Cúm Tây Ban Nha - Nỗi Kinh Hoàng Một Thuở

Bệnh nhân cúm tại một bệnh viện dã chiến ở Kansas, Mỹ năm 1918 (nguồn: theguardian.com)

Dù nằm cách châu Âu và Mỹ rất xa và giao thông còn kém phát triển, Đông Dương cũng không thoát khỏi đại dịch cúm của thế giới, tên gọi ban đầu là “cúm Tây Ban Nha”, một đại dịch đã đánh dấu những năm 1918 và 1919 bằng nhiều hồi ức đau thương.

Ngay từ tháng 6 năm 1918, bác sĩ trưởng của trạm y tế lãnh sự tại Quảng Châu đã báo cáo về hiện tượng lây nhiễm “giống cúm” xuất hiện tại Quảng Châu và Hồng Kông, được các bác sĩ người Anh gọi là “Influenza”. Bệnh này lây nhiễm khủng khiếp nhưng khá lành. Các triệu chứng đặc trưng của bệnh gồm: sốt, đôi khi kèm theo ớn lạnh, nhiệt độ trong khoảng 37o5 đến 39o5, đau toàn thân và đau cơ, nhức đầu, chóng mặt, viêm thanh quản, ho, chán ăn, táo bón. Khám bệnh chỉ cho thấy những dấu hiệu không đáng kể: ban đỏ ở họng, nghe phổi không phát hiện bất thường. Sốt không tái diễn. Bệnh kéo dài khoảng 1 tuần, sau đó người bệnh mệt mỏi, sút cân. Không gây tử vong.

Dịch biến mất ở Quảng Châu vào đầu tháng 7, nhưng xuất hiện trở lại vào tháng 10 và tháng 11, kèm theo rất nhiều biến chứng đáng ngại và khiến nhiều người chết. Biến chứng chủ yếu tác động vào đường hô hấp: tắc nghẽn và phù phổi.

Cúm xuất hiện vào tháng 7 tại các xứ của Đông Dương.

Dịch bệnh đạt đỉnh vào tháng 8 sau đó giảm dần vào tháng 9 nhưng không biến mất hoàn toàn. Dịch tăng trở lại vào tháng 10 và đến khoảng tháng 4 năm 1919 mới có dấu hiệu đi xuống.

Làn sóng đầu tiên, dù có thể đánh giá là tương đối nhẹ nhàng nếu căn cứ vào số ca bệnh và tử vong công bố đầu năm 1919, vẫn khiến nhiều người chết.

Do không có số liệu chính xác về số ca bệnh và tử vọng ở giai đoạn này, chính quyền chỉ yêu cầu Chánh Sở y tế các kỳ tuyên bố dịch bệnh vào tháng 10. Nhưng ở rất nhiều khu vực, bác sĩ các tỉnh ước tính tỷ lệ mắc bệnh vào khoảng 50% dân số.

Bác sĩ Bernard, Viện trưởng Viện Pasteur Sài Gòn, phát hiện sự tồn tại của trực khuẩn Pfeiffer ở một số ca bệnh ghi nhận tại Nam Kỳ.

Bảng sau cho biết số ca bệnh và tử vong ở các xứ trong hai tháng 10 và 11:

Xứ	Ca mắc	Tử vong
Bắc Kỳ và Quảng Châu Loan	1.920	664
Trung Kỳ	1.842	748
Nam Kỳ	168	21
Cao Miên	1.092	240
Lào	2.361	165
Tổng cộng	7.383	1.838

Những con số này tuy thấp hơn nhiều so với thực tế nhưng cũng cho thấy dịch bệnh tại Đông Dương năm 1918 rất nghiêm trọng vì nó chiếm tới hơn 1/3 tổng số ca mắc bệnh truyền nhiễm được công bố trong năm.

Dịch bệnh đặc biệt nghiêm trọng tại Bắc Kỳ:

• Tại Hà Giang, ở khu vực biên giới Trung Quốc dọc theo Đạo quan binh 3 nơi 600 ca tử vong được ghi nhận trong tháng 12: nhiều biện pháp khẩn cấp đã được áp dụng nhằm hạn chế người Hoa qua lại vùng biên giới.
• Tại Sơn La, 315 ca bệnh và 46 ca tử vong đã được ghi nhận trong đội ngũ lính khố xanh và dân cư thủ phủ.
• Tại Phú Thọ, tính đến ngày 18 tháng 3 năm 1919, toàn tỉnh có 12.817 ca nhiễm và 3.571 ca tử vong; số ca nhiễm nhiều nhất ở huyện Tam Nông (2.642 ca), số ca tử vong nhiều nhất ở huyện Thanh Ba (471 ca).
• Tại Tuyên Quang, con số người chết lên tới 461 người, trong đó có 100 trẻ em (số liệu ngày 28 tháng 3 năm 1919).

Tại Trung Kỳ, các tỉnh bị nặng nhất là Thanh Hóa (569 ca), Phan Rang (299 ca), Đà Nẵng (266 ca) và Quy Nhơn (250 ca).

Không một tỉnh nào ở Nam Kỳ và Cao Miên thoát khỏi đại dịch. Những nơi dịch nặng nhất ở Campuchia gồm Battambang, Stung-treng, Kompong-Chhnang và Prey-veng.

Tại Lào, cúm xuất hiện vào các tháng 8 và 9 ở khu vực phía trên vĩ tuyến 18, đến tháng 11 và 12 thì lan lên Thượng Lào; tình hình dịch tại các tỉnh Bassac và Attopeu ở Hạ Lào nghiêm trọng hơn cả.

Nhiều biện pháp dự phòng đã được áp dụng trên toàn Đông Dương nhằm ngăn chặn dịch bệnh lây lan. Dưới đây là thông tri của Tổng thanh tra Y tế Đông Dương được Phủ Toàn quyền gửi cho báo chí vào đầu tháng 11 năm 1918 nhằm hướng dẫn các biện pháp phòng dịch cho dân chúng, dù thực hiện riêng rẽ hay nhiều biện pháp cùng lúc cũng đều giảm nguy cơ lây nhiễm ở người khỏe và nguy cơ biến chứng phổi ở người mắc bệnh. Những biện pháp này được áp dụng ở tất cả các xứ thuộc Đông Dương.

“3 tháng trở lại đây, một bệnh truyền nhiễm gọi là bệnh cúm hay influenza đã xuất hiện tại các xứ thuộc Đông Dương và gây ra một số ổ bệnh; dù lây lan nhanh, cho đến nay, bệnh này vẫn không quá nghiêm trọng.

Tuy nhiên, do các nước láng giềng vừa thông báo dịch bệnh đang lây lan nhanh hơn; mặt khác, do trời trở lạnh vào mùa đông và có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm ở bệnh nhân cúm, những biện pháp sau đây có thể được áp dụng một cách hữu ích để giảm nguy cơ lây nhiễm:

- Nhỏ mũi 2 lần mỗi ngày vào buổi sáng và buổi tối (dầu pha gomenola tỷ lệ 1/20 hoặc dầu pha mentola tỷ lệ 1/50) và súc họng (sáng tối với nước muối 1/1000).

- Không đến thăm bệnh nhân. Bệnh nhân cần được cách ly nghiêm ngặt. Không tổ chức hội họp vô ích.

- Lau rửa nền nhà, trường học, văn phòng bằng nước sát khuẩn hai lần mỗi ngày.

Các nguy cơ biến chứng phổi giảm đáng kể nếu nghiêm túc thực hiện các biện pháp trên đây về vệ sinh mũi họng ngay từ khi nhiễm bệnh và trong suốt quá trình mắc bệnh.”

Dịch và tổng hợp từ báo cáo tại cuộc họp hội đồng chính phủ Đông Dương năm 1919 (Thư viện quốc gia Pháp), hồ sơ 758 phông Tòa sứ Tuyên Quang và hồ sơ 1581 phông Tòa sứ Phú Thọ (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I).

[1] https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1918-pandemic-h1n1.html