Chầu Văn – Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Của Việt Nam. | Đọt Chuối Non

Chào các bạn, Hát Văn – hay Chầu Văn – là một loại hình nghệ thuật ca hát cổ truyền của Việt Nam, xuất xứ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Thời kỳ hoàng kim của Chầu Văn là cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20 với  hình thức lễ nhạc phục vụ nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ Phủ. Ngoài ra hát Văn còn được dùng để ca ngợi các cụ tổ của dòng họ, ca ngợi đức thành hoàng làng, hay dâng Văn bản mệnh cho người cảm thấy mình có “căn cao, số nặng”.

Với thể thơ  thất ngôn, song thất lục bát, lục bát, hay nhất bát song thất, lời hát Văn được gọt giũa, trau chuốt qua nhiều thế hệ truyền khẩu nên rất súc tích, trang nghiêm và mang nhiều ý nghĩa trong đời sống tâm linh người Việt. Nội dung thường kể về cuộc đời của ông Tổ dòng họ, đức thành hoàng làng, những nhân thần có công với đất nước, hay là các Thánh Mẫu, Quan lớn, Chầu bà, Ông hoàng và các Cô, các Cậu trong tín ngưỡng Tứ Phủ. Gắn vào đó là những sự kiện lịch sử, những địa danh nổi tiếng cũng như những lời dạy bảo của các bậc thánh nhân với những người đang sống:

“Đừng nên khẩu Phật tâm xà

Đảo điên tráo trở Cô cho hoa lìa cành

Bảo ngay ăn ở cho lành

Chứ gieo tai giáng họa tành đình chẳng có lâu

Nên người đi trước nhớ nhắc người đi sau

Đừng gây chia rẽ để thêm sầu lòng cô”

(Trích Văn Cô Bé)

Hát văn có rất nhiều làn điệu và tiết tấu khác nhau đưa người nghe vào một trạng thái mông lung huyền ảo, mơ mơ, thực thực giao hòa giữa đời sống trần tục và thế giới thần linh. Với bốn hình thức thể hiện chính:

Hát thờ được hát vào những ngày lễ tết, lễ thánh, lễ tổ.

Hát nơi cửa đền được hát vào những ngày đầu xuân, ngày lễ hội tại các đền phủ. Các bản văn thường là về các vị thánh thờ tại đền, nhưng đôi khi chỉ là một bài văn khấn phục vụ khách hành hương đi lễ và cầu xin những điều tốt đẹp.

“Con đi cầu lộc cầu tài.

Cầu con cầu của gái trai đẹp lòng.

Gia trung nước thuận một dòng.

Thuyền xuôi một bến vợ chồng ấm êm.

Độ cho cầu được ước nên.

Đắc tài sai lộc ấm êm cửa nhà.

Lộc gần cho chí lộc xa.

Lộc tài lộc thọ lộc đà yên vui”

(Trích một đoạn văn khấn tại các đền phủ ngày lễ)

Hát thi thường được tổ chức vào dịp tiệc thánh các bản đền hay những dịp có việc làng nhưng không theo định kỳ thống nhất – trước kia chỉ tổ chức tại hai trung tâm lớn là Hải Phòng và Hà Nội. Có thể nói hát thi là hình thức biểu diễn mang giá trị nghệ thuật âm nhạc cao nhất trong hát Văn. Mỗi cuộc thi hát thường qui tụ rất nhiều bậc tài danh, nhà nghề trong giới hát văn, trước là để thể hiện tài năng sau là để phục vụ cho nghề nghiệp của họ bởi “chứng chỉ và thương hiệu” có được trong cuộc thi.

Hát hầu là hình thức biểu diễn phổ biến nhất trong hát Chầu Văn bởi sự tham gia dễ dàng, tính chất dễ đón nhận qua hệ thống các bản Văn chầu với âm nhạc và cách diễn xướng sôi động, cuốn hút. Qua đó các con nhang đệ tử có thể thỏa mãn được nhu cầu giao tiếp với thế giới thần linh để mong cầu được sự an bình, hạnh phúc trong cuộc sống. Mỗi một cuộc hầu đồng (vấn đồng) thường bao gồm nhiều giá đồng (một bản Văn ứng với một vị thánh). Cung văn (người hát) phối hợp nhịp nhàng với chân đồng(người nhập đồng hiển thánh), chân đồng kết hợp ngẫu hứng với đông đảo của người xem tạo lên sự hòa quện độc đáo giữa âm nhạc, nghệ thuật múa, nghệ thuật sân khấu trong suốt một giá đồng(thường có bốn phần chính: Mời thánh nhập, kể sự tích và công đức, xin thánh phù hộ và đưa tiễn).

Dụng cụ hát chầu văn

Về mặt nhạc khí, giống như đàn Nhị là giữ vai trò chủ đạo trong hát Xẩm thì trong hát Văn đàn Chanh(đàn Kìm) là nhạc cụ chính không thể thiếu. Một dàn nhạc cơ bản cho hát Văn gồm đàn Nguyệt ( đàn kìm) , trống Ban ( trống con), Phách, Cảnh, Thanh La. Ngoài ra còn có thể sử dụng nhiều khạc cụ khác như: trống Cái, Sáo, đàn Thập Lục, Nhị, Kèn Tàu, Chuông, Mõ.

Gần đây, bộ Văn Hóa – Thể Thao và Du Lịch đã chọn tỉnh Nam Định đại diện lập hồ sơ khoa học “Nghi lễ Chầu văn của người Việt ở Nam Định” đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trình Chính phủ cho phép đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại (theo báo Đại Đoàn Kết).

Mỗi chúng ta hãy tham gia tích cực và lành mạnh trong sinh hoạt hát Văn và hầu đồng để bảo tồn, gìn giữ môn nghệ thuật dân ca đặc sắc này của dân tộc.

Mời các bạn cùng nghe nhé!

Ông Hoàng Mười – Nghệ sĩ Xuân Hinh: “Theo truyền thuyết, ông Hoàng Mười là con thứ mười của Đức Vua cha Bát Hải Động Đình. Theo lệnh ông giáng trần để giúp dân phù đời”( theo vi.wikipedia.org)

“Đời người chỉ ngắn tấc gang

Gắng tu nhân, tích đức ắt vẻ vang trong gia đình

Như cây cây muốn tốt lá, xanh cành

Nhất tâm thời tu đức ta giành phần cho

Người ơi đừng ngại chớ lo

Cõi tu như bể rộng, nhưng khéo dò vẫn tới nơi

Người ta sống ở trên đời

Tiền dòng bạc chảy để rồi làm chi

Cuối cùng cũng chẳng đem đi

Đem đi cũng chẳng làm gì cho ai

Cho nên, đã có lộc lại có tài

Nhưng phải có phúc, rồi lại phải thọ để hưởng lộc đời ta ban

Còn kẻ nào dạ hiểm lòng gian

Đảo điển tráo trở ta xóa cho tan sạch làu

Ai thủy chung đức độ trước sau

Ta mở đường hạnh phúc bắc cầu vinh hoa

Ta cho rộng cửa cao nhà

Buôn may thời bán đắt lộc đề ra luôn thịnh cường

Thương ai vất vả đoạn trường

Gian nan càng lắm ta thương, ta thương càng nhiều”

(Trích Ông Hoàng Mười)

Hát văn trong đời sống tâm linh người Việt – Giáo sư Phạm Minh Khang nói về nguồn gốc, ý nghĩa, và vai trò của hát Văn, hầu đồng. Làm thế nào để bảo tồn một cách tích cực nhằm chống lại những phát triển tiêu cực (mê tín dị đoan) hát Văn, hầu đồng trong đời sống tâm linh người Việt.

Nghệ thuật hát chầu văn – Nhạc sĩ Giang Thao nói về bốn điểm chính của hát Văn: Cấu trúc âm nhạc, nhạc khí, văn học và môi trường diễn xướng.

Sức sống nghệ thuật hát Văn – VTV2

Nguồn tham khảo: 1. Nghệ thuật hát Văn xưa – nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: http://hatvan.vn/forum/showthread.php?t=2412 2. Chầu Văn – vi.wikipedia: http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A7u_v%C4%83n 3. Tín ngưỡng Tứ Phủ – nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: http://vnmusic.com.vn/p999-tin-nguong-tu-phu-nhung-gia-tri-va-hien-thuc.html 4. Chầu văn đủ trữ lượng để trở thành di sản thế giới – báo Đại Đoàn Kết: http://www.daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1420&chitiet=56140&Style=1 5. Ông Hoàng Mười – vi.wikipedia: http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_%C3%B4ng_Ho%C3%A0ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di_(Ngh%E1%BB%87_An) Nguyễn Chí Thuận