Đại Thừa – Wikipedia Tiếng Việt

Bài này có liệt kê các nguồn tham khảo và/hoặc liên kết ngoài, nhưng nội dung trong thân bài cần được dẫn nguồn đầy đủ bằng các chú thích trong hàng để người khác có thể kiểm chứng. Bạn hãy cải thiện bài này bằng cách thêm các chú thích. (tháng 3/2024) (Tìm hiểu cách thức và thời điểm xóa thông báo này)

Một phần của loạt bài về
Phật giáo Đại thừa
Truyền thừa Chung Ấn Độ × [[ enSilk Road transmission of Buddhism|Đông truyền]] Trung Quốc Nhật Bản Hàn Quốc Việt Nam Indonesia Malaysia Singapore Bắc truyền Trung Quốc Tây Tạng Duy Ngô Nhĩ Nội Mông Bhutan Mông Cổ Nepal Nga Tây truyền Châu Âu Hoa Kỳ
Giáo lý Bồ Tát Định Bát-nhã Tính Không Tam thân
Kinh điển Bát-nhã-ba-la-mật-đa Pháp hoa Duy-ma-cật Hoa nghiêm Giải thâm mật Tathāgatagarbha sūtras Lăng nghiêm
Tông phái Trung quán tông Duy thức tông Thiên Thai tông Hoa Nghiêm tông Thiền tông Tịnh độ tông Kim cương thừa Nichiren
Các trường phái khác Tiểu thừa Thượng tọa bộ Kim cương thừa Tây Tạng Newar Tân thừa
Cổng thông tin Phật giáo
x t s

Một phần trong loạt bài về
Phật giáo
Lịch sử Niên đại phát triển Thích-ca Mâu-ni Thập đại đệ tử Phật giáo Nguyên thủy Đại hội kết tập Phật giáo Bộ phái Phật giáo Hy Lạp hóa Phật giáo qua Con đường tơ lụa Phật giáo suy tàn ở Ấn Độ Phong trào Phật giáo hiện đại
Khái niệm Pháp Pháp luân Trung đạo Tứ diệu đế Bát chính đạo Ngũ uẩn Vô thường Khổ Vô ngã Duyên khởi Giới Tính Không Nghiệp Tái sinh Luân hồi Vũ trụ học Phật giáo Sáu cõi luân hồi Giác ngộ
Kinh điển Kinh văn sơ kỳ Kinh văn Đại thừa Tam tạng Kinh điển Pali Kinh văn Tạng ngữ Kinh văn Hán ngữ
Tam học Tam bảo Quy y Giải thoát Ngũ giới Ba-la-mật-đa Thiền Tư tưởng Pháp cúng Công đức Niệm Chánh niệm Bát-nhã Tứ vô lượng Tam thập thất bồ-đề phần Tu học Cư sĩ Tụng kinh Hành hương Trai thực
Niết-bàn Tứ thánh quả A-la-hán Duyên giác Bồ tát Phật Như Lai Phật Mẫu
Tông phái Thượng tọa bộ Đại thừa Kim cương thừa Thiền tông Tịnh độ tông
Ở các nước Ấn Độ Sri Lanka Campuchia Thái Lan Myanmar Lào Trung Quốc Việt Nam Đài Loan Nhật Bản Hàn Quốc Triều Tiên Tây Tạng Mông Cổ Bhutan Nepal Khác (Trung Á, Châu Âu, Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Đại dương, Hoa Kỳ, Nga, Tân Cương, Malaysia, Indonesia, Brunei ...)
Cổng thông tin Phật giáo
x t s

Một phần của loạt bài về
Nhân học tôn giáo
Hai hình nhân cổ đại từ Peru
Các khái niệm cơ bản Thế giới bên kia Thuyết vật linh Chiêm tinh Cộng đồng Tôn giáo so sánh Bói toán Ngôn ngữ thần thánh Nguồn gốc tiến hóa của tôn giáo Bái vật giáo Đấng Sáng Tạo Độc thần giáo Lễ nhập môn Xức dầu Ngưỡng cửa Phép thuật Mana Nhất thần giáo Ám ảnh về tiên nữ Lời sấm truyền Hành hương Đa thần giáo Lễ trưởng thành Nghi lễ Ngôn ngữ linh thiêng Sự phân đôi linh thiêng-phàm tục Thánh địa Thuyết Shaman Nhị nguyên linh hồn Mê tín Các lý thuyết về tôn giáo Vật tổ Siêu việt hữu thần Thờ cúng người chết
Nghiên cứu điển hình Phép thuật Những khu vườn san hô và phép thuật của chúng Luận về sự xuất hiện củathần linh và ma cà rồng Tân Dị giáo Nghi lễ Angakkuq Babaylan Bobohizan Bomoh Bora Dukun Miko Jhākri Pawang Slametan Wu Các phong trào phục hưng Tín ngưỡng thờ cúng hàng hóa Vũ điệu linh hồn Handsome Lake
Bài viết liên quan Những hình thái sơ khaicủa đời sống tôn giáo Thanh khiết và Nguy hiểm Thần thoại và nghi lễ Khảo cổ học tôn giáo và nghi lễ Cột trong thần thoại Tôn giáo được sống Tôn giáo tinh hoa
Các nhà lý luận chính Augustin Calmet Akbar S. Ahmed Talal Asad Joseph Campbell Mary Douglas Émile Durkheim Mircea Eliade Arnold van Gennep René Girard E. E. Evans-Pritchard James Frazer Fustel de Coulanges Clifford Geertz Robin Horton Claude Lévi-Strauss Robert Marett Steven Ozment Roy Rappaport Saba Mahmood Marshall Sahlins Melford Spiro Stanley Tambiah Victor Turner Edward Burnett Tylor Daniel Martin Varisco Anthony F. C. Wallace
Tạp chí Anthropological Perspectives on Religion Văn học dân gian The Hibbert Journal The Journal of Religion Oceania
Các tôn giáo Tôn giáo dân tộc và tín ngưỡng dân gian Tôn giáo người Mỹ gốc Phi Tôn giáo bản địa Alaska Anito Atua Thuyết vật linh Mông Cổ Tín ngưỡng dân gian Trung Quốc Hanitu Hausa Kejawèn Tôn giáo bản địa châu Mỹ Noaidi Shindo Thuyết Shaman ở Siberia Thần đạo Tengrism Tôn giáo truyền thống châu Phi Phật giáo Đại thừa Nichiren Tịnh độ Shingon Thượng tọa bộ Thiên Thai Tây Tạng Kim cương thừa Thiền Cơ Đốc giáo Giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm Anh giáo Bàn thờ Giáo hội Tông truyền Armenia Giáo hội Báp-tít Calvin Giáo hội Công giáo Cơ Đốc Chính thống Copt Cơ Đốc Chính thống Đông phương Cơ Đốc Chính thống Ethiopia Cơ Đốc Chính thống Hy Lạp Luther Giáo hội Giám Lý Nestorian Cơ Đốc Chính thống Phương Đông Ngũ Tuần Tin Lành Quakers Cơ Đốc Chính thống Nga Ấn Độ giáo Các giáo phái Hindu Shaivism Shaktism Smartism Vaishnavism Ayyavazhi Hồi giáo Ahmadiyya Ibadi Mahdavia Không giáo phái Quranists Shia Sufism Sunni Yazdânism Do Thái giáo Bảo thủ Haredi Hasidic Haymanot Karaite Chính thống Cải cách Jaina giáo Digambara Śvetāmbara Sikh giáo
Xã hội và nhân học văn hóa
x t s

Đại thừa (tiếng Phạn: महायान，mahāyāna; chữ Hán: 大乘), phiên âm Hán-Việt là Ma-ha-diễn-na (摩訶衍那) hay Ma-ha-diễn (摩訶衍), tức là "cỗ xe lớn" hay còn gọi là Đại Thặng tức là "bánh xe lớn" là một trong hai trường phái lớn của đạo Phật, phổ biến tại các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Hàn Quốc và Triều Tiên. Trong một số tài liệu hiện đại, các danh xưng Phật giáo Bắc tông, Phật giáo Bắc truyền hay Phật giáo Phát triển, cũng được xem là tương đương và có thể được dùng để thay thế thuật ngữ Phật giáo Đại thừa.

Theo các học giả nghiên cứu, Phật giáo Đại thừa phát triển ở Ấn Độ vào khoảng từ thế kỷ 1 trước Công nguyên trở đi. Đại thừa chấp nhận các kinh điển và giáo lý chính của Phật giáo sơ kỳ, nhưng được bổ sung nhiều học thuyết và kinh điển mới.[1] Ban đầu, Đại thừa chỉ là một phong trào cải cách Phật giáo nhỏ ở Ấn Độ, nhưng trường phái này dần phát triển thành trường phái có ảnh hưởng trong Phật giáo Ấn Độ.[2] Các trung tâm học thuật lớn liên quan đến Đại thừa như Nalanda và Vikramashila phát triển mạnh trong khoảng từ thế kỷ VII đến thế kỷ XII.[2] Theo dòng lịch sử, Phật giáo Đại thừa lan rộng khắp Nam Á, Trung Á, Đông Á và Đông Nam Á, trở thành truyền thống Phật giáo lớn nhất có ngày nay, với 53% Phật tử thuộc Đại thừa Đông Á và 6% theo Kim cương thừa, so với 36% của Phật giáo Thượng toạ bộ (khảo sát năm 2010),[3] có ảnh hưởng mạnh mẽ ở Trung Quốc, Đài Loan, Mông Cổ, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam, Nepal, Malaysia và Bhutan.[4]

Phật giáo Đại thừa đề cao con đường của Bồ Tát phấn đấu để đạt được giác ngộ hoàn toàn (samyaksaṃbuddha) vì lợi ích của tất cả chúng sinh, và do đó còn được gọi là "Bồ tát thừa" (tiếng Phạn: बोधिसत्त्वयान，Bodhisattvayāna).[5][6] Nhìn chung, Phật giáo Đại thừa xem mục tiêu trở thành Phật thông qua con đường bồ tát là có sẵn cho tất cả mọi người và xem trạng thái của quả vị A-la-hán là chưa hoàn thiện.[7] Các hình tượng giác ngộ trong Phật giáo Đại thừa rất đa dạng và phong phú, nhiều vị Phật và Bồ tát không hiện diện trong kinh điển của Phật giáo Nguyên thủy (như hình tượng A-di-đà).[8] Triết học Đại thừa cũng thúc đẩy phát triển các tông phái với những học thuyết độc đáo, chẳng hạn như Trung quán tông với Thuyết tính Không (śūnyatā), Duy thức tông và thuyết Phật tính.

Truyền thống Kim Cương thừa được các nhà nghiên cứu xem là một nhánh của Đại thừa, chú trọng sử dụng chân ngôn (sa. mantra), và những nghi lễ bao gồm những phương pháp dùng các ấn thủ trong tu tập, một phương pháp mà các tu sĩ thuộc truyền thống này cho rằng có hiệu quả mạnh mẽ hơn và nhanh hơn trong việc đạt được Phật quả.[9]

Từ nguyên

[sửa | sửa mã nguồn]

Xuất hiện ý nghĩa trong các Kinh nguyên thủy, nhưng được triển khai vào thế kỉ thứ nhất trước công nguyên, Đại thừa là tâm tánh rộng lớn, tròn đồng thái hư, không thiếu không dư, là cỗ xe lớn nhờ dựa trên tính đa dạng của giáo pháp để mở đường cho số lớn chúng sinh có thể giác ngộ, giải thoát sinh tử, lìa khổ được vui. Cả hai Tiểu thừa và Đại thừa đều bắt nguồn từ vị Phật lịch sử Thích-ca Mâu-ni, nhưng khác nhau nơi sự quan tâm về thực hành giáo pháp và tư tưởng.(sa. sarvasattva). Hình tượng tiêu biểu của Đại thừa là Bồ Tát (sa. bodhisattva) với đặc tính vượt trội là lòng bi (sa., pi. karuṇā). Bộ kinh được xem là kinh văn Đại thừa đầu tiên là Bát-nhã bát thiên tụng (般若八千頌, sa. aṣṭasāhasrikā prajñāpāramitā).

Sơ kỳ, các đại sư của phái này gọi pháp môn của mình là Đại thừa để phân biệt với Phật giáo Nguyên thủy, mà họ gọi là Tiểu thừa hay Tiểu Thặng, nghĩa là "cỗ xe nhỏ" hay "bánh xe nhỏ" (sa. hīnayāna), còn có cả Nhị thừa, Tam thừa... Ngoài ra còn một trường phái Phật giáo thứ ba là Kim cương thừa, còn gọi là Mật tông hoặc Chân ngôn, cũng phát sinh từ phái Đại thừa.

Vấn đề Đại Thừa và Tiểu Thừa

[sửa | sửa mã nguồn]

Trước đây người thường cho rằng giáo lý Tiểu thừa không đưa đến quả vị tối hậu thành Phật, chỉ có giáo lý Đại thừa mới là giáo lý chân chính của Phật. Ngược lại, các nhà sư Tiểu thừa thì cho rằng giáo lý Tiểu thừa mới chính là giáo lý nguyên thủy của Phật, còn giáo lý Đại thừa là ngoại đạo. Sự bất đồng quan điểm ấy đã làm băng giá mối quan hệ của hai truyền thống cả ngàn năm. Ngày nay với những phương tiện tiến bộ, mọi mặt trong xã hội đều thay đổi, những quan điểm Tiểu thừa và Đại thừa không còn thích hợp. Qua nghiên cứu, cho thấy rằng:

1. Thời kỳ Phật giáo Nguyên thủy cho đến thời kỳ Bộ phái (sau Đức Phật 400 năm) chưa có danh từ Đại thừa hay Tiểu thừa.

2. Danh từ Tiểu thừa nên hiểu là Thượng tọa bộ và Thuyết nhất thiết hữu bộ. Ngày nay chỉ còn 2 hệ Tiểu thừa này có mặt trên thế giới.

3. Từ ít lâu nay người ta có khuynh hướng tránh dùng từ ngữ "Tiểu thừa" vì một số người không thông hiểu Phật pháp kỹ càng có thể cảm thấy bị tổn thương. Do đó, 2 khái niệm Phật giáo Bắc Tông và Phật giáo Nam Tông ra đời.

4. Giáo lý được phân làm hai truyền thống theo địa lý, truyền thừa, và được gọi là Phật giáo Bắc tông và Phật giáo Nam tông. Sử dụng từ ngữ Bắc tông và Nam tông nói lên tính xuyên suốt của cây đại thọ, giáo lý đạo Phật.

5. Mặc dù truyền thống Bắc Tông và Nam Tông có những khác biệt, tuy nhiên, những khác biệt ấy không cơ bản. Trái lại, những điểm tương đồng lại rất cơ bản như sau:

a/. Cả hai đều nhìn nhận Đức Phật là bậc Đạo sư.

b/. Cả hai đều chấp nhận và hành trì giáo lý Tứ thánh đế, Bát chính đạo, Duyên khởi...; đều chấp nhận Tam pháp ấn Vô thường, Khổ, Vô ngã; đều chấp nhận con đường tu tập: Giới-Định-Tuệ.

c/. Cả hai đều từ chối có đấng tối cao tự sáng tạo và ngự trị thế giới.

Ngược lại với quan điểm nguyên thủy, Đại thừa không quá nhấn mạnh đến đời sống xuất gia, cho rằng cư sĩ tại gia cũng có thể đạt Niết-bàn với sự tế độ của chư Phật và chư Bồ Tát. Hình tượng cư sĩ Duy-ma-cật trong Duy-ma-cật sở thuyết kinh là ví dụ tiêu biểu nhất cho trường hợp này. Cách xưng hô trong kinh cũng có khác đi đôi chút. Những lời dạy trong kinh giờ đây được hướng thẳng đến giới cư sĩ như: Thiện nam tử (sa. kulaputra), thiện nữ nhân (sa. kuladuhitṛ), như câu hỏi của tôn giả Tu-bồ-đề trong Kim Cương kinh cho thấy:

Thưa Thế Tôn, thiện nam tử hoặc thiện nữ nhân đã khởi hành với Bồ Tát thừa nên an trụ như thế nào, nên thực hành như thế nào, nên điều phục tâm như thế nào?

Theo quan điểm Đại thừa, Niết-bàn không phải chỉ là giải thoát khỏi Luân hồi—mà hơn thế nữa, hành giả giác ngộ về Chân tâm và an trụ trong đó, đã tiến vào " cửa vô sinh vô tử". Mỗi chúng sinh đều mang Phật tính (sa. buddhatā) và giác điều đó là điều tuyệt đối quan trọng.

Đại thừa lại được chia ra nhiều bộ phái khác nhau, xuất phát từ Ấn Độ và truyền qua Tây Tạng, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Tại Ấn Độ, Đại thừa đã chia ra Trung quán tông (sa. mādhyamika) do Long Thụ (sa. nāgārjuna) đề xuất và Duy thức tông (sa. vijñānavādin, yogācārin) do Vô Trước (sa. asaṅga) và Thế Thân (sa. vasubandhu) sáng lập. Song song với Tantra (Mật tông) của Ấn Độ giáo, đạo Phật cũng sản sinh ra một trường phái là Kim cương thừa (sa. vajrayāna), rất thịnh hành tại Tây Tạng. Thuộc về Đại thừa tại Trung Quốc và Nhật Bản, người ta có thể kể đến Thiền tông, Hoa Nghiêm tông, Thiên Thai tông, Tịnh Độ tông. Giáo lý căn bản của Đại thừa được chứa đựng trong những bộ kinh (sa. sūtra) và luận (sa. śāstra). Nói chung, Đại thừa phát triển một cách uyển chuyển, thích nghi, tùy thuận, để phù hợp với khả năng Giác ngộ của căn cơ mọi người.

Một số học giả nghiên cứu về Phật giáo cho rằng: vấn đề về Tiểu thừa và Đại thừa ngày nay có thể hiểu đơn giản qua hình ảnh của một cái cây. Một cái cây gồm rễ, thân và lá từ lúc còn nhỏ đến lúc đang phát triển chính là Tiểu thừa. Khi cây phát triển ra nhánh và thêm nhiều lá thì nhánh và lá là Đại thừa, còn thân, rễ, và những nhánh cũ là Tiểu thừa. Cũng như vậy, khi cây ra quả, quả đó là Mật tông. Vì là cùng một cây nên việc phân biệt Tiểu thừa và Đại thừa chỉ mang tính hình tượng (giống như so sánh bạn lúc nhỏ và bạn khi lớn lên, trưởng thành). Hay nói cách khác, dù là Tiểu thừa hay Đại thừa thì mục đích cuối cùng của Phật giáo là đưa con người đạt được sự giải thoát mọi khổ đau, sống an vui hạnh phúc trọn vẹn mãi mãi. Tiểu thừa nói về giáo lý của Phật Thích Ca Mâu Ni còn tại thế. Đại thừa nói về giáo lý của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni lúc tại thế và lúc sống tại cõi Niết Bàn cùng với các Chư Phật và Bồ Tát (đệ tử của ngài).

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Lịch sử Phật giáo
• Tiểu thừa
• Tịnh độ tông

Chú thích

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Harvey (2013), pp. 108-109.
2. ^ a b Woodhead, Linda; Partridge, Christopher Hugh; Kawanami, Hiroko, biên tập (2016). Religions in the modern world : traditions and transformations . Abingdon, Oxon: Routledge. ISBN 978-0415858809. OCLC 916409066.
3. ^ Harvey, Peter (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, p. 403.
4. ^ Foltz, Richard (2013). Religions of Iran:From Prehistory to the Present. tr. 95. ISBN 978-1780743097. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2017. In the centuries before the Arab conquests Buddhism was spread throughout the eastern Iranian world. Buddhist sites have been found in Afghanistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and Tajikistan, as well as within Iran itself.
5. ^ Damien Keown (2003), A Dictionary of Buddhism, Oxford University Press, p. 38
6. ^ Warder, A.K. (3rd edn. 1999). Indian Buddhism: p. 338.
7. ^ Harvey (2013), p. 111.
8. ^ Williams, Paul, Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations, Routledge, 2008, p. 21.
9. ^ Harvey (2013), p. 189.

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

• Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā, Skt. ed. P. L. Vaidya, Buddhist Sanskrit Texts No. 4, Darbhanga 1960.
• Vimalakīrtinirdeśa. Transliterated Sanskrit Text Collated with Tibetan and Chinese Translations. Ed. by Study Group on Buddhist Sanskrit Literature. Taisho University, 2004.
• Phật thuyết Duy-ma-cật kinh (佛說維摩詰經), Taishō No. 474.
• Duy-ma-cật sở thuyết kinh (維摩詰所說經), Taishō No. 475.
• Thuyết Vô Cấu Xưng kinh (說無垢稱經), Taishō No. 476
• Vajracchedikā Prajñāpāramitā, ed. and transl. Edward Conze, Roma 1974 (SOR XIII).
• "Mahayana". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica. 2002.
• Karel Werner; Jeffrey Samuels; Bhikkhu Bodhi; Peter Skilling, Bhikkhu Anālayo, David McMahan (2013). The Bodhisattva Ideal: Essays on the Emergence of Mahayana. Buddhist Publication Society. ISBN 978-955-24-0396-5.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
• Beal (1871). Catena of Buddhist Scriptures from the Chinese, London, Trübner
• Karashima, Seishi, "Was the Așțasāhasrikā Prajñāparamitā Compiled in Gandhāra in Gandhārī?" Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology, Soka University, vol. XVI (2013).
• Lowenstein, Tom (1996). The Vision of the Buddha, Boston: Little Brown, ISBN 1-903296-91-9
• Harrison, P.M.: "Sanskrit Fragments of a Lokottaravādin Tradition" in Hercus et al. (1982): Indological and Buddhist Studies. Canberra: Australian National University, Faculty of Asian Studies.
• Harvey, Peter (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices
• Hirakawa, Akira: A History of Indian Buddhism. From Śākyamuni to Early Mahāyāna. Translated and Edited by Paul Groner. University of Hawaii Press, 1990.
• Schopen, G. "The inscription on the Kusan image of Amitabha and the character of the early Mahayana in India", Journal of the International Association of Buddhist Studies 10, 1990
• Suzuki, D.T. (1914). "The Development of Mahayana Buddhism", The Monist Volume 24, Issue 4, 1914, pp. 565–581
• Suzuki, D.T. (1908). Outline of Mahayana Buddhism, Open Court, Chicago
• Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
• Williams, Paul: Mahāyāna Buddhism. The Doctrinal Foundations. London and New York, 1989.
• Long H. Pham: Research on the concept of Hinayana and Mahayana in Buddhism today, 2021

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn] Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Đại thừa. Wikisource có văn bản về bài viết trong New International Encyclopedia năm 1905 về Mahāyāna.

• Digital Dictionary of Buddhism
• Comparison of Buddhist Traditions (Mahayana – Therevada – Tibetan)
• Introduction to Mahayana on Kagyu Samye Ling's website
• The Mahayana Mahaparinirvana Sutra: complete text and analysis
• Buddhas and Bodhisattvas in Mahayana Buddhism
• Arahants, Buddhas and Bodhisattvas by Bhikkhu Bodhi
• The Bodhisattva Ideal in Theravāda Theory and Practice by Jeffrey Samuel
• Digital Dictionary of Buddhism

Bài viết này là công việc biên dịch đang được tiến hành từ bài viết ArticleName từ một ngôn ngữ khác sang tiếng Việt. Bạn có thể giúp Wikipedia bằng cách hỗ trợ dịch và trau chuốt lối hành văn tiếng Việt theo cẩm nang của Wikipedia.

x t s Yoga
Subtle body	Three bodies Five sheaths Chakra Nadi Ida Sushumna Pingala Prana
Ấn Độ giáo	Three Yogas Karma yoga Bhakti yoga Jnana yoga and sometimes Rāja yoga Philosophy Bhagavad Gita Yoga Vasistha Yoga Sutras of Patanjali Concepts Eight limbs Yama Niyama Asana Lotus position Pranayama Pratyahara Dhāraṇā Dhyana Samadhi Kriyā Mantra Pranava Nada Surat Shabd Aghor Yoga Mudras Bandha Mahamudra Viparita Karani List Nyasa Kumbhaka Shatkarmas Neti Dhauti Nauli Basti Kapalabhati Bhastrika Trataka Tapas Sādhanā Tantra Yogi Yogini Siddhi Mahasiddha Shaiva Siddhanta Laya Yoga Kundalini Hatha yoga Amaraugha Prabodha Amritasiddhi Bahr al-Hayat Hathabhyasapaddhati Hatha Ratnavali Hatha Yoga Pradipika Hatha Yoga: The Report of a Personal Experience Gheranda Samhita Joga Pradipika Shiva Samhita Sritattvanidhi Vasishtha Samhita Vimanarcanakalpa Yogasopana Purvacatuska
Buddhism	Theravada Samatha Samadhi (Buddhism) Vipassana Anapanasati Visuddhimagga Đại thừa India Yogachara Japan Tendai Zazen Vajrayana India Kriyayoga (Buddhist) Caryayoga Anuttarayoga Sahajayana Tibet Devata yoga Yantra yoga Six Yogas of Naropa Tummo Ösel Karmamudra Milam Bardo Phowa Mahayoga Anuyoga Atiyoga China Tangmi Japan Shingon
Modern	As exercise Asana Downward dog List of asanas List of Indian asana yoga gurus Drishti Surya Namaskar Vinyāsa Hasta Vinyasas Yoga as therapy Yoga for women Props Light on Yoga Related Yoga hybrids Mindful Yoga International Day of Yoga List of yoga schools Modern yoga gurus Yoga Nidra Yoga scholars (template) Journals Asana Journal Yoga Journal

x t s Phật giáo Việt Nam
Phật	Thích Ca Mâu Ni A-di-đà Phật Dược Sư Đại Nhật Như Lai Phật Mẫu Duyên giác
Bồ Tát	Quán Thế Âm (Quan Âm) Văn-thù-sư-lợi Phổ Hiền Địa Tạng Bồ Tát Đại Thế Chí Bát bộ Kim Cương Di-lặc Phật Mẫu Chuẩn Đề
Tăng già	Ma-ha-ca-diếp A-nan-đà Mục-kiền-liên Bồ-đề-đạt-ma Huyền Trang
Đại thừa Tịnh độ tông Thiền Đát-đặc-la Truyện thần thoại Việt Nam Tín ngưỡng Việt Nam

x t s Các đề tài về Phật giáo
Bảng chú giải Chỉ mục Đại cương
Nền tảng	Tam bảo Phật Pháp Tăng Tứ diệu đế Bát chính đạo Trung đạo Tam pháp ấn Tam học Niết-bàn Bồ-đề Bát-nhã Giải thoát
Đức Phật	Tất-đạt-đa Cồ-đàm Thích-ca Mâu-ni Như Lai Thập hiệu Thái tử xuất gia Du quán tứ môn Phật thành đạo Chuyển pháp luân Tám sự kiện lớn trong cuộc đời Đức Phật Tứ Động Tâm Phật Đản Nơi Đức Phật dừng chân Danh sách những trò mà Đức Phật sẽ không chơi Ba-tư-nặc Gia đình Thánh tích Đức Phật trong các tôn giáo trên thế giới
Giáo lý và khái niệm	Vô minh Tam độc Duyên khởi Thập nhị nhân duyên Nghiệp Tái sinh Luân hồi Trung hữu Ngũ uẩn Vô thường Khổ Vô ngã Không Chân như Phật tính Bồ-đề tâm Tam thân Hai chân lý Phiền não Năm triền cái Kiết sử Phương tiện thiện xảo Công đức Tác ý Thánh đạo Tứ thánh quả A-la-hán Bồ tát
Vũ trụ học và thần thoại	Tam giới Cõi dục giới Cõi sắc giới Cõi vô sắc giới Lục đạo Thiên Nhân A-tu-la Ngạ quỷ Súc sinh Địa ngục Kiếp Thích Đề Hoàn Nhân Thiên ma Ba Tuần Phạm Thiên Phật Mẫu Nước Cam Lồ
Thực hành, thiền định và nghi thức	Thiền Tuệ quán Chỉ Tứ Thiền Thiền-na Chánh niệm Tứ niệm xứ 37 phẩm trợ đạo Tứ chính cần Tứ thần túc Ngũ căn Ngũ lực Thất giác chi Tứ vô lượng Tâm từ Tâm từ bi Tâm hoan hỉ Buông xả Bố thí Cúng dường Đảnh lễ Hồi hướng công đức Sùng kính Khất thực Khất sĩ Hạnh đầu đà Khổ tu Xuất gia Xuất gia gieo duyên Thọ giới Đạo tràng Khai quang Tả kinh Thủ ấn Kinh Tứ niệm xứ Lục độ Tứ nhiếp pháp Bát giải thoát Ba-la-mật
Giới luật và đạo đức	Giới Giới luật Phật giáo Ngũ giới Bát quan trai giới Thập thiện Đạo đức Phật giáo Hiếu thảo Bồ tát giới Hạnh nguyện Bồ tát Tứ hoằng thệ nguyện Quy y
Tăng đoàn, chức danh và đời sống xuất gia	Tăng đoàn Tì-kheo Tì-kheo-ni Sa-di Sa-di-ni Upāsaka Cư sĩ Trụ trì Pháp danh Pháp chủ Thượng tọa Hòa thượng
Nhân vật	Thập đại đệ tử Kiều-trần-như A-thuyết-thị Xá-lợi-phất Mục-kiền-liên A-nan-đà Ma-ha-ca-diếp A-na-luật Ca-chiên-diên Tu-bồ-đề Phú-lâu-na Ưu-bà-li Thi-bà-la Mục Liên cứu mẹ Long Thụ Vô Trước Thế Thân Liên Hoa Sinh Nichiren Huyền Trang Trí Nghĩ
Kinh điển và văn bản	Kinh điển Phật giáo Tam tạng Kinh tạng Nikāya A-hàm Trường Bộ Trung Bộ Tương ưng Bộ Tăng chi Bộ Tiểu Bộ Danh sách kinh Nikāya Danh sách kinh A-hàm Luật tạng Luận tạng Kinh điển Phật giáo sơ kỳ Kinh Chuyển pháp luân Kinh Pháp Cú Kinh Lửa Kinh Kalama Kim cương kinh Bát-nhã tâm kinh Bát-nhã-ba-la-mật-đa kinh Pháp Hoa kinh Hoa Nghiêm kinh Niết bàn kinh A-di-đà kinh Đà-la-ni Mahamayuri
Tông phái và truyền thống	Phật giáo sơ kỳ Phật giáo Bộ phái Trưởng lão bộ Phật giáo Nguyên thủy Đại thừa Thiền tông Thiền tông Việt Nam Thiền phái Trúc Lâm Tịnh độ tông Thiên Thai tông Hoa Nghiêm tông Trung quán tông Duy thức tông Kim cương thừa Phật giáo Tây Tạng Chân ngôn tông Mật tông Tân thừa Các tông phái Phật giáo Những điểm chung giữa Nam truyền và Bắc truyền
Địa danh và thánh tích	Tứ thánh địa Lâm-tỳ-ni Bodh Gaya Sarnath Kushinagar Tứ Động Tâm Rừng Sa La Song Thọ
Quốc gia và khu vực	Ấn Độ Sri Lanka Nepal Bhutan Myanmar Thái Lan Campuchia Lào Việt Nam Trung Quốc Nhật Bản Triều Tiên Đài Loan Tây Tạng Mông Cổ Singapore Malaysia Indonesia Nga Kalmykia Buryatia Hoa Kỳ Vương quốc Anh Pháp Australia Brazil Phương Tây Trung Đông
Lịch sử	Dòng thời gian Lịch sử Phật giáo Aśoka Các hội đồng Phật giáo Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ nhất Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ hai Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ ba Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ tư Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ năm Đại hội kết tập kinh điển Phật giáo lần thứ sáu Hy Lạp hóa Phật giáo và thế giới La Mã Con đường tơ lụa Sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ Tam Vũ diệt Phật Sự bức hại Phật tử Biến cố Phật giáo 1963 Chủ nghĩa dân túy Phật giáo Sinhala Phong trào 969 Chủ nghĩa canh tân Phật giáo Phong trào Vipassana Phụ nữ trong Phật giáo
Văn hóa, nghệ thuật, pháp khí, vật phẩm	Văn hóa Phật giáo Kiến trúc Phật giáo Nghệ thuật Phật giáo Biểu tượng Phật giáo Pháp luân Cờ Phật giáo Chữ Vạn Thangka Tượng Phật Tràng hạt Chuông bát Mõ Cetiya Cintamani Âm nhạc trong Phật giáo Ẩm thực Phật giáo Ăn chay trong Phật giáo Phật thủ Kheer
Lễ hội	Đại lễ Vesak Phật đản Vu-lan Kinh Vu Lan Bồn Uposatha An cư kiết hạ Māgha Pūjā Hội Long Hoa Obon
Phật giáo hiện đại và xã hội	Phật giáo dấn thân Phật giáo hiện đại Phật giáo thế tục Kinh tế học Phật giáo Kinh tế công đức Xã hội học Phật giáo Nhân học Phật giáo Tam giáo Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm Trị liệu nhận thức dựa trên chánh niệm
So sánh	Kitô giáo Ảnh hưởng So sánh Ấn Độ giáo Jaina giáo Tâm lý học Khoa học Bạo lực Triết học phương Tây
Danh sách và chỉ mục	Bồ tát Chư Phật Các bài kinh Sách Phật tử Chùa chiền Chỉ mục
Thể loại Cổng thông tin

Cơ sở dữ liệu tiêu đề chuẩn
Quốc tế	GND FAST
Quốc gia	Hoa Kỳ Pháp BnF data Cộng hòa Séc Tây Ban Nha Latvia Israel
Khác	Yale LUX