CUỘC VẬT LỘN VỚI THIÊN CHÚA St 32,23-33 (TĨNH TÂM THÁNG ...

23 Đêm đó, ông Gia-cóp dậy, đem theo hai bà vợ, hai người nữ tỳ và mười một đứa con, và ông lội qua sông Giáp-bốc. 24 Ông đem họ theo, đưa họ qua sông, rồi đưa tài sản của ông qua. 25 Ông Gia-cóp ở lại một mình.

Có một người vật lộn với ông cho đến lúc rạng đông. 26 Thấy không thắng được ông, người đó bèn đánh vào khớp xương hông của ông, và khớp xương hông của ông Gia-cóp bị trật đang khi ông vật lộn với người đó. 27 Người đó nói : “Buông ta ra, vì đã rạng đông rồi.” Nhưng ông đáp : “Tôi sẽ không buông ngài ra, nếu ngài không chúc phúc cho tôi.” 28 Người đó hỏi ông : “Tên ngươi là gì ?” Ông đáp : “Tên tôi là Gia-cóp.” 29 Người đó nói : “Người ta sẽ không gọi tên ngươi là Gia-cóp nữa, nhưng là Ít-ra-en, vì ngươi đã đấu với Thiên Chúa và với người ta, và ngươi đã thắng.” 30 Ông Gia-cóp hỏi : “Xin cho tôi biết tên ngài.” Người đó nói : “Sao ngươi lại hỏi tên ta ?“ Và người đó chúc phúc cho ông tại đấy.

31 Ông Gia-cóp đặt tên cho nơi đó là Pơ-nu-ên, “vì -ông nói- tôi đã thấy Thiên Chúa mặt đối mặt, mà tôi đã được tha mạng.” 32 Khi mặt trời mọc, ông đi qua Pơ-nu-ên ; ông đi khập khiễng vì bị trật xương hông. 33 Bởi thế, con cái Ít-ra-en, cho đến nay, không ăn cái gân đùi ở khớp xương hông, vì người đó đã đánh vào khớp xương hông của ông Gia-cóp, vào gân đùi.

Trong dịp tĩnh tâm này, tôi xin được cùng các thầy dùng trình thuật cuộc vật lộn của Gia-cóp làm đề tài suy niệm và cầu nguyện. Đây là một bản văn dài, các phần liên kết với nhau và phải được đọc theo kiểu đối chiếu với nhau. Tuy nhiên, chúng ta sẽ dành nhiều thời gian để xem xét cách đặc biệt St 32,23-33.

Bản văn này giầu chất thần bí và cũng là bản văn gợi hứng cho nhiều nghệ sĩ danh tiếng thực hiện những tác phẩm bất hủ trong nghệ thuật tranh sơn dầu. Bình luận về đoạn văn này, Gunkel từng nói : trình thuật này xứng đáng với Rembrandt, nhưng cũng bí ẩn như nàng Mona Lisa (1). Trong truyền thống Hội Thánh, từ rất sớm, bản văn này đã được đọc theo nghĩa thiêng liêng, cuộc vật lộn kì lạ này được coi như hình ảnh, là biểu tượng cuộc chiến đấu, vật lộn thiêng liêng của người tín hữu trong tương quan của mình với Thiên Chúa (2).

Trong bài suy niệm này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu các điểm sau đây :

- Bối cảnh của đoạn văn

- Xem xét một số điểm đặc biệt trong trình thuật

- Tìm hiểu ý nghĩa bản văn

- Một số bài học cho đời sống thiêng liêng

Để chuẩn bị cho những giờ suy niệm và cầu nguyện trong dịp tĩnh tâm này, xin mời các thầy dành thời giờ đọc sách Sáng thế, các chương 27, 28, 31, 32 và 33, cùng với chương 4, nhất là phần về St 32, trong cuốn Biết mình đang ở đâu của Đức Hồng Y Carôlô Maria Máctini.

I. Bối cảnh của đoạn văn

Những trình thuật trước khi diễn ra cuộc vật lộn đầy ắp những sự kiện, trong đó, hai yếu tố nổi bật cần được quan tâm : nỗi sợ hãi và những kinh nghiệm huyền bí.

1. Cuộc hồi hương đầy nỗi sợ hãi

Bản văn cuộc vật lộn là một đoạn trong trình thuật về cuộc hồi hương của Gia-cóp. Theo St 27, Gia-cóp đã dùng mánh lới để đoạt lời chúc phúc của Ê-xau. Điều này tạo nên xung đột giữa hai anh em sinh đôi, đến mức Ê-xau toan tính rằng : “Sắp đến ngày lo đám tang cho cha ta rồi ; bấy giờ ta sẽ giết Gia-cóp, em ta !” (St 27,41). Như vậy, đối với Gia-cóp, hồi hương cũng có nghĩa là trở về với nỗi sợ vì mạng sống bị đe doạ đã buộc ông phải ra đi ; hồi hương là trở về với cuộc xung đột vẫn còn dang dở giữa hai anh em. Nỗi sợ của Gia-cóp không bâng quơ hay vô căn cứ, vì cùng với khúc mắc trong quá khứ, giờ đây ông có thêm thông tin do các sứ giả mang lại : “Chúng tôi đã đến với Ê-xau, anh ông. Ông ấy cũng đang tiến về phía ông, và có bốn trăm người đi cùng” (32,7).

Bên cạnh mối đe doạ đến từ người anh, Gia-cóp còn phải đối mặt với La-ban và các con trai ông này. Nhờ khéo léo, Gia-cóp gầy dựng được cơ nghiệp, nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với việc ông làm sa sút tài sản của La-ban. Các con ông La-ban hậm hực nói với nhau : “Gia-cóp đã lấy tất cả tài sản của cha chúng ta, và nhờ tài sản của cha chúng ta mà làm nên cơ đồ ấy” (31,1). Cuộc xung khắc âm thầm này đã đẩy Gia-cóp đến quyết định trốn khỏi Kharan, rồi bị ông La-ban đuổi theo, để rồi hai bên kí hiệp ước không xâm phạm (x. St 31,43-54).

Một cách nào đó, Gia-cóp ở vào hoàn cảnh không mấy thú vị : phía sau là La-ban và các con trai ông này, phía trước là Ê-xau, người anh em, cũng đồng thời là địch thủ.

2. Hành trình đóng khung bằng những điều huyền nhiệm

Lúc rời bỏ quê hương bước vào một hành trình vô định, Gia-cóp đã trải qua một giấc mơ kì lạ (28,10-22). Độc giả thời Tân Ước dĩ nhiên có những yếu tố đầy đủ hơn để hiểu giấc mơ này, dựa vào ánh sáng của Ga 1,51. Bản văn sách Sáng thế dùng những từ ngữ cho thấy tính chất mơ hồ về nơi chốn “cậu đến một nơi kia” (St 28,11), trong tình trạng lẻ loi đến cùng cực, “cậu lấy một hòn đá ở đó để gối đầu và nằm ngủ ở đó” (28,11). Gia-cóp trải qua một giấc mơ đặc biệt, tới mức khi tỉnh dậy, cậu thốt lên : “Nơi này đáng sợ thay ! Đây là nhà của Thiên Chúa, là cửa trời, chứ không phải là gì khác” (28,17).

Vừa rời khỏi quê hương, Gia-cóp trải qua một giấc mộng khiến ông “phát sợ” (28,17). Giờ đây, trước khi trở lại quê hương, ông lại trải qua những kinh nghiệm đầy bí ẩn, hết sức huyền nhiệm. Ở đầu chương 32, St 32,2-3, Gia-cóp gặp các sứ thần của Thiên Chúa. Bản văn chỉ ghi nhận cuộc gặp gỡ, chứ không cung cấp những thông tin chi tiết. Ở cuối chương này, St 32,23-33, bản văn cung cấp một cuộc gặp gỡ đặc biệt hơn. Khác hẳn với rất nhiều trình thuật thần hiển khác trong Kinh Thánh, Gia-cóp không chỉ nhìn thấy Nhan Thiên Chúa, không chỉ gặp gỡ Thiên Chúa, mà ông vật lộn với Thiên Chúa. Cuộc vật lộn này kéo dài tới tận “lúc rạng đông” (32,26).

Chúng ta cần xem xét một số những điểm đặc biệt trong St 32, nhất là đoạn văn St 32,23-33, để có thể hiểu rõ hơn bản văn đặc biệt này.

II. Xem xét một số điểm đặc biệt trong trình thuật

Ở phần này, chúng ta sẽ dừng lại xem xét một số chi tiết về thời điểm, nơi chốn, tâm trạng của Gia-cóp và cuộc vật lộn của ông.

1. Thời điểm

Trình thuật mở đầu bằng lời đề cập tới thời gian “đêm đó”. Câu 22 đã cho biết rằng “tặng phẩm đi trước, còn chính ông nghỉ lại đêm ấy trong trại.” Đoạn văn trước đó đã kể lại hàng loạt những công việc mà Gia-cóp đã cố gắng làm để chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ với Ê-xau. Ông đã sai sứ giả đến báo tin cuộc trở về của mình với Ê-xau bằng những lời lẽ hết sức khiêm tốn (x. cc. 4-6). Sứ giả trở về với thông tin rằng Ê-xau đem bốn trăm người đi đón ông (x. c. 7). Bản văn cho biết rằng Gia-cóp “sợ hãi kinh hoàng” nên chia người và vật thành hai trại, với mong muốn rằng “nếu ông Ê-xau đến đánh phá một trại, thì trại còn lại có thể thoát”. Rồi Gia-cóp cầu xin Chúa. Rồi ông chuẩn bị lễ vật rất hậu : “hai trăm dê cái và hai mươi dê đực, hai trăm chiên cái và hai mươi chiên đực ba mươi lạc đà cái đang cho bú và con của chúng, bốn mươi bò cái và mười bò đực, hai mươi lừa cái và mười lừa con” (32,15-16). Ông chia các đầy tớ mang lễ vật thành nhiều đoàn, đoàn nọ nối tiếp đoàn kia. Bản văn nhấn mạnh thêm : “ông tự nhủ : “Ta cho tặng phẩm này đi trước để làm cho anh ấy nguôi giận ; sau đó ta sẽ giáp mặt anh ấy và may ra anh ấy sẽ nể ta”“ (32,21). Sau đó, Bản văn Kinh Thánh cho biết “tặng phẩm đi trước, còn chính ông nghỉ lại đêm ấy trong trại” (32,22). Nhưng dường như Gia-cóp vẫn không thể nghỉ ngơi được, nên liền sau đó, bản văn cho biết ông cho đem hai người vợ, hai người nữ tì, và 11 người con qua sông. Có thể nói đêm hôm đó, Gia-cóp đang ở trong tình trạng bấn loạn, ông không cảm thấy yên tâm. Đó có thể sẽ là một đêm dài đối với ông.

2. Nơi chốn

Xét về nơi chốn, bản văn chỉ tả rằng “ông Gia-cóp ở lại một mình” (32,25). Câu 23 cho chúng ta ấn tượng rằng Gia-cóp đã qua sông, nhưng các nhà chú giải dựa vào dạng động từ ābar (עָבַר) dạng hành cách (hifil - וַיַּעֲבִרֵם) ở câu 24 để giải thích rằng ông đã cho đưa vợ con qua sông, phần mình, ông ở lại phía bắc sông Giáp-bốc. Như thói quen, các bản văn Kinh Thánh không tả gì về những dòng suy nghĩ trôi qua trong đầu Gia-cóp, cũng không nói thêm gì về những điều ông cân nhắc, những toan tính ông đưa ra. Bản văn chỉ miêu tả sự việc ở mức không thể đơn giản hơn, “ông Gia-cóp ở lại một mình”. Một mình bên bờ sông không xa quê nhà và sắp phải giáp mặt với người anh cũng là đối thủ từ khi còn nhỏ. Điều mà bản văn không nói tới, tức là khoảng lặng hay khoảng trống trong bản văn, khiến cho độc giả cảm nhận rõ nét hơn tình trạng cô độc, với tất cả sức nặng của lối diễn tả “ông Gia-cóp ở lại một mình”. Từ ngữ và câu văn ở đây giản dị đến cùng cực, nhưng lại cho thấy rõ nét nhất Gia-cóp đang cô đơn và vô vọng tới mức nào trong cuộc đối đầu với Ê-xau, với đội quân thiện chiến bốn trăm người đang tiến về phía ông.

3. Tâm trạng

Như chúng ta vừa thử nhìn thoáng qua, Gia-cóp đang hết sức bấn loạn. Câu 8 đã lột tả đầy đủ tâm trạng của ông : “Ông Gia-cóp sợ hãi kinh hoàng”. Lúc này đây, mối đe doạ không chỉ còn là mạng sống của riêng ông như ở chương 27, mà là cả đoàn người đông đảo bao gồm các bà vợ, những đưa con và những tôi tớ. Hơn lúc nào hết, Gia-cóp đang cần sự tĩnh lặng để có thể minh mẫn suy nghĩ và tính toán. Hơn lúc nào hết, ông cần thoát ra khỏi mọi sự quấy rầy của vợ con và tôi tớ. Hơn lúc nào hết, ông cảm thấy sức nặng của gia đình, của tính mạng các bà vợ và con cái, của tôi nam tớ nữ đè nặng trên vai mình. Nếu chỉ là tính mạng của riêng mình, ông có thể liều lĩnh, nhưng đây lại là tính mạng của những người thân yêu nhất, Gia-cóp không thể và không dám liều. “Ông Gia-cóp sợ hãi kinh hoàng”, đó là tất cả những gì bản văn có thể diễn tả. Câu nguyên văn tiếng Híp-ri có thể được dịch bằng những sắc thái khác nhau : Gia-cóp sợ hãi lắm, hay Gia-cóp sợ hãi đến tột cùng. Vậy mà vào đúng thời điểm đó, ông lại phải trải qua cuộc vật lộn.

4. Cuộc vật lộn

Tâm điểm của đoạn văn, chính cuộc vật lộn, được diễn tả bằng động từ ābaq (אָבַק), chỉ xuất hiện hai lần duy nhất ở St 32,25.26 trong toàn bộ bản văn Kinh Thánh, với nghĩa lấm bụi, hay “quần nhau trên đất bụi” (3). Động từ ābaq có danh từ tương ứng ābāq (אָבָק) có nghĩa là bụi đất, muội, bồ hóng. Những nét nghĩa đó cho thấy rằng động từ này diễn tả một cuộc quần thảo quyết liệt. Ngoài ra, động từ ābāq còn được bổ túc bằng động từ šäräh (שָׂרָה), ở câu 29, nhấn mạnh đến tính chất kiên trì và bền bỉ của cuộc vật lộn. Chi tiết ở cuối câu 25 cũng cho biết rằng không chỉ quyết liệt, cuộc vật lộn này còn kéo dài đến tận lúc rạng đông. Như thường lệ, bản văn Kinh Thánh không đi vào miêu tả những chi tiết của cuộc đối đầu giữa hai đối thủ, mà lại chuyển qua những mẩu đối thoại mang tính tầm nguyên về tập tục và tên gọi. Bản văn không thực sự nói rõ cuối cùng ai là người chiến thắng (4). Cuộc vật lộn kết thúc, Gia-cóp bị trật khớp xương hông, phải đi lặc lè. Ông đòi hỏi đối thủ phải chúc phúc mới chịu buông tay, nhưng điều ông nhận được trước tiên chưa hẳn là một lời chúc phúc : “Người ta sẽ không gọi tên ngươi là Gia-cóp nữa, nhưng là Ít-ra-en, vì ngươi đã đấu với Thiên Chúa và với người ta, và ngươi đã thắng” (32,29). Dù sao, bản văn cũng cho biết thêm ở câu 30 rằng “người đó chúc phúc cho ông tại đấy.” Khác hẳn với lần được chúc phúc trước đây, lần này Gia-cóp đã ép buộc đối thủ chúc phúc cho mình, chứ không đạt được lời chúc phúc do lừa dối như ở sách Sáng thế chương 27.

5. Đối thủ bí ẩn

Bên cạnh những yếu tố trên đây, nhân vật đã vật lộn với Gia-cóp cũng được miêu tả với những nét đầy bí ẩn.

Nhân vật này đột ngột xuất hiện ở giữa câu 25. Bản văn dùng từ ´îš (אִישׁ), người đàn ông, để nói về nhân vật bí ẩn này. Người này xin Gia-cóp buông ông ra với lí do đã đến lúc rạng đông. Chi tiết này mang sắc thái dân gian về những thần linh mà thời gian hoạt động bị giới hạn vào ban đêm (5). Câu 29 có thể coi là lời ám chỉ về nhân vật này khi người đó nói với Gia-cóp : “ngươi đã đấu với Thiên Chúa và với người ta”, từ được dùng trong bản văn là ´ĕlohîm, có thể hiểu là Thiên Chúa hay thần linh nói chung ; và ´ănäšîm, dạng số nhiều của ´îš, có nghĩa là con người nói chung, cũng có thể là lời ám chỉ về La-ban và Ê-xau (6). Ông đã thử hỏi tên nhân vật này, nhưng ông không nhận được lời đáp cho câu hỏi đã đặt ra. Dù sao câu 29 vẫn có thể được coi như bước trung gian trong cách miêu tả về nhân vật thần bí, vì ở các câu 31-32, lời nói của Gia-cóp cho thấy ông ý thức rằng nhân vật đã vật lộn với mình chính là Thiên Chúa.

Những điều được nêu ra trên đây chính là những yếu tố quan trọng để chúng ta có thể khám phá ý nghĩa bản văn.

III. Tìm hiểu ý nghĩa bản văn

Trình thuật về cuộc vật lộn của Gia-cóp mà chúng ta đang xem xét chứa đựng rất nhiều yếu tố bí ẩn và huyền nhiệm. Bản văn ít nhiều mang những sắc thái của những huyền thoại liên quan đến những cuộc gặp gỡ của con người với thần linh (7). Vậy bản văn muốn nói gì với chúng ta ?

1. Cuộc gặp gỡ với những yếu tố không được chờ đợi

Xét về nhiều mặt, trình thuật về cuộc vật lộn của Gia-cóp chứa đựng rất nhiều yếu tố không được chờ đợi.

Chúng ta đã bàn tới tâm trạng “sợ hãi kinh hoàng” của Gia-cóp. Ông đang chờ đợi cuộc gặp gỡ với người anh cùng bốn trăm người thiện chiến. Dĩ nhiên, Gia-cóp hiểu rằng lực lượng của mình quá yếu, may ra chỉ có thể chạy thoát một nửa, đừng nói chi tới cơ may chiến thắng. Thời điểm của cuộc gặp mà ông đang chuẩn bị ít ra cũng phải trong vài ngày sau đó. Gia-cóp không chuẩn bị cho bất cứ một cuộc gặp gỡ nào khác vào lúc đó. Những chi tiết của trình thuật khiến chúng ta có thể nghĩ rằng ông đang chuẩn bị cho một cuộc nghỉ ngơi, nghỉ ngơi thực sự trong khung cảnh tĩnh lặng, tách biệt khỏi mọi người thân yêu và những kẻ dưới quyền, để có thể minh mẫn suy nghĩ, trù tính mọi sự. Vào thời điểm đó, ông không chờ đợi bất cứ biến cố nào xảy đến cho mình.

Xét về nơi chốn, Gia-cóp hẳn không hi vọng một cuộc gặp gỡ và vật lộn như thế bên sông Giáp-bốc. Đây là nơi hoang vắng, không phải đền thờ. Dĩ nhiên, Gia-cóp từng có kinh nghiệm bất ngờ trong tương quan với Thiên Chúa tại Bết Ên, nhưng nơi đó ở khá xa nơi này. Hơn nữa, ông mới chỉ gặp sứ thần Thiên Chúa vào buổi sáng trước đó. Ở 32,10-13, Gia-cóp đã cầu xin sự trợ giúp của Chúa. Ông cầu xin Chúa, chứ ông không ngờ tới một cuộc vật lộn quyết liệt suốt đêm, một đêm ông đang rất cần đến sự nghỉ ngơi tĩnh lặng.

Đó là những yếu tố giúp chúng ta hiểu được hoàn cảnh bị động của Gia-cóp. Ông liên tục bị kéo theo các dòng sự kiện bất ngờ.

2. Những chuẩn bị kĩ lưỡng cho những điều không diễn ra theo dự tính

Không chỉ liên tục gặp phải những yếu tố bất ngờ, Gia-cóp còn rơi vào hoàn cảnh chuẩn bị kĩ lưỡng cho điều rốt cuộc không xảy ra theo dự tính.

St 32,4-22 cho thấy Gia-cóp không chỉ là một con người khôn ngoan, nhưng còn là một chiến lược gia tài giỏi. Ông xếp đặt mọi việc để khi trường hợp xấu nhất xảy ra : ông bị Ê-xau tấn công, thiệt hại sẽ là ở mức ít nhất có thể. Ông lần lượt sai các sứ giả, đoàn này nối theo đoàn kia, vừa để xoa dịu, vừa để giảm tốc độ di chuyển của đoàn người do Ê-xau dẫn đầu đang tiến về phía ông. Ông tính toán những diễn biến có thể xảy đến và đề phòng hết mức ông có thể làm. Ông nghĩ rằng không chỉ tính mạng của ông, mà cả đại gia đình, đang bị đe doạ.

Vậy Gia-cóp đang chuẩn bị cho điều gì ? Như chúng ta đã xem xét, ông có lí do để sợ hãi. Đây không phải là nỗi sợ hãi vô căn cứ, vì người anh trước đây đã toan tính lấy mạng ông, giờ đây đang đem theo bốn trăm người di chuyển về phía ông theo kiểu một đoàn quân ra trận. Gia-cóp đang chuẩn bị cho một cuộc đối đầu căng thẳng với anh mình, thậm chí ông nghĩ đến một cuộc đụng độ mà ông chỉ có hi vọng nhỏ nhoi là bảo toàn được một nửa những gì mình đang có. Điều ông chuẩn bị và dự liệu, tức là cuộc đối đầu với Ê-xau đã không xảy ra.

Con người khôn ngoan, nhà chiến lược Gia-cóp đã không thể lường trước sự việc.

3. Cuộc gặp gỡ với nhân vật không được lường trước

Nhưng tất cả những điều chúng ta xem xét trên đây thực ra nhằm chuẩn bị và cho thấy rằng Gia-cóp đang phải đối mặt với cuộc gặp gỡ với nhân vật mà ông không hề dự liệu.

Độc giả đọc đoạn văn St 32,4-22 hẳn phải nghĩ rằng bản văn đang dẫn dắt và chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ giữa Gia-cóp và Ê-xau. Người trong cuộc, Gia-cóp, đã tỉ mỉ tính toán và sắp đặt mọi việc cho cuộc gặp mặt này. Nhưng rất đột ngột, cả độc giả lẫn Gia-cóp chạm trán với một nhân vật như từ trên trời rơi xuống, một nhân vật mang đầy những nét bí ẩn, lúc đầu được giới thiệu như một con người, nhưng càng về cuối trình thuật, càng xuất hiện không chỉ là một thần linh, mà có vẻ như là chính Thiên Chúa. Trong trường hợp này, Gia-cóp bị bất ngờ không phải do ông kém tài dự liệu, mà vì về bản chất, mối tương quan với Thiên Chúa vốn khôn dò khôn thấu, vì chính Thiên Chúa là Đấng khôn dò khôn thấu và việc làm của Thiên Chúa vượt khỏi mọi dự liệu và tính toán của con người.

Có thể nói trong vụ việc này, Gia-cóp càng chuẩn bị kĩ lưỡng, ông lại càng bị bất ngờ. Dù xem ra là nhà chiến lược khôn ngoan và tài ba, xét về mặt chiến lược, ông đã thất bại, vì những chuẩn bị của ông xem ra vô ích. Ông tính toán một đường, nhưng sự việc diễn ra hoàn toàn theo một hướng khác.

Tuy nhiên, nhìn ở góc độ toàn cục, Gia-cóp lại là người chiến thắng, vì Thiên Chúa, Đấng mà ông đối diện trong cuộc vật lộn, theo chính lời ông nói ở đoạn văn trước đó, là Đấng đối xử nhân hậu với ông (x. 32,13). Rút cuộc, ông đã đạt được lời chúc phúc, đã không phải chịu tổn thất gì trong cuộc chạm trán với Ê-xau khi dưới góc độ con người, ông đã không còn kiểm soát được tình hình nữa. Xem ra ở vào thời điểm không thuận tiện và hết sức bất ngờ, ông bị ép vào một cuộc vật lộn huyền bí. Huyền bí tới mức cuộc vật lộn có thể đã kéo dài suốt đêm, nhưng lại chỉ được diễn tả bằng một động từ duy nhất. Huyền bí tới mức ngay cả danh tính người vật lộn với mình, Gia-cóp cũng không biết. Ông xem ra làm chủ được tình thế khi ép được đối thủ phải chúc phúc cho mình (8), nhưng ông lại ở thế bị động, vì nhân vật bí ẩn kia mới là người kiểm soát mọi chuyện.

Tóm lại, dù trù tính rất nhiều, kết thúc tốt đẹp mà Gia-cóp đạt được lại không do những tính toán của ông và hoàn toàn vượt ra khỏi tầm kiểm soát của ông. Dù sao, Gia-cóp cũng đã cố gắng hết sức mình, vận dụng tất cả những gì mình có. Xét cho cùng, đó mới chính là điều đáng kể nơi con người Gia-cóp, nhưng lòng nhân lành của Thiên Chúa mới là yếu tố dẫn dắt mọi chuyện.

IV. Những bài học trong cuộc sống hằng ngày

Như đã nói, cuộc vật lộn của Gia-cóp đã được truyền thống Hội Thánh xem như là hình ảnh, là biểu tượng cuộc chiến đấu, vật lộn thiêng liêng của người tín hữu trong tương quan của mình với Thiên Chúa. Hành trình thiêng liêng trở nên dễ quan sát hơn thông qua những biến cố và con người cụ thể. Theo cách hiểu này, những ý nghĩa mà chúng ta vừa thử đọc từ bản văn có thể soi sáng cho hành trình thiêng liêng của mỗi chúng ta.

1. Thiên Chúa và những yếu tố không được chờ đợi trong cuộc đời

Cũng giống như Gia-cóp trong trình thuật mà chúng ta đang xem xét, hành trình thiêng liêng của mỗi người chúng ta cũng luôn tiềm tàng những yếu tố không được chờ đợi.

Dường như luôn vào những thời điểm không phù hợp, ở những nơi không phù hợp, Thiên Chúa đến khuấy đảo cuộc sống của chúng ta. Kinh nghiệm này được Đức Hồng Y Phan-xi-cô Xa-vi-ê Nguyễn Văn Thuận kể lại với những tình tiết rất thú vị trong cuốn Năm chiếc bánh và hai con cá, ở phần về chiếc bán thứ hai : “Nhiều lúc một mình, tôi bị đau khổ giày vò, tại sao đang lúc mình 48 tuổi, trưởng thành và khỏe mạnh, sau tám năm Giám mục tôi đã có nhiều kinh nghiệm mục vụ, lại phải vào phòng biệt giam, xa giáo phận những 1,700 km ?” Đức Hồng Y đã sống chính kinh nghiệm của Gia-cóp : chuẩn bị, có thể rất kĩ lưỡng, cho một điều này, nhưng Chúa lại đẩy đưa qua một việc khác. Cách nào đó, những người thực sự muốn bước theo Chúa trong cuộc đời mình luôn bị Thiên Chúa đến gây đảo lộn trong cuộc sống chúng ta vào lúc chúng ta không ngờ, vào giờ chúng ta không chờ đợi (x. Lc 12,40).

Chúng ta biết tới một câu chuyện khác. Trong cuốn Lời cuối, Đức Bê-nê-đíc-tô cho biết rằng khi Đức Gio-an Phao-lô II qua đời, ngài “đã tự nhủ rằng rốt cuộc bây giờ thì mình sắp có thể viết sách trong bình an” (9). Nhưng sau đó, khi được bầu làm Giáo hoàng, Đức Bê-nê-đíc-tô diễn tả biến cố ấy như con dao phay chém phập vào cuộc đời của ngài. Cách nào đó, những tâm tình của ngài xem ra khá gần với những lời cầu nguyện của Gia-cóp ở St 32,10-13. Ngài kể lại như sau : “Bấy giờ, hơn bao giờ hết, tôi cần sự trợ giúp của Chúa, đó là điều tôi tự nhủ. Lúc ấy tôi biết rằng tôi không còn thực sự là chính mình nữa. Nhưng nếu như Người đã đặt gánh nặng này lên tôi, thì ắt Người cũng phải giúp tôi đảm nhận” (10).

Những kinh nghiệm cụ thể đó, cùng với kinh nghiệm của Gia-cóp, có thể được diễn tả theo một cách khác qua lời Chúa Giêsu nói với Phêrô : “Anh sẽ phải dang tay ra cho người khác thắt lưng và dẫn anh đến nơi anh chẳng muốn” (Ga 21,18). Con đường thiêng liêng của người theo Chúa luôn tiềm ẩn những điều không được chờ đợi.

2. Khi ta như thấy mình luống công vô ích

Thưa anh em, cuộc gặp gỡ và vật lộn của Gia-cóp cho chúng ta thấy rằng Thiên Chúa không chỉ đảo lộn cuộc sống của những kẻ theo Ngài, mà còn khiến cho những chuẩn bị tỉ mỉ và lâu dài của chúng ta dường như ra vô ích.

Nơi ngôi trường này, chúng ta được dạy rằng phải biết tiên liệu. Đó là một điều hợp lí đối với những người đảm nhận những phận vụ trong Hội Thánh. Nhưng giống như Gia-cóp, trong hành trình thiêng liêng của mình, chúng ta cũng thường phải chấp nhận rằng mình chuẩn bị thật kĩ, dẫu vậy mọi việc diễn ra vẫn không theo dự tính của chúng ta. Chúng ta thử cùng nhau nhìn ở một góc độ tuy chưa quá rộng, nhưng cũng ở mức, xét trên bình diện qui mô và thời gian, đủ giúp chúng ta thấy được phần nào điều này.

Trước năm 1975, ngay tại thành phố Huế này, chúng ta biết tới bao nhiêu cơ sở giáo dục và y tế công giáo hoạt động rất hữu hiệu : Trường Thiên Hựu của các cha Dòng Chúa Cứu Thế, Trường Bình Linh của các sư huynh La-san, Tiểu chủng viện Hoan Thiện của địa phận Huế, nhà Dục Anh và bệnh viện của các nữ tu Dòng thánh Phao-lô, rồi chính Đại chủng viện Huế, vốn vừa mới được trùng tu và mở rộng vào năm 1962. Địa phận Huế và các dòng tu đã đổ biết bao công sức, tiền bạc, đã phải chuẩn bị trong biết bao nhiêu năm trời để có được tất cả những cơ sở này ? Hơn nữa, phải nói rằng các cơ sở này đang hoạt động hết sức tốt đẹp và hiệu quả. Thế rồi biến cố 1975 ập đến và bao nhiêu công sức, bao nhiêu chuẩn bị tỉ mỉ, công trình của biết bao nhiêu con người đầy thiện chí và nhiệt huyết dường như trở thành công dã tràng. Còn ở Đà Nẵng, tiểu chủng viện thánh Gio-an vừa mới mở khoá đầu tiên vào năm 1965 ; Toà Giám Mục cũng vừa mới được hoàn tất trước năm 1975. Biết bao công sức chuẩn bị như thế tại sao lại dẫn đến kết quả như thế ?

Ở bình diện cá nhân, mỗi người trong chúng ta cũng đã ít nhiều cảm nghiệm những hoàn cảnh như thế : chúng ta chuẩn bị kĩ lưỡng cho một chuyện, nhưng những diễn biến xảy ra đảo lộn hết những gì mình đã dầy công chuẩn bị. Trong trình thuật về Gia-cóp, Kinh Thánh không ghi lại cho chúng ta phản ứng của ông trước những gì diễn ra cho mình. Phần chúng ta, khi điểm lại những sự kiện như tôi vừa kể lại, chúng ta không khỏi thốt lên : Chúa ơi, Chúa làm ăn kiểu gì vậy Chúa ? Chúa thật khó chơi quá, thảo nào Chúa ít bạn. Chúng ta cay đắng cảm thấy mình trở nên lố bịch trong những hoàn cảnh đôi khi dở khóc dở cười.

Thiết tưởng bài học cho chính Gia-cóp, cũng là cho mỗi người chúng ta trong trường hợp này là con người không phải là kẻ dẫn dắt lịch sử cộng đồng cũng như cá nhân, và chúng ta cần chọn chính Chúa chứ không phải công việc của Chúa, dù là những việc hết sức ích lợi và chính đáng (11).

3. Gặp gỡ với nhân vật không biết mặt biết tên

Đối mặt với những yếu tố không được chờ đợi, hay với việc chuẩn bị một đàng, sự việc diễn ra theo một nẻo, vốn đã khó, nhưng phải vật lộn với một Đấng mà chúng ta không biết rõ mặt rõ tên lại càng khó hơn.

Trong đời sống thiêng liêng, chúng ta nhiều lần lâm vào hoàn cảnh của Gia-cóp : phải vật lộn trong đêm tối với một nhân vật mà rốt cuộc đến cả tên gọi ta cũng không rõ ! Cuộc vật lộn thật bí ẩn, bí ẩn tới mức xem ra Gia-cóp đã chiến đấu quyết liệt và bền bỉ tới tận lúc rạng đông, nhưng tất cả lại chỉ được diễn tả bằng một động từ. Có thể nói mức độ khôn dò khôn tả của cả trình thuật được biểu lộ rõ nét nhất qua nét đơn giản hết mức của ngôn từ. Mỗi người chúng ta như thấy gương mặt mình nơi Gia-cóp, bởi vì trong tương quan với Thiên Chúa, rất nhiều khi chúng ta chật vật, vùng vẫy, nỗ lực, tìm mọi phương cách, nhưng xung quanh chúng ta vẫn là màn đêm dầy đặc, chúng ta phải đối mặt với một thực tại bất khả diễn tả, nhưng lại bủa vây, khoá chặt chân tay chúng ta.

Phải vật lộn đến mức lấm lem bê bết, nhưng rút cuộc Đấng ấy vẫn vượt khỏi tầm kiểm soát, vượt khỏi tầm hiểu biết, vượt khỏi mọi nguyên tắc lí luận của chúng ta. Như Gia-cóp, chúng ra rơi vào hoàn cảnh chới với. Cuộc vật lộn rất thực, đụng chạm đến từng đường gân thớ thịt, nhưng lại rất mơ hồ, không thể nắm bắt. Như Gia-cóp, chúng ta không biết rõ mình đang phải đối mặt với Thiên Chúa mang hình hài của con người hay con người như là hình ảnh của Thiên Chúa. Cũng như Gia-cóp, trong cuộc vật lộn này, điều đáng kể chính là nỗ lực không mệt mỏi. Đừng quên rằng Gia-cóp chỉ nhận được lời chúc phúc khi ông ép đối thủ của mình làm điều đó. Cũng đừng quên rằng Gia-cóp ra khỏi cuộc vật lộn, chân đi lặc lè vì đã bị trật khớp xương hông.

Cuộc vật lộn thật quá cam go vì đó là cuộc vật lộn với Thiên Chúa, Đấng “chưa ai được chiêm ngưỡng bao giờ” (1 Ga 4,12). Đó quả thực là một cuộc chiến, như lời thánh Phao-lô nói với tín hữu Rô-ma : “anh em cùng chiến đấu với tôi, bằng cách cầu xin Thiên Chúa cho tôi” (Rm 15,30).

Thưa anh em, trên đây là những điều tôi thử gợi ý cho anh em trong ngày tĩnh tâm cuối năm này. Cuộc gặp gỡ, hay nói theo ngôn ngữ của trình thuật hôm nay, cuộc vật lộn với Thiên Chúa không hề dễ dàng. Các thầy có thể cảm nhận rõ nét điều đó trong từng giờ kinh hay giờ nguyện ngắm hằng ngày. Nhìn vào Gia-cóp, chúng ta nhận ra rằng điều quan trọng không phải ở chỗ ông đã làm được những gì, nhưng ở chỗ ông đã làm tất cả những gì mình có thể làm, là ở ý thức rằng mình không thể điều khiển mọi sự. Do vậy, xem ra bị bất ngờ, xem ra đã chuẩn bị kĩ lưỡng một cách vô ích, xem ra vật lộn một cách chật vật khó khăn, rốt cuộc Gia-cóp vẫn nhận được lời chúc lành. Ông trở nên gương mẫu cho mỗi chúng ta về lòng kiên trì dám đi đến cùng, về lòng can đảm dám đối mặt với mọi sự để rồi nhận được phúc lành, dù có phải chịu chút thương tích để lại trên cơ thể. A-men.

(1) X. Raymond E. Brown, The New Jerome Biblical Commentary, Englewood Cliffs 1990, 33.

(2) X. Chú thích x, Kinh Thánh (ấn bản 2011, Nhóm CGKPV), 81.

(3) Chú thích a, Kinh Thánh (ấn bản 2011, Nhóm CGKPV), 81.

(4) X. Raymond E. Brown, sđd, 33.

(5) X. Raymond E. Brown, sđd, 33-34.

(6) X. Raymond E. Brown, sđd, 34.

(7) X. Raymond E. Brown, sđd, 33.

(8) X. Raymond E. Brown, sđd, 34.

(9) Đức Bê-nê-đíc-tô, Lời cuối, Học viện Đa Minh 2017, 257.

(10) Đức Bê-nê-đíc-tô, sđd, 261.

(11) X. Đức Hồng Y Phan-xi-cô Xa-vi-ê Nguyễn Văn Thuận, Năm chiếc bánh và hai con cá. Chiếc bánh thứ hai: Phân biệt giữa Chúa và công việc của Chúa.