Con Của Nhà Văn - Báo Công An Nhân Dân điện Tử

Đặng Anh Đào - Con gái nhà văn Đặng Thai Mai: Bông hoa không tự biết mình đẹp

"Tôi ư, tôi thì có cái gì để mà viết? Tôi không nghĩ mình có một "sự nghiệp" gì dưới cái bóng của ba tôi. Tôi chẳng phải người nổi tiếng, cũng chẳng có gì đặc biệt đáng nói cả. Người ta chỉ nói đến tôi vì tôi là con gái của ba tôi thôi" - nụ cười nhẹ nhõm của PGS-TS Đặng Anh Đào khiến người đối diện không biết chắc bà đang nói với sự giản dị, lòng khiêm tốn, hay chính là tự hào…

Nhiều người biết đến Đặng Anh Đào vì bà là con gái thứ tư của cố nhà văn Đặng Thai Mai, và là vợ của Trung tướng Phạm Hồng Sơn. Nhưng nhiều hơn thế những người biết, bà là một giảng viên mẫu mực, một người nghiên cứu về văn học phương Tây và đặc biệt là văn học Pháp, một dịch giả uy tín, cũng đồng thời là tác giả của khá nhiều truyện ngắn, thơ…

Mặc dù đã nghỉ công tác giảng dạy ở Khoa Văn, Trường đại học Sư phạm Hà Nội nhiều năm trước, nhưng bà vẫn có mặt trong nhiều hội đồng khoa học chấm luận án thạc sĩ, tiến sĩ văn chương.

Nhiều thế hệ học trò biết đến bà qua các công trình nghiên cứu lý luận văn học như "Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại", "Tài năng và người thưởng thức", "Văn học phương Tây thế kỷ 19-20", các công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn học và dịch các tác phẩm của Balzac và Victor Hugo…

Độc giả nhớ đến bà với các truyện ngắn dịch từ tiếng Pháp như Tuyển tập truyện ngắn Pháp thế kỷ XIX, Truyện ngắn phương Tây, đặc biệt là với tư cách tác giả một số truyện ngắn, thơ… đăng rải rác trên báo, trên các tạp chí văn học.

Mấy năm trước, cuốn hồi ký "Tầm xuân" của bà cũng đã mang đến nhiều dư cảm đẹp đẽ cho người đọc. Những năm gần đây, bà vẫn thỉnh thoảng xuất hiện với tư cách nhà phê bình văn học với những bài viết sắc sảo và tinh tế, bàn luận những vấn đề nóng bỏng liên quan dịch thuật, về các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, hay về hiện tượng "Cánh đồng bất tận" của Nguyễn Ngọc Tư…

Có thể nói, lòng yêu văn chương với Đặng Anh Đào có sẵn từ trong máu, nhưng sự uyên thâm, hiểu sâu biết rộng của bà về văn học Việt Nam và nước ngoài, chủ yếu do đọc mà nên.

Trong cuốn hồi ký "Tầm xuân", bà từng nhắc đến cảnh cả gia đình đi sơ tán, phải nhờ dân công gánh theo từng bồ sách. Bà nói rằng, so với các chị gái của mình, PGS Đặng Bích Hà - người bạn đời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, PGS Đặng Thị Hạnh - vợ của Trung tướng Phạm Hồng Cư, và GS văn học Đặng Thanh Lê, thì bà thuộc "thế hệ những người thất học".

Bởi suốt tuổi thơ và thời kỳ trưởng thành của bà đúng vào những năm kháng chiến, bị bỏ học và "nhảy cóc" lớp liên miên. Theo gia đình đi tản cư, cuộc sống nay đây mai đó trong điều kiện chiến tranh vô cùng gian khó, nhưng cái may mắn của bà là ở đâu cũng không thiếu sách. Và tất cả mọi sự hiểu biết, ham mê của bà đều bắt đầu từ kho sách của ba.

Là một dịch giả được biết đến với nhiều thể loại từ nghiên cứu phê bình văn học, từng dịch nhiều truyện ngắn và thơ của các tác giả lãng mạn Pháp, nhưng ít ai biết, vốn tiếng Pháp của bà hoàn toàn là do tự học.

Bà học bằng cách đọc sách trong kho sách tiếng Pháp của ba, từ cuốn dễ đến cuốn khó. Rồi bà dịch, cũng bắt đầu từ những bài thơ, truyện ngắn Pháp mình yêu thích.

Hình ảnh người cha in đậm trong ký ức của bà là một người luôn đọc sách. "Khi nào tôi đến thăm ông cũng nhìn thấy ông đang cầm cuốn sách trong tay. Ba tôi là con người của công việc, lúc nào cũng thấy ông làm việc. Ông thường thức khuya đến hai ba giờ sáng bên tách cà phê, miệt mài cho đến lúc nằm xuống".

Vậy nhưng, nhà văn Đặng Thai Mai trong ký ức cô con gái nhỏ của mình cũng là người rất hài hước và nhẹ nhõm. Mặc dù trong gia đình sáu người con đều thành đạt, nhưng ba mẹ bà chưa bao giờ là người định hướng, hay áp đặt cho con cái bất cứ điều gì.

"Có lẽ định hướng cho những ham mê và nghề nghiệp, cũng như lối sống của chúng tôi chính là nếp nhà, điều mà tôi ít thấy trong cuộc sống bây giờ". Những người con của cố nhà văn cứ lặng lẽ thấm nhuần cái phong thái, cốt cách, lối sống và tinh thần say mê học hỏi của ba mẹ mà trưởng thành.

PGS-TS Đặng Anh Đào.

Người con gái bé nhỏ của một nhà văn, nhà trí thức lớn của dân tộc, bé nhỏ đúng nghĩa đen với một cơ thể gầy gò, từ bé đã hay đau ốm. Đến năm 17 tuổi Đặng Anh Đào phát hiện mình bị bệnh tim. Đó cũng là nỗi tiếc nuối của bà khi nhìn lại vốn liếng sự nghiệp của mình. Bởi bị bệnh tim, nên bà không thể làm việc với cường độ cao.

Thừa nhận mình là một phụ nữ yếu đuối, vậy nhưng chính vì làm vợ của một vị tướng suốt đời trải theo chiến trận ấy, bà một mình chèo lái cuộc sống gia đình trong thời đoạn mà kinh tế đất nước hết sức khó khăn, thay chồng nuôi dạy ba người con trai khôn lớn trưởng thành.

Nói về chồng mình, mắt bà lại ánh lên vẻ tự hào không giấu giếm. Trong khi bà lật đật trở dậy đi tìmhai cuốn hồi ký chiến tranh của chồng mình, tôi chợt hiểu, đằng sau sự thành công của một vị tướng, là vai trò lặng lẽ của một người vợ, người mẹ bé nhỏ ấy.

Không thừa nhận mình có một sự nghiệp dưới cái bóng đại thụ của ba, TS Đặng Anh Đào lại cho rằng, "cái dở" của bà là mỗi thứ biết một tí, mỗi việc làm một tí.

"Tôi không biết chữ Hán như ba tôi, tiếng Pháp của tôi cũng không thể nào sánh được với ba tôi cả. Tôi dịch không chuyên tâm, nghiên cứu chưa chuyên sâu, sáng tác thơ, truyện… cũng chưa đủ để in thành tập - bà lại cười - tôi cũng không thể nào sánh với ba tôi về cường độ làm việc".

Nói vậy, nhưng hiện ngoài70 tuổi, bà vẫn dịch khi gặp bản thảo hay, vẫn viết khi có cảm hứng và vẫn theo dõi sát sao văn chương học thuật nước nhà, và lên tiếng ngay khi gặp vấn đề cần nói.

Tinh tế và kiệm lời, trong các tác phẩm cũng như trong khi trò chuyện, Đặng Anh Đào rất không thích dùng những tính từ ngợi ca đao to búa lớn. Bé nhỏ và giản dị, mắt ánh lên những đam mê khi nói về văn học, về dịch thuật, những chiêm nghiệm đã đến độ lắng, và cả những câu thơ thuộc lòng thời tuổi trẻ, bà khiến cho người ngồi cạnh luôn luôn bị cuốn hút.

Tôi cứ ám ảnh mãi những câu thơ của một nhà thơ Pháp bà đọc cho tôi nghe, đại ý là "có cô gái mù mang đến tặng nhà thơ những bông hoa, hoa cũng như cô gái, không tự nhìn thấy mình đẹp".

Chợt nghĩ, người con gái bé nhỏ của một nhà văn, một trí thức lớn của dân tộc, Đặng Anh Đào là một giảng viên mẫu mực, một dịch giả, nhà nghiên cứu có uy tín, người phê bình sắc sảo, bà còn là một người vợ đảm đang, người mẹ dịu hiền. Vậy mà câu nói thường trực trên môi bà là "có gì đâu, không phải thế".

Bà như một bông hoa không thừa nhận vẻ đẹp của mình.

Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ: Những cái bóng nghiệt ngã trong nghề viết

Có những người con đã nối nghiệp cha, trở thành nhà văn nổi tiếng, như cha con nhà Alexandre Dumas. Dẫu những tác phẩm của Dumas con không xuất sắc như cha, nhưng họ đã tạo dựng được hai sự nghiệp trong nền văn học Pháp. Nhưng cũng không ít những đứa con làm hoen ố sự nghiệp của cha mình. Hoặc theo nghiệp cha, nhưng đã hoàn toàn thất bại.

Văn chương và nghiên cứu văn chương là những con đường thách đố những tài năng bậc nhất. Và văn chương, nghiệt ngã hơn, là khi bị đem ra như một nhân vật để so sánh, hay những cái bóng mờ của một bậc đại thụ có cùng huyết thống với mình.

Có không ít những cặp cha - con, mẹ - con cùng xuất hiện trên văn đàn Việt Nam và họ đã tạo được những dấu ấn riêng. Như nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú - Nguyễn Thị Thu Huệ, Chế Lan Viên - Phan Thị Vàng Anh... Mỗi người tạo nên một phong cách và mỗi người có một hành trình riêng không giống nhau.

Có những nhà văn đã kiên quyết không muốn con mình đi theo nghiệp cha, bởi hơn ai hết, họ thấu hiểu cái nghiệt ngã của nghề viết. Chỉ những người có tài ở lại. Còn tất cả chỉ là những cái bóng của cha mình. Đó là bi kịch lớn của nghề cầm bút.

Có rất nhiều người con không có ý định trở thành nhà văn. Nhưng họ muốn lưu giữ, vun đắp thành quả lao động trong sự nghiệp của cha, mẹ mình. Vậy là từ những người muốn lưu giữ, họ cầm bút, viết những điều về cha mình, như một cách chia sẻ với công chúng những góc khuất trong nghề văn.

Văn chương không phục vụ cho những nhu cầu mưu danh lợi hay tiền bạc. Và văn chương không bao giờ là những trang viết lờ nhờ của những cái bóng đi theo những cây cao bóng cả.

Văn chương là con đường dài. Không phải ai cũng đủ sức bước vào. Không phải ai đi cũng tới