Chùa Quán Sứ (Hoàn Kiếm, Hà Nội) - Chốn Thiêng

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Quán Sứ tọa lạc tại số 73 phố Quán Sứ, phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội (nay thuộc phường Cửa Nam, Thành phố Hà Nội). Xưa kia, khu vực này thuộc thôn An Tập, tổng Tiền Nghiêm, huyện Thọ Xương.

Lịch sử và nhân vật

Theo Đại Nam nhất thống chí, chùa Quán Sứ có gốc tích từ thế kỷ XV: “Ở thôn An Tập, huyện Thọ Xương. Đời xưa sứ các nước Chiêm Thành, Vạn Tượng, Nam Chưởng đến cống đều ở đấy. Vì tục các nước đều thờ Phật, cho nên làm chùa cho họ ở, nhân đấy gọi tên chùa”. 

Trải qua nhiều thế kỷ, chùa đã nhiều lần được trùng tu và sửa chữa. Năm Minh Mệnh thứ 3 (1822), chùa được sửa sang làm nơi lễ bái cầu đảo cho quân nhân. Dưới thời Tự Đức, chùa tiếp tục được tu sửa và tạc thêm tượng Phật vào các năm thứ 8 (1855), thứ 29 (1876)  và thứ 34 (1881) . Văn bia Quán Sứ tự công đức bi ký

do Tiến sĩ Lê Duy Trung soạn năm 1855 cho thấy chùa Quán Sứ từng trải qua giai đoạn suy tàn nặng nề vào cuối thời Lê, đến mức hầu như không còn dấu tích kiến trúc hay văn tự, chỉ còn lại pho tượng thờ Quốc sư Không Lộ. Từ nền tảng đó, các vị trụ trì như sư Thanh Phương và đệ tử Văn Nghiêm đã từng bước khôi phục ngôi chùa thông qua việc dựng hành lang, đúc chuông, tạc tượng và tu bổ không gian thờ tự, đánh dấu một thời kỳ phục hưng quan trọng. Trước năm 1934, chùa do một Ni sư trụ trì, sau đó được hiến cúng cho Giáo hội để làm hội quán trung tâm, mở ra vai trò mới của chùa trong đời sống Phật giáo hiện đại.

Từ giữa thập niên 1930, chùa Quán Sứ trở thành trung tâm tổ chức của Phật giáo Bắc Kỳ, đồng thời là nơi đặt trụ sở của các tổ chức Phật giáo lớn và cơ quan báo chí Phật giáo tiêu biểu như Tạp chí Đuốc Tuệ. Sau năm 1945, chùa tiếp tục được lựa chọn làm trụ sở của các hội Phật giáo toàn quốc, từng bước khẳng định vị thế đầu não của Phật giáo Việt Nam. Đặc biệt, Đại hội Phật giáo thống nhất năm 1981 tổ chức tại đây đã dẫn tới sự ra đời của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đưa chùa Quán Sứ trở thành trụ sở Trung ương chính thức cho đến ngày nay.

Song song với vai trò hành chính – tổ chức, chùa Quán Sứ còn là trung tâm đào tạo Phật học quan trọng qua nhiều giai đoạn, từ trường Phật học Quán Sứ, Trường Tu học Phật pháp Trung ương cho đến cơ sở I của Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội. Trong thời kỳ đương đại, chùa tiếp tục giữ vai trò đối ngoại và tâm linh nổi bật, thể hiện qua việc đón tiếp các đoàn Phật giáo quốc tế và tổ chức nhiều sự kiện trọng đại. Việc cung nghinh Xá lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni từ Ấn Độ về tôn trí trong Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc năm 2025 đã khẳng định thêm vị thế đặc biệt của chùa Quán Sứ như một trung tâm Phật giáo mang tầm quốc gia và quốc tế.

Kiến trúc và cảnh quan

Chùa Quán Sứ được xây dựng trên một khu đất cao, rộng và thoáng, quay hướng Tây nhìn ra phố Quán Sứ. Sau lần trùng tu lớn năm 1942, ngôi chùa mang lối kiến trúc kiểu “nội công ngoại quốc” với bố cục cân đối, uy nghi. Các hạng mục chính bao gồm: Cổng Tam quan, Gác chuông, Tiền đường, Thượng điện, hai dãy nhà Dải vũ (hành lang), nhà thờ Tổ, cùng các công trình phụ trợ như hội trường, giảng đường và thư viện. Các tòa nhà đều được xây cao, rộng rãi, tường quét vôi vàng truyền thống, tạo vẻ bề thế nhưng vẫn giữ được sự thanh tịnh, trang nghiêm.

Cổng Tam quan gắn liền với Gác chuông, được xây bằng gạch theo kiểu chồng diêm ba tầng, mái lợp giả ngói ống. Ba tầng mái xếp chồng tạo thế vững chãi, ở giữa đặt lầu chuông. Chùa chính gồm Tiền đường và Thượng điện, được xây dựng trên nền cao hơn mặt sân 1,8m, từ sân lên nền có 12 bậc xi măng bó vỉa. Nhà Tiền đường làm kiểu mái chồng diêm, lợp giả ngói ống, nối tiếp phía sau là Thượng điện gồm bốn gian rộng, mái cũng lợp giả ngói ống. Điểm đặc biệt của Quán Sứ là kiến trúc hai tầng, làm cho tòa Tam Bảo trở nên cao rộng, tương xứng với các pho tượng lớn bên trong.

Phía sau Thượng điện là nhà thờ Tổ, xây hai tầng mái ngói Tây, trong đó tầng trên là nơi thờ Tổ, tầng dưới làm giảng đường của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Tòa hậu đường có ba tầng, tầng giữa nối với chính điện bằng cầu thang lộ thiên. Hai bên sân chùa và hai hồi là dãy Tả – Hữu vu, xây kiểu nhà hai tầng, mái ngói ta. Dãy bên Tả hiện đặt văn phòng Hội đồng chứng minh và văn phòng Giáo hội, còn tầng hai dãy Hữu vu là văn phòng Hội đồng Trị sự Trung ương. Bốn mặt khuôn viên chùa được bao quanh bởi hàng hiên rộng với các cột vuông chắc chắn.

Không gian thờ tự bên trong được bố trí hài hòa. Tiền đường thờ Phật, hai gian phụ đặt ban thờ Quan Âm Chuẩn Đề và ban thờ Thánh Tăng. Hai hồi gian cuối Thượng điện nối với hai gian bên: một bên thờ Lý Quốc Sư (Thiền sư Minh Không), một bên thờ Già Lam Chân tể. Tòa Phật điện được bài trí trang nghiêm, chia thành nhiều lớp tượng: lớp thứ nhất là ba pho Tam thế Phật tượng trưng cho quá khứ, hiện tại và vị lai; lớp thứ hai là tượng A Di Đà ngồi thiền định trên tòa sen; lớp thứ ba là tượng Thích Ca niêm hoa, hai bên đặt Bồ Tòa Cửu Long và tượng Phật Thích Ca sơ sinh. Các pho tượng đều được tạo tác công phu, phủ thếp vàng lộng lẫy, mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII – XIX, có kích thước lớn hơn hẳn so với tượng chùa Mía (Sơn Tây).

Hiện vật

Chùa Quán Sứ hiện lưu giữ một hệ thống hiện vật văn hóa, tượng pháp và đồ thờ tự phong phú, phản ánh vai trò lâu đời của ngôi chùa như một trung tâm Phật giáo lớn ở miền Bắc Việt Nam. Về tượng pháp, chùa có tổng cộng 27 pho tượng tròn được tạo tác công phu, tinh xảo, phủ thếp vàng lộng lẫy, mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII – XIX; các tượng này có kích thước lớn hơn nhiều so với tượng ở các chùa khác, do đó tòa Tam Bảo được xây dựng cao và rộng để phù hợp với quy mô. Bố trí chính điện trang nghiêm với nhiều lớp tượng: lớp Tam Thế Phật, tượng A Di Đà ngồi thiền định trên tòa sen, tượng Thích Ca niêm hoa, Bồ Tòa Cửu Long và Thích Ca sơ sinh; gian bên trái thờ Quan Âm Chuẩn Đề, bên phải thờ Thánh Tăng, hậu đường thờ Lý Quốc Sư (Thiền sư Minh Không) cùng Già Lam Chân Tể.

Bên cạnh đó, chùa còn lưu giữ hệ thống bia đá quan trọng gồm ít nhất 12 tấm, trong đó có bia “Quán Sứ tự công đức bi ký” niên hiệu Tự Đức thứ 8 (1855) ghi việc tu sửa chùa và sự tích Thiền sư Minh Không; các bia niên hiệu Tự Đức 29 (1876), Tự Đức 34 (1881), Minh Mệnh 21 (1840), Thiệu Trị 2 (1842), Gia Long nguyên niên (1802) đều phản ánh công đức hưng công, tạc tượng, đúc chuông và bố trí thờ tự. Ngoài bia, chùa còn lưu giữ 5 quả chuông đồng lớn nhỏ khác nhau, trong đó có chuông niên hiệu Gia Long 11 (1812), Gia Long 16 (1817) và một chuông đề “Quán Sứ tự chung”. Hệ thống đồ gỗ và trang trí phong phú gồm hoành phi, câu đối, cửa võng, phù điêu rồng chầu, nghi môn chạm tứ quý, cùng nhiều đồ thờ tự như hương án, sập thờ, bát hương men lam, đèn, mâm bổng. Tất cả góp phần làm nên giá trị nghệ thuật và tâm linh đặc sắc của chùa Quán Sứ, đồng thời minh chứng cho các giai đoạn phát triển, trùng tu quan trọng của ngôi chùa.

Sự kiện và lễ hội

Chùa Quán Sứ là trung tâm quan trọng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nơi thường xuyên được chọn để tổ chức các sự kiện trọng đại, đón tiếp các phái đoàn cấp cao Phật giáo trong nước và quốc tế, cũng như các đoàn lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Chính phủ. Năm 1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Vua Lào đã từng lễ Phật tại chính điện chùa Quán Sứ – sự kiện đặc biệt thể hiện vị thế của ngôi chùa trong đời sống chính trị và văn hóa tâm linh. Ngoài ra, nhiều hội nghị Phật giáo quốc tế và quốc gia cũng đã được long trọng tổ chức tại đây.

• Lễ hội truyền thống (Ngày 15 tháng Giêng âm lịch): Hằng năm, chùa Quán Sứ tổ chức lễ hội tôn giáo truyền thống tại phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm. Lễ hội do cấp phường tổ chức, cấp quận quản lý, diễn ra trong không khí trang nghiêm, thu hút sự tham gia của nhân dân địa phương và phật tử gần xa.
• Đại lễ Phật đản (Lễ Vesak): Đây là một trong những sự kiện tâm linh lớn nhất, được tổ chức trọng thể tại chùa Quán Sứ vào ngày 15 tháng 4 âm lịch. Đông đảo phật tử, người dân và du khách thập phương đều quy tụ về chùa với lòng thành kính và niềm hân hoan. Nghi lễ diễn ra trang nghiêm, phật tử tụng kinh và tham dự đầy đủ các nghi thức, trong đó nổi bật là nghi thức Tắm Phật – biểu tượng thiêng liêng với ý nghĩa gột rửa ba nghiệp thân, khẩu, ý. Đại lễ Phật đản không chỉ là dịp kỷ niệm ngày Đức Phật đản sinh, mà còn nhắc nhở mọi người về tinh thần từ bi, trí tuệ, hòa bình và định hướng một đời sống an lạc, nhân văn.
• Các sự kiện quốc tế và cung nghinh Xá lợi: Trong khuôn khổ Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc Vesak 2025, chùa Quán Sứ là nơi tôn trí Xá lợi Đức Phật – bảo vật thiêng liêng được cung nghinh từ Ấn Độ. Vào 15 giờ ngày 13/5/2025, Xá lợi Đức Phật được rước từ sân bay Nội Bài qua nhiều tuyến đường Hà Nội, và đến chùa Quán Sứ trước khi thực hiện nghi lễ cung rước quanh Hồ Hoàn Kiếm vào 18 giờ cùng ngày. Từ ngày 14 đến 16/5/2025, Xá lợi Đức Phật được tôn trí tại hội trường chùa Quán Sứ để phật tử và nhân dân thành kính chiêm bái.

Tóm lại, chùa Quán Sứ không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tâm linh lớn của Thủ đô mà còn là nơi tổ chức những sự kiện tôn giáo quan trọng bậc nhất của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế và vai trò lịch sử đặc biệt của ngôi chùa.

Tham khảo 

1. Trần Huy Ánh, Chùa Việt mới ước vọng về tương lai kiến trúc Việt, Tạp chí Kiến trúc Việt Nam, số 234, 2023.
2. Sơn Dương, Chùa Quán Sứ (quận Hoàn Kiếm), Tạp chí Người Hà Nội Online, đăng tải ngày 10/09/2023.
3. Hành trình khảo sát Kiến trúc & Di sản Phật giáo Việt Nam, Nxb Tôn giáo, 2023.
4. Hệ thống văn bia chùa Quán Sứ.
5. Văn Quảng (Biên soạn) (2009), Văn hóa tâm linh Thăng Long Hà Nội, Nxb Lao động.
6. Vũ Văn Quân (chủ biên) (2021), Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, Quyển 2, Nxb Hà Nội.
7. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam – Ban Hán Nôm (1978), Tuyển tập văn bia Hà Nội, Quyển II, Nxb Khoa học xã hội.
8. Trà Vân, Chùa Quán Sứ gắn liền với nhiều hoạt động quan trọng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Báo Thanh tra, đăng tải ngày 09/11/2022.
9. Viện Khoa học xã hội Việt Nam – Viện sử học (2006), Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa.

5/5 (1 bình chọn)