Cư Dân Mạng Việt Nam: Dễ Bức Xúc, Dễ Lãng Quên | Vietcetera

Mạng xã hội được thiết kế để người dùng lãng quên

Có nhiều cách để lý giải hiện tượng quên lãng tập thể trên truyền thông đại chúng và mạng xã hội.

Trong bài viết gây sốt Bức xúc không làm ta vô can, tác giả Đặng Hoàng Giang nhận định, có một nguồn cơn tâm lý học cụ thể cho việc báo chí và độc giả chỉ thích đọc những tin xấu. “Khi chê trách người khác, chúng ta cảm thấy ưu việt về mặt đạo đức, và tự hài lòng vì thấy mình tốt đẹp hơn” - ông viết.

Và chính bởi vì người ta lên tiếng chỉ để khẳng định rằng “tôi vẫn là người tốt”, họ không có nghĩa vụ phải tìm cách đề xuất giải pháp xử lý tiêu cực. Cũng không có một ai phải chịu trách nhiệm nếu như “target” kỹ thuật số của mình được chứng minh là bị oan.

Trong nghiên cứu dư luận xã hội, khái niệm trạng thái quên lãng tập thể liên tục (a constant state of collective forgetting) được đề xuất bởi hai tác giả Vũ Hoàng Long và Đặng Hoàng Hải. Hiện tượng cư dân mạng Việt ném đá bệnh nhân mắc COVID-19 vào đầu năm 2020 là ví dụ điển hình cho khái niệm này.

Liên tục đối diện với những “con bệnh” mới - “F17”, “F21”, “F55”..., cùng số liệu thống kê hàng ngày trên TV vào mỗi 6 giờ tối, khán giả liên tục phải quên đối tượng cũ để nhớ con số mới. Bằng không, những cái đầu bức xúc sẽ bị quá tải.

Cách lý giải hợp lý cho hiện tượng này là, bản thân mạng xã hội đã được thiết kế ra để người dùng liên tục quên lãng những gì họ đọc được. News Feed đã thay đổi mãi mãi khái niệm về dòng thời gian. Nếu như trước đây, suy tư về thời gian là hoài niệm về quá khứ, chiêm nghiệm hiện tại và hoạch định tương lai, thì nay nó đã bị thay thế bằng một chuỗi sự kiện nối tiếp nhau.

Người dùng chăm chú nhìn vào chiếc màn hình lạnh lùng, dành chưa tới 1 phút để đọc một mẩu tin, rồi ngay lập tức nhảy sang một thông tin khác. Mong muốn “sống cho hiện tại” đã thành hiện thực theo cách không thể nào trớ trêu hơn: ta chỉ quan tâm tới những gì xảy ra ngay lúc này, trong gần như mọi khoảnh khắc ta mở điện thoại ra và lướt feed.

Cái “hiện tại” bị kéo dài ra đến vô tận, và các tập đoàn truyền thông xã hội kiếm hàng tấn tiền từ hiện tượng này. Khái niệm Chủ nghĩa tư bản giám sát (Surveillance capitalism) ra đời nhằm mô tả cách kiếm lời mới từ thời gian người dùng mạng dán mắt vào màn hình. Tâm lý FOMO khiến ta vô thức nhìn và click nhầm vào hàng tá quảng cáo, thói quen đọc và tiêu cùng cũng bị nền tảng số đánh cắp vì lợi nhuận.

Có thể nói, cộng đồng mạng buộc phải quên lãng sự kiện cũ thì sự kiện sau mới có cơ hội được để ý đến. Quá trình này không quan tâm đến việc ta sẽ thả cảm xúc giận dữ hay ký tươi trên Change.org để cải thiện xã hội. Nó chỉ quan tâm xem ta có nhìn vào màn hình lâu hơn được không.