Chợ Nủa Hay Lủa? - Tiền Phong

“Trước kia chợ Nủa họp tại xã Hữu Bằng, nhưng từ năm 1960 chuyển sang họp ở đất làng Cầu Kiêng - xã Bình Phú (vẫn thuộc Tổng Nủa cũ). Chợ mang tên Tổng Nủa nên gọi là chợ Nủa.

Tôi e phóng viên nghe người nói ngọng l - n phát âm thành Lủa. Hơn thế trong dân gian có câu “Chớ để Nủa coi, đừng cho Noi ngó” là nói về người Tổng Nủa (có chợ Nủa) và Tổng Noi (vùng gần nam cầu Thăng Long ngày nay)...”.

Trước hết xin cảm ơn bạn Phan Thanh Huy đã cung cấp những thông tin quí báu, nay tôi xin trình bày lại:

Là người yêu thích văn hóa truyền thống, tôi thường hay tham quan tìm hiểu nét độc đáo trong sinh hoạt, hội hè, đình đám hay những loại hình nghệ thuật truyền thống.

Qua một vài người bạn quê ở địa phương Thạch Thất - Hà Tây, tôi biết được cái chợ độc đáo này và muốn giới thiệu cho bạn đọc xa gần. Khi viết về các vùng quê ở đồng bằng Bắc Bộ tôi thường cẩn thận với những câu chữ có phiên âm là n và l bởi đây là hai âm mà người dân rất hay phát âm không chuẩn.

Lần này cũng vậy, để bài viết được chuẩn, trong quá trình hỏi chuyện người dân ở chợ tôi luôn hỏi “Chợ Lủa hay Nủa, là n thấp hay l cao ” ... ai cũng nói Lủa và khẳng định l cao.

Tôi còn hỏi thêm anh Hữu Vinh người địa phương đã được nhắc tới trong bài, hiện đang là sinh viên năm cuối Nhạc viện Hà Nội và anh Khương Cường một nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian trẻ thuộc Trung tâm Phát triển nghệ thuật Âm nhạc VN- quê xã Thạch Xá, cũng đều được trả lời như vậy.

Trở về Hà Nội, tôi tham khảo thêm ý kiến nhà nghiên cứu văn hóa nghệ thuật dân gian Thao Giang, người từng có nhiều năm tu nghiệp tại Trung Quốc, ông cho rằng: Những địa danh cổ thường có tên một âm tiết chính là cách dùng trong chữ nôm (tức là chữ Hán đã được Việt hóa), chẳng hạn: Bịu, Mẹt, Diềm, Phùng, Nhổn...

Sở dĩ như vậy là đều bắt nguồn từ những đặc điểm về địa chất, ngành nghề truyền thống hay một cái gì đó đặc trưng của mỗi địa phương.

Ví dụ như: Nhổn có thể là chỉ địa phương xưa kia đi lại khó khăn, hay Bịu nói về sự bận rộn của người dân nơi đây...

Chữ nôm cách viết về cơ bản như chữ Hán nhưng được hiểu theo cách của người Việt, ông cha ta còn thêm những kí hiệu riêng để dễ phân biệt các âm, tuy nhiên về ký hiệu thì vẫn chưa có một quy định chung.

Mặt khác tên gọi thường được biết đến theo cách người dân quen miệng nói. Sau này, thời Pháp thuộc khi chúng ta thay chữ Hán nôm bằng mẫu tự La - tinh lúc đó trong chữ viết mới phân biệt n và l.

Riêng về từ nủa, nhà nghiên cứu Thao Giang khẳng định không có trong chữ nôm vì từ này không có nghĩa. Trong nhiều năm nghiên cứu, ông thấy từ nủa có nghĩa và được xuất hiện nhiều trong ngôn ngữ và đời sống tinh thần người dân dân tộc Tày, Mông. Người Mông có bài ru con “Khống mí nủa” nổi tiếng, trong ngôn ngữ người Tày dùng nhiều từ nủa.

Chính vì vậy tôi đã yên tâm dùng từ mà nhân dân khu chợ này gọi. Ngay sau khi nhận được thư của bạn Huy, tôi đã lục tìm các tư liệu viết về địa phương, tuy chưa thấy chi tiết nào nói về chợ Lủa hay Nủa nhưng may mắn tôi đã có trong tay cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Thạch Xá (là một địa phương nằm trong Tổng Nủa xưa) xuất bản tháng 6/1997.

Trong sách có sử dụng từ Tổng Nủa. Một lần nữa đem thắc mắc từ nủa tới nhà nghiên cứu Thao Giang, ông cho biết rất có thể từ khi chuyển dịch từ chữ nôm sang La - tinh đã không có sự đồng nhất, và một lần nữa theo ông: “Chữ nôm của người Việt không có âm đó”.

Như vậy, việc bạn Huy bày tỏ là có cơ sở, điều này đã được sách của địa phương khẳng định bằng địa danh tổng. Song, tên chính xác nhất của chợ là Nủa hay Lủa có lẽ phải tham khảo thêm các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa nghệ thuật, rất hi vọng họ làm sáng tỏ thêm vấn đề này.

Ý kiến bạn đọc

Tên: Bạn đọc, Email: [email protected]

Chút trao đổi!

Đọc bài "Chợ Nủa hay Lủa" của tác giả Nguyễn Quang Long, tôi rất trân trọng sự công phu và trách nhiệm của tác giả đối với nội dung được độc giả phản hồi.

Tuy nhiên, theo thiển ý của tôi: 1- Trước hết, là người địa phương (huyện Thạch Thất) tôi khẳng định răng từ trước tới nay ở quê tôi chưa có ai gọi (gọi đúng) là “Chợ Lủa” cả! Các tài liệu địa phương, ca dao tục ngữ địa phương cũng đều viết "Chợ Nủa". Đây là Chợ phiên nổi tiếng lâu đời vì rất đa dạng về hàng hoá và phương thức kinh doanh. Thời bao cấp, ai muốn mua thứ gì đến Chợ Nủa đều có! Trước đây, chợ này còn "lớn" hơn cả chợ phố huyện- Chợ Săn! Chúng tôi thường coi nơi đây là một điển hình về "tư duy kinh doanh" thời bao cấp... Rất tiếc, dân trong vùng quê này đa số khi phát âm bị nhầm 2 phụ âm "l" và "n". Đây là điều tác giả Nguyễn Quang Long cần lưu ý!

2- Thứ 2, bài viết trước đó (Chợ Lủa ngày xuân) của tác giả Nguyễn Quang Long là bài viết về đời sống xã hội ở một vùng quê ngày xuân, không chủ định nghiên cứu về ngôn ngữ, thì cứ gì nhất thiết phải dùng "đúng" (?) về bản gốc ngữ nghĩa, nhất đó là địa danh đã quen gọi lâu đời? Chúng ta đã chẳng chấp nhận địa danh hành chính: "Phù Lỗ" thay vì từ chuẩn nghĩa: "Phù Nỗ" (gắn với truyền thuyết thần Kim Quy giúp Nỏ thần cho An Dương Vương) ở một vùng quê thuộc huyện Đông Anh đó sao? Và chắc chắn còn nhiều địa danh khác cũng có tình trạng "chấp nhận" tương tự!

Lần đầu lướt các "tít" trên trang báo điện tử của Tiền phong (TPO), tôi đã không đọc bài "Chợ Lủa ngày xuân", vì nghĩ rằng nói về một miền quê khác. Nay mới biết đó chính là bài viết về Chợ Nủa quê mình. Và vì thế có chút thiển ý trao đổi cùng tác giả.

Tôi cũng xin Quý tác giả và độc giả đừng đề nghị thay đổi từ "Chợ Nủa" nữa, để dân quê tôi được đọc bằng đúng cái tên chợ thân thiết bao đời của mình!