sarnath Kushinagar Tứ Động Tâm Rừng Sa La Song Thọ
Quốc gia và khu vực	Ấn Độ Sri Lanka Nepal Bhutan Myanmar Thái Lan Campuchia Lào Việt Nam Trung Quốc Nhật Bản Triều Tiên Đài Loan Tây Tạng Mông Cổ Singapore Malaysia Indonesia Nga Kalmykia Buryatia Hoa Kỳ Vương quốc Anh Pháp Australia Brazil Phương Tây Trung Đông
Lịch sử	Dòng thời gian Lịch sử Phật giáo Aśoka Các hội đồng Phật giáo Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ nhất Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ hai Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ ba Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ tư Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ năm Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ sáu Hy Lạp hóa Phật giáo và thế giới La Mã Con đường tơ lụa Sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ Tam Vũ diệt Phật Sự bức hại Phật tử Biến cố Phật giáo 1963 Chủ nghĩa dân túy Phật giáo Sinhala Phong trào 969 Chủ nghĩa canh tân Phật giáo Phong trào Vipassana Phụ nữ trong Phật giáo
Văn hóa, nghệ thuật, pháp khí, vật phẩm	Văn hóa Phật giáo Kiến trúc Phật giáo Nghệ thuật Phật giáo Biểu tượng Phật giáo Pháp luân Cờ Phật giáo Chữ Vạn Thangka Tượng Phật Tràng hạt Chuông bát Mõ Cetiya Cintamani Âm nhạc trong Phật giáo Ẩm thực Phật giáo Ăn chay trong Phật giáo Phật thủ Kheer
Lễ hội	Đại lễ Vesak Phật đản Vu-lan Kinh Vu Lan Bồn Uposatha An cư kiết hạ Māgha Pūjā Hội Long Hoa Obon
Phật giáo hiện đại và xã hội	Phật giáo dấn thân Phật giáo hiện đại Phật giáo thế tục Kinh tế học Phật giáo Kinh tế công đức Xã hội học Phật giáo Nhân học Phật giáo Tam giáo Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm Trị liệu nhận thức dựa trên chánh niệm
So sánh	Kitô giáo Ảnh hưởng So sánh Ấn Độ giáo Jaina giáo Tâm lý học Khoa học Bạo lực Triết học phương Tây
Danh sách và chỉ mục	Bồ tát Chư Phật Các bài kinh Sách Phật tử Chùa chiền Chỉ mục
Thể loại Cổng thông tin

x t s Cuộc đời Thích-ca Mâu-ni
Tổng quan về cuộc đời Phật Thích-ca Mâu-ni
Gia đình	Cha: Vua Tịnh Phạn (Suddhodana) Mẹ: Hoàng hậu Ma-da (Māyādevī) Dưỡng mẫu: Ma-ha-bà-xà-ba-đề (Mahāpajāpatī Gotamī) Vợ: Da-du-đà-la (Yaśodharā) Con: La-hầu-la (Rāhula) Em cùng cha khác mẹ: Nan-đà (Nanda), Tôn-đà-lợi Nan-đà (Sundarī Nandā)
Anh em họ	A Nan (Ānanda) Đề Bà Đạt Đa (Devadatta) A-na-luật (Anuruddha)
Thầy và người đồng hành	A-la-la Ca-lam (Alara Kalama) Uất-đầu-lam-phất (Uddaka Rāmaputta) Sa-nặc (Channa) Ngựa Kiền Trắc (Kanthaka)
Thập đại đệ tử	Xá-lợi-phất (Sāriputta) Mục-kiền-liên (Moggallāna) Ma-ha-ca-diếp (Mahākassapa) A-na-luật (Anuruddha) Tu-bồ-đề (Subhuti) Phú-lâu-na (Punna) Ca-chiên-diên (Kaccayana/Kaccana) Ưu-bà-ly (Upāli) A Nan (Ānanda) La Hầu La (Rāhula)
Đệ tử nổi bật khác	Kiều-trần-như (Ajñāta Kauṇḍinya) A-thuyết-thị (Aśvajit/Assaji) Ương-quật-ma-la (Aṅgulimāla) Liên Hoa Sắc (Uppalavannā) Khema (Khemā)
Cư sĩ tiêu biểu	Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika/Sudatta) Tỳ-xá-khư (Visākhā) Trà Phú Sa (Trapusa) Bà Ha Lệ Ca (Bahalika) Am Bà Bà Lợi (Ambapālī)
Các quân vương	Vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) Vua Tần Bà Sa La (Bimbisara) Vua A Xà Thế (Ajatasattu)
Các quốc gia/vương quốc	Ma Kiệt Đà (Magadha) Câu Tát La (Kosala) Bạt Kỳ (Vajji) (thân tộc) Thích Ca (Sakya)
Sự kiện chính	Tám sự kiện lớn trong cuộc đời Đức Phật Du quán tứ môn Xuất gia (Đại khởi) Tu khổ hạnh Thành đạo Thuyết pháp lần đầu Tăng đoàn (Sangha) Nhập Niết-bàn Xá lợi Phật Kết tập kinh điển lần đầu
Địa danh quan trọng	Lâm Tỳ Ni (Lumbini) Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavastu) Bồ Đề Đạo Tràng (Bodhgaya) Cây Bồ Đề (Assattha/Bodhi) Vườn Lộc Uyển (Sarnath) Tinh xá Trúc Lâm (Veḷuvana) Tinh xá Kỳ Viên (Jetavana) Xá-vệ (Śrāvastī/Sāvatthī) Thành Vương Xá (Rājagaha) Tỳ Xá Ly (Vesālī) Câu Thi Na (Kusinārā) Rừng Sa La Song Thọ (Yamakasālā) Tứ Động Tâm
Nhân vật và sự kiện thần thoại	Thiên ma Ba Tuần (Māra) Chư Thiên A-tư-đà (Asita) Lục thông Thần thông (Abhijñā)
Kinh điển quan trọng (Tam tạng Kinh điển)	Kinh Chuyển pháp luân (Dhammacakkappavattana Sutta) Kinh Vô ngã tướng (Anattalakkhaṇa Sutta) Kinh Đại niệm xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) Kinh Phạm võng (Brahmajāla Sutta) Kinh Đại Bát-niết-bàn (Mahāparinibbāna Sutta) Kinh Lửa (Adittapariyāya Sutta) Kinh Kalama (Kalama Sutta) Kinh Pháp Cú (Dhammapada) Kinh Sa-môn Quả (Sāmaññaphala Sutta) Kinh Đại Duyên (Mahānidāna Sutta)
Tư tưởng chính	Tứ Diệu Đế (Cattāri Ariya Saccāni) Bát Chánh Đạo (Ariyo Aṭṭhaṅgiko Maggo) Trung đạo (Majjhimāpaṭipadā) Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda) Nghiệp (Kamma) Luân hồi (Saṃsāra) Vô thường (Anicca) Vô ngã (Anatta) Ngũ uẩn (Pañcakkhandha) Tam học (Sīla–Samādhi–Paññā) Ngũ giới (Pañca-sīla) Thập thiện (Dasa kusala) Thập Nhị Nhân Duyên (Dvādasa nidānāni) Ba mươi bảy phẩm trợ đạo (Bodhipakkhiyā-dhamma)