Chương 17. TÂM LÝ HỌC NHÂN VĂN (LỰC LƯỢNG THỨ BA)

Chương 17. TÂM LÝ HỌC NHÂN VĂN (LỰC LƯỢNG THỨ BA)

NHẬP MÔN LỊCH SỬ TÂM LÝ HỌC

LÝ TR,Í THÂN XÁC VÀ TINH THẦN

Nói một cách khái quát, bản tính con người có thể chia làm ba phần chính: lý trí (trí khôn), thân xác (cấu tạo sinh vật), và tinh thần (cấu tạo cảm xúc). Các thứ triết học khác nhau, và gần đây hơn, các trường phái tâm lý học khác nhau thường nhấn mạnh một trong ba khía cạnh này và coi nhẹ các khía cạnh khác. Thứ triết học hay trường phái tâm lý học nào trổi vượt thì có vẻ được quyết định chủ yếu bởi Zeitgeist (tinh thần của thời đại).

Vào đầu thập niên 1960, một nhóm nhà triết học do Abraham Maslow cầm đầu đã khởi xướng một phong trào được mệnh danh là tâm lý học lực lượng thứ ba. Các nhà triết học này cho rằng hai lực lượng kia trong tâm lý học, trường phái hành vi và trường phái tâm phân học, đã bỏ quên một số thuộc tính quan trọng của con người. Họ nói rằng bằng ứng dụng các kỹ thuật của khoa học tự nhiên vào việc nghiên cứu con người, thuyết hành vi coi con người như những con người máy hay con vật, hay cái máy tính. Đối với người theo thuyết hành vi, con người không có gì độc đáo. Còn trường phái tâm phân học chỉ chủ yếu tập trung nghiên cứu những người bị rối loạn cảm xúc và việc ứng dụng các kỹ thuật trị liệu để làm cho những người bất thường trở thành bình thường. Cái thiếu sót, theo các nhà tâm lý học lực lượng thứ ba, là những thông tin có thể giúp ta làm cho những người bình thường trở nên mạnh khỏe hơn, nghĩa là giúp họ đạt hết mức tiềm năng của họ. Điều cần thiết là có một mô hình về con người nhấn mạnh tính độc đáo của họ và các khía cạnh tích cực hơn là tiêu cực của họ, và kiểu mô hình này chính là cái mà tâm lý học lực lượng thứ ba nhằm cung cấp.

Mặc dù tâm lý học lực lượng thứ ba trở thành rất phổ biến trong các thập niên 1970 và 1980, nó bắt đầu mờ nhạt trong thập niên 1980 và tiếp tục như thế. Tuy nhiên, giống như thuyết hành vi và tâm phân học, tâm lý học lực lượng thứ ba vẫn tiếp tục có ảnh hưởng lớn trong tâm lý học hiện đại. Tâm lý học lực lượng thứ ba tương phản mạnh với đa số tâm lý học khác vì nó không dựa trên thuyết tất định để giải thích hành vi con người. Ngược lại nó tin rằng con người có tự do chọn lựa kiểu hiện hữu của chính mình. Thay vì gán các nguyên nhân của hành vi cho các kích thích, các động lực, các yếu tố di truyền, hay kinh nghiệm thời kỳ tuổi thơ, tâm lý học lực lượng thứ ba cho rằng nguyên nhân quan trọng nhất của hành vi là thực tại chủ quan. Vì các nhà tâm lý học này không giả thiết thuyết tất định, họ không phải là các nhà khoa học theo nghĩa truyền thống, và họ cũng không quan tâm đến điều đó. Họ nói khoa học trong hình thức hiện nay không được trang bị đủ để nghiên cứu hay hiểu biết con người. Cần có một khoa học khác, khoa học về con người. Khoa học về con người sẽ không nghiên cứu con người như kiểu các khoa học vật lý nghiên cứu các sự vật vật lý. Ngược lại, khoa học con người sẽ nghiên cứu con người như là các hữu thể ý thức, chọn lựa, đánh giá, cảm xúc, và độc đáo. Khoa học truyền thống không làm điều này và vì thế phải bị loại bỏ.

TIỀN SỬ CỦA TÂM LÝ HỌC LỰC LƯỢNG THỨ BA

Giống như trong tâm lý học hiện đại, tâm lý học lực lượng thứ ba không phải cái gì hoàn toàn mới mẻ. Nó có thể đã bắt nguồn từ các triết học lãng mạn và hiện sinh, và các triết học này có thể có nguồn gốc từ thời các triết gia Hy Lạp đầu tiên. Trong chương 7, chúng ta đã thấy các nhà triết học lãng mạn (như Rousseau) nhấn mạnh rằng con người không chỉ là những cái máy như những nhà duy nghiệm mô tả, và không chỉ là những hữu thể luận lý, duy lý, như những nhà duy lý mô tả. Cũng ở chương 7, chúng ta thấy các nhà hiện sinh (như Kierkegaard và Nietzsche) nhấn mạnh tầm quan trọng của ý nghĩa trong hiện hữu con người và khả năng con người chọn ý nghĩa ấy; điều này cũng đi ngược với các triết học của thuyết duy nghiệm và duy lý. Theo Kierkegaard, chủ thể là chân lý. Nghĩa là, chính niềm tin của một người hướng dẫn người ấy và quyết định bản chất hiện hữu của người ấy. Chân lý không phải cái gì ở bên ngoài con người và chờ con người khám phá ra bằng các quy trình tư duy hợp lý; nó ở trong mỗi người và được tạo ra bởi mỗi người.