Đa Dạng Sinh Học - Vườn Quốc Gia Phong Nha - Kẻ Bàng

I. Đa dạng động vật ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Được xác định là một trong 200 vùng sinh thái quan trọng của thế giới (WWF, Global Eco-regon 200), Phong Nha - Kẻ Bàng là hình mẫu điển hình về đa dạng sinh học của vùng sinh thái dãy Trường Sơn. Với các điều kiện về sinh cảnh, khí hậu, thuỷ văn cùng với hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi đặc trưng đã tạo ra môi trường lý tưởng cho hệ động vật ở đây. Phong Nha - Kẻ Bàng đã ghi nhận sự có mặt của 1.394 loài động vật thuộc 835 giống, 289 họ, 68 bộ, 12 lớp, 4 ngành. Trong đó có 82 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 116 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 39 loài có tên trong Nghị định số 64/2019/NĐ-CP, 66 loài có tên trong các phụ lục CITES. Sự đa dạng về hệ động vật ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng bao gồm cả nhóm động vật có xương sống (thể hiện ở đa dạng nhóm thú, nhóm chim, nhóm lưỡng cư, nhóm bò sát, nhóm cá) và cả nhóm động vật không xương sống (chân khớp, giun dẹp, thân mềm).

Đa dạng thú: có 154 loài thuộc 90 giống, 32 họ, 11 bộ. Trong đó có 56 loài thú lớn, có 46 loài thú được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (có 03 loài cực kỳ nguy cấp, 19 loài nguy cấp, 21 loài sắp nguy cấp), 93 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 29 loài có tên trong Nghị định 64/2019/NĐ-CP, 39 loài có tên trong các phụ lục CITES. Đây cũng là sinh cảnh của 10 loài linh trưởng, chiếm 50% tổng số loài thuộc bộ linh trưởng ở Việt Nam; trong đó, có 03 loài linh trưởng nguy cấp trên phạm vi toàn cầu là Voọc hà tĩnh (Trachypithecus hatinhensis*), Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) và vượn Đen má trắng (Nomascus leucogenys siki), trong đó Voọc hà tĩnh là loài đặc hữu hẹp chỉ tìm thấy ở vùng núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng và vùng lân cận.

Đa dạng cá: có 215 loài thuộc 108 giống, 38 họ, 10 bộ. Trong đó có 05 loài được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam, 01 loài cực kỳ nguy cấp, 01 loài nguy cấp, 03 loài sắp nguy cấp; 33 loài đặc hữu của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Đa dạng bò sát: có 100 loài thuộc 67 giống, 17 họ, 02 bộ. Trong đó 17 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 11 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 05 loài có tên trong Nghị định 64/2019/NĐ-CP, 15 loài có tên trong các phụ lục CITES.

Đa dạng lưỡng cư: có 51 loài thuộc 27 giống, 8 họ, 02 bộ. Trong đó 03 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 01 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN.

Đa dạng về chân khớp, giun dẹp, thân mềm: Có 571 loài thuộc 377 giống, 139 họ, 28 bộ.

Trong khoảng gần 20 năm qua, 38 loài mới cho khoa học đã lần lượt được ghi nhận và công bố trên toàn thế giới, trong đó có 02 loài chim, 03 loài ếch nhái, 18 loài bò sát, 06 loài nhện, 09 loài cá. Đặc biệt năm 2012, các nhà khoa học ghi nhận mẫu Chuột đá Trường Sơn (Laonastes aenigmamus) thuộc giống Laonestes tại  khu vực mở rộng thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng - đây là một đại diện sống duy nhất của họ thú cổ (Diatomyidae) được xem là đã tuyệt chủng cách đây 11 triệu năm. Đây là loài mới phát hiện tại VQG Phong Nha – Kẻ Bàng và là loài mới bổ sung vào danh lục thú Việt Nam. Việc phát hiện loài Chuột đá Trường Sơn là một trong các ghi nhận quan trọng về đa dạng sinh học của VQG và của thế giới, khẳng định nhóm động vật này không chỉ sinh sống giới hạn ở Lào mà còn cả ở Việt Nam.

II. Đa dạng thực vật ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng nằm ở trung điểm của Trung Trung Bộ, trong vùng sinh thái bắc Trường Sơn thuộc vùng sinh địa Indo-Malaya; với khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có lượng mưa trung bình hàng năm trên 2.000mm và độ ẩm trung bình hằng năm trên 80%; cùng với sự đa dạng của các sinh cảnh như rừng trên núi đá vôi, rừng trên núi đất, rừng chuyển tiếp; các quá trình vận động địa chất đã tạo nên các dạng núi đá vôi, các hệ thống sông suối ngầm và sự đa dạng của các loại đất như đất feralit, đất đen macgalit-feralit, đất dốc. Đây là những yếu tố quan trọng tạo nên tính đa dạng về thực vật và sự giàu có về các yếu tố đặc hữu. Phong Nha - Kẻ Bàng ghi nhận sự có mặt của 2.952 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 1.007 chi, 198 họ, 63 bộ, 12 lớp, 6 ngành; trong đó có 111 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 121 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 03 loài có tên trong Nghị định số 64/2019/NĐ-CP ngày 16/7/2019 của Chính phủ. Sự đa dạng về hệ thực vật ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng bao gồm cả đa dạng về các bậc taxon, về nguồn gen và tài nguyên thực vật.

Đa dạng về các bậc taxon:

I) Ngành Quyết lá thông (Psilotophyta)

 Lớp Quyết lá thông (Psilotopsida): có 01 loài (Lõa tùng trần).

II) Ngành Thông đất (Lycopodiophyta)

2) Lớp Quyển bá (Isoetopsida): có 09 loài, trong đó 01 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam.

3) Lớp Thạch tùng (Lycopodiopsida): có 11 loài.

III) Ngành Mộc tặc/ Cỏ tháp bút (Equisetophyta)

4) Lớp Mộc tặc (Equisetopsida): có 02 loài, gồm mộc tặc trãi và mộc tặc yếu.

IV) Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta/ Pteridophyta)

5) Lớp Dương xỉ toà sen (Marattiopsida): có 14 loài.

6) Lớp Dương xỉ (Polypodiopsida): có 135 loài, trong đó có 02 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam.

7) Lớp Dương xỉ (Pteridopsida): có 99 loài, trong đó có 05 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN.

V) Ngành Hạt trần (Pinophyta)

8) Lớp Tuế (Cycadopsida): có 02 loài, gồm Tuế núi đá và Thiên tuế chìm, trong đó cả 02 loài này đều được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (thuộc nhóm nguy cấp và sắp bị đe doạ) và Sách đỏ IUCN.

9) Lớp Dây gắm (Gnetopsida): có 06 loài, trong đó có 04 loài có tên trong Sách đỏ IUCN.

10) Lớp Thông (Pinopsida): có 07 loài, trong đó có 01 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 06 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN.

VI) Ngành Hạt kín (Magnoliophyta)

11) Lớp Một lá mầm (Liliopsida): có 555 loài, trong đó có 28 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 16 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 01 loài có tên trong Nghị định 64/2019/NĐ-CP.

12) Lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida): có 2.111 loài, trong đó có 77 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 88 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 02 loài có tên trong Nghị định 64/2019/NĐ-CP.

 Đa dạng về nguồn gen thực vật: Nằm ở miền trung Việt Nam nên Phong Nha - Kẻ Bàng là nơi giao thoa của 2 luồng thực vật từ phía bắc và nam, đây là ranh giới tận cùng phía Nam của một số loài thực vật phía Bắc như: Nghiến (Burretiodendron hsienmu), Chò nước (Platanus kerrii), Chò nâu (Dipterocarpus retusus), Cây rẫm (Burcera tonkinensis)...  và cũng là ranh giới tận cùng phía Bắc của một số loài thực vật phía Nam như: Dầu ke (Dipterocarpus kerrii) Dầu đọt tím (Depterocarpus grandiflorus), Xoay (Dialium cochinchinensis), Giáng hương quả to (Pterocarpus macrocarpus), ... Mặt khác, do địa hình khối núi đá vôi tương đối độc lập nên Phong Nha – Kẻ Bàng còn là trung tâm phân bố của 419 loài thực vật đặc hữu của Việt Nam (trong đó có 28 loài Lan).

Theo khung phân loại các yếu tố địa lý thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn và Lê Trần Chấn (1999): Thực vật ở Phong Nha – Kẻ Bàng gồm có 18 yếu tố địa lý khác nhau, trong đó yếu tố đặc hữu Đông Dương chiếm nhiều loài nhất với 509 loài và thấp nhất là yếu tố ôn Bắc Đới chỉ có 01 loài.

Đa dạng về tài nguyên thực vật: Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có trên 800 loài cây tài nguyên, có giá trị về khoa học và kinh tế thuộc 7 nhóm công dụng như: nhóm lấy gỗ, nhóm cây dầu nhựa, nhóm cây làm thuốc, nhóm cây ăn được, nhóm cây dùng đan lát và cho sợi, nhóm cây làm cảnh và bóng mát và nhóm cây cho thuốc nhuộm.

Đáng chú ý trong các kết quả nghiên cứu về thực vật là việc phát hiện thêm 4 loài mới cho khoa học, bao gồm: Thu hải đường (Begonia vietnamensis), Phòng kỷ Quảng Bình (Aristolochia quangbinhensis Do), Bùng bục Phong Nha (Mallotus phongnhaensis), Dương xỉ Quảng Bình (Polystichum quangbinhense) và phát hiện thêm một loài đặc hữu hẹp cho khu vực núi đá vôi - loài Bách xanh đá (Calocedrus rupestris Averyanov) 500 tuổi, diện tích khoảng 4.000 ha, mọc ưu thế trên núi đá vôi ở độ cao trên 600m được xem là sinh cảnh rừng độc đáo nhất bởi tầm quan trọng toàn cầu và giá trị bảo tồn, đây là một loài thực vật cổ và đặc hữu của Việt Nam, hiện chỉ còn sót lại chủ yếu ở Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Ngoài ra còn có các phát hiện về 1 chi đặc hữu đơn loài Oligoceras thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với loài Oligoceras eberhardtii rất hiếm ở Việt Nam.