Danh Pháp Hai Phần – Wikipedia Tiếng Việt

Bài viết hoặc đoạn này cần được wiki hóa để đáp ứng tiêu chuẩn quy cách định dạng và văn phong của Wikipedia. Xin hãy giúp sửa bài viết này bằng cách thêm bớt liên kết hoặc cải thiện bố cục và cách trình bày bài.

Danh pháp hai phần có thể gọi là danh pháp Latinh hay tên khoa học, tên Latinh là quy định của sinh thái học về tên một loài sinh vật bằng tiếng Latinh, trong đó gồm hai từ: từ đầu tiên là tên chi và từ thứ hai là tên loài.[1][2][3]

Danh pháp hai phần = Tên chi + Tên loài.

Ví dụ:

• Con chuột nhắt thường gặp trong nhà - theo danh pháp này - có tên là Mus musculus.
• Loài người hiện đại có tên là Homo sapiens;[4] trong đó Homo là tên chi (nghĩa là "người"), còn sapiens là tên loài (nghĩa là thông minh hoặc tinh khôn). Trong chi "người" (homo) còn có nhiều loài khác đã tuyệt chủng như Homo erectus (người đứng thẳng), Homo habilis (người khéo léo).[1][5]

Quy định này là thống nhất trong sinh học trên toàn thế giới, nhằm để hệ thống hoá các loài và tránh nhầm lẫn. Như vậy, quy định về cách đặt tên như trên chính là một thệ thống quy tắc đặt tên trong khoa học, gọi là danh pháp, áp dụng trong lĩnh vực phân loại sinh học.

Việc chính thức giới thiệu hệ thống đặt tên loài này được cho là do Carl Linnaeus khởi xướng, thực chất bắt đầu với tác phẩm "Species Plantarum" của ông vào năm 1753.[6] Nhưng ngay từ năm 1622, Gaspard Bauhin đã giới thiệu trong cuốn sách "Pinax theatri botanici" (tiếng Anh: "Illustrated Exposition of Plants") của ông, chứa nhiều tên chi thực vật mà sau này được Linnaeus sử dụng.[7] Hệ thống danh pháp hai phần được giới thiệu nhằm cung cấp những tên gọi ngắn gọn, tương đối ổn định và có thể kiểm chứng, có thể được sử dụng và hiểu trên phạm vi quốc tế, không giống như tên thông dụng thường khác nhau trong mỗi ngôn ngữ.[8]

Việc áp dụng danh pháp hai phần hiện nay được điều chỉnh bởi nhiều bộ quy tắc được quốc tế thống nhất, trong đó hai bộ quan trọng nhất là "Bộ quy tắc quốc tế về danh pháp động vật" (International Code of Zoological Nomenclature, viết tắt: "ICZN") và "Bộ quy tắc quốc tế về danh pháp tảo, nấm và thực vật" (International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, viết tắt: "ICNafp" hoặc "ICN"). Mặc dù các nguyên tắc chung là giống nhau đối với cả hai bộ quy tắc này, nhưng vẫn có một số khác biệt về thuật ngữ mà chúng sử dụng và các quy tắc cụ thể của chúng.

Lịch sử

[sửa | sửa mã nguồn]

Trước khi hệ thống danh pháp nhị thức hiện đại được áp dụng, tên khoa học bao gồm tên chi kết hợp với tên loài, có độ dài từ một đến nhiều từ. Cả hai cùng nhau tạo thành một hệ thống danh pháp đa thức.[9] Những tên gọi này có hai chức năng riêng biệt: để chỉ định hoặc đặt tên cho loài, và để chẩn đoán hoặc mô tả. Cuối cùng, người ta nhận thấy hai mục tiêu này không tương thích với nhau.[10] Trong một chi đơn giản chỉ chứa ít loài, việc phân biệt chúng rất dễ dàng với tên chi và tên loài chỉ gồm một từ; nhưng khi số lượng loài được phát hiện tăng lên, tên gọi tất yếu trở nên dài hơn và khó sử dụng hơn—ví dụ, Plantago foliis ovato-lanceolatus pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti ("cây mã đề với lá hình bầu dục-hình mũi giáo có lông tơ, bông hình trụ và cán hoa hình trụ"), mà ngày nay chúng ta biết đến với tên gọi là Plantago media.[11]

Những "tên đa thức" như vậy đôi khi trông giống như tên hai phần, nhưng lại khác nhau. Ví dụ, sách thảo dược của Gerard (được Johnson chỉnh sửa) mô tả các loại cây thuộc họ Phalangium như sau: "Loại thứ nhất được gọi là Phalangium ramosum, Phalangium phân nhánh; loại thứ hai là Phalangium non ramosum, Phalangium không phân nhánh. Loại còn lại... được gọi một cách thích hợp là Phalangium Ephemerum Virginianum, Phalangium tàn sớm của Virginia".[12] Các cụm từ tiếng Latinh là những mô tả ngắn gọn, chứ không phải là nhãn hiệu để nhận dạng.

Gia tộc Bauhin, đặc biệt là Caspar Bauhin (1560–1624), đã thực hiện một số bước quan trọng hướng tới hệ thống danh pháp nhị thức bằng cách rút gọn các mô tả bằng tiếng Latinh, trong nhiều trường hợp chỉ còn hai từ.[13] Việc các nhà sinh học áp dụng hệ thống danh pháp nhị thức nghiêm ngặt là nhờ nhà thực vật học và bác sĩ người Thụy Điển Carl Linnaeus (1707–1778). Chính trong tác phẩm "Species Plantarum" năm 1753 của ông, Linnaeus đã bắt đầu sử dụng một cách nhất quán tên gọi đơn từ tên thông thường (nomen triviale) sau tên chi (tên giống) trong hệ thống danh pháp hai phần.[14] Những tên gọi thông thường đã xuất hiện trong tác phẩm "Critica Botanica" (1737) và "Philosophia Botanica" (1751) của ông. Tên gọi thông thường này hiện được biết đến như là tên loài ("ICNafp") hoặc tên loài ("ICZN").[14] Tên chi của Bauhin được giữ lại trong nhiều tác phẩm này, nhưng phần mô tả được rút gọn thành một từ duy nhất.

Các tên gọi thông thường của Linnaeus đã giới thiệu ý tưởng rằng chức năng của một tên gọi đơn giản chỉ là để đặt cho một loài một nhãn hiệu duy nhất, có nghĩa là tên gọi đó không còn cần phải mang tính mô tả nữa. Ví dụ, cả hai phần đều có thể được lấy từ tên của người. Do đó, loài "Phalangium ephemerum virginianum" của Gerard đã trở thành "Tradescantia virginiana", trong đó tên chi được đặt để vinh danh John Tradescant the Younger,[chú thích 1] một nhà thực vật học và người làm vườn người Anh.[15] Một loài chim thuộc họ vẹt được đặt tên là "Psittacus alexandri", có nghĩa là "vẹt của Alexander", theo tên Alexandros Đại đế, người mà quân đội của ông đã đưa loài vẹt phương Đông đến Hy Lạp.[16] Các tên gọi thông thường do Linnaeus đặt ra dễ nhớ và sử dụng hơn nhiều so với các tên gọi đa thức tương ứng, và cuối cùng đã thay thế chúng.[6]

Ngày nay, nhiều loài chủ yếu được gọi bằng tên khoa học của chúng, ngay cả trong các lĩnh vực không chuyên biệt, chẳng hạn như giáo dục môi trường[17] và internet nói chung.[18] Do cách sử dụng này, "Tyrannosaurus rex" có lẽ là tên khoa học hai phần được biết đến rộng rãi nhất.[19]

Quy tắc

[sửa | sửa mã nguồn]

• Quy tắc đầu tiên: Theo Carl Linnaeus, phải dùng tiếng Latinh để mô tả loài.
• Quy tắc thứ hai: Trong tất cả các văn bản khoa học, tên loài theo danh pháp hai phần bắt buộc phải in nghiêng.
• Tên loài theo danh pháp này còn có thể thêm "phần thứ ba" là tên người đầu tiên và năm phát hiện ra nó và đặt tên, mô tả. Phần thứ ba này thường đặt trong ngoặc đơn. Quy tắc này chỉ áp dụng trong chuyên ngành:

Danh pháp hai phần = Tên chi + Tên loài + Tên người.

Ví dụ: Brevicoryne brassicae (Linnaeus, 1758), nghĩa là loài rệp cải do Linnaeus phát hiện và đặt tên vào năm 1758.

• Đôi khi cần viết tắt thì chỉ được viết trong ngữ cảnh mà người khác có thể hiểu được đúng và chỉ được viết tắt tên phần tên chi bằng chữ cái đầu tiên, viết hoa và thêm dấu chấm, vẫn viết nghiêng. Ví dụ tên khoa học viết tắt của loài người là H. sapiens.

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Danh pháp ba phần
• Phân loại học
• Đơn vị phân loại (taxon, số nhiều taxa)

Ghi chú

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Một số nguồn cho rằng cả John Tradescant the Younger và cha ông, John Tradescant the Elder, đều là nằm trong dự định của Linnaeus.

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ a b Campbell và cộng sự: "Sinh học" - Nhà xuất bản Giáo dục, 2010.
2. ^ "Sinh học 10" - Nhà xuất bản Giáo dục, 2018.
3. ^ "Definition of BINOMIAL NOMENCLATURE". www.merriam-webster.com (bằng tiếng Anh). ngày 9 tháng 1 năm 2026. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2026.
4. ^ "Homo sapiens | Meaning, Characteristics, & Evolution | Britannica". Encyclopedia Britannica (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 2 năm 2026. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2026.
5. ^ "Sinh học 12 nâng cao" - Nhà xuất bản Giáo dục, 2016.
6. ^ a b Knapp, Sandra. "What's in a name? A history of taxonomy: Linnaeus and the birth of modern taxonomy". NHM.ac.uk. Natural History Museum, London. Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 10 năm 2014. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2011.
7. ^ Bauhin, Gaspard. "Pinax theatri botanici". Kyoto University Library. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2016. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2016.
8. ^ Stearn, William T. (1959). "The Background of Linnaeus's Contributions to the Nomenclature and Methods of Systematic Biology". Systematic Zoology. 8 (1): 4–22. doi:10.2307/2411603. JSTOR 2411603.
9. ^ Reddy, S. M. (2007). University botany: Angiosperms, plant embryology and plant physiology. New Age International. tr. 34. ISBN 978-81-224-1547-6. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2019.
10. ^ Blunt, Wilfrid (2004). Linnaeus: The compleat naturalist. Frances Lincoln Ltd. tr. 266. ISBN 978-0-7112-2362-2.
11. ^ Linné, Carl von (1753). Species plantarum: exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas, cum diferentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas. Quyển 1. Berlin: Junk.
12. ^ Gerard, John; Johnson, Thomas (1636). The Herball, or, Generall Historie of Plantes /gathered by John Gerarde of London, Master in Chirurgerie; very much enlarged and amended by Thomas Johnson, Citizen and Apothecarye of London. Adam Islip, Joice Norton and Richard Whitakers and the Biodiversity Heritage Library. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 10 năm 2017. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2018.
13. ^ Johnson, A. T.; Smith, H. A.; Stockdale, A. P. (2019). Plant Names Simplified: Their Pronunciation Derivation & Meaning. Sheffield, Yorkshire: 5M Publishing. ISBN 978-1-910455-06-7., p. v
14. ^ a b Polaszek, Andrew (2009). Systema naturae 250: The Linnaean ark. CRC Press. tr. 189. ISBN 978-1-4200-9501-2.
15. ^ Hyam & Pankhurst 1995, tr. 502
16. ^ Jobling, James A. (2010). Helm Dictionary of Scientific Bird Names. London: Christopher Helm. ISBN 978-1-4081-2501-4.
17. ^ Vereecken, Nicolas J.; Prendergast, Kit S.; Bossert, Silas; Hung, Keng‐Lou James; Roberts, Stuart P. M.; Villagra, Cristian; Warrit, Natapot; Wilson, Joseph S.; Wood, Thomas J.; Orr, Michael C. (ngày 9 tháng 4 năm 2024). "Five good reasons not to dismiss scientific binomial nomenclature in conservation, environmental education and citizen science: A case study with bees". Systematic Entomology. 49 (4): 527–535. doi:10.1111/syen.12636. hdl:2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/373760. ISSN 0307-6970.
18. ^ Correia, Ricardo A.; Jepson, Paul; Malhado, Ana C. M.; Ladle, Richard J. (ngày 1 tháng 7 năm 2017). "Internet scientific name frequency as an indicator of cultural salience of biodiversity". Ecological Indicators. 78: 549–555. doi:10.1016/j.ecolind.2017.03.052. ISSN 1470-160X.
19. ^ Busby, Arthur III; và đồng nghiệp (1997). A Guide to Rocks and Fossils. tr. 103.

Thư mục

[sửa | sửa mã nguồn]

• Hyam, R.; Pankhurst, R. J. (1995). Plants and their names: A concise dictionary. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866189-4.
• Johnson, A.T.; Smith, H. A. (1972). Plant Names Simplified: Their Pronunciation Derivation & Meaning. Buckenhill, Herefordshire: Landsmans Bookshop. ISBN 978-0-900513-04-6.
• International Commission on Zoological Nomenclature (1999). International Code of Zoological Nomenclature online (ấn bản thứ 4). The International Trust for Zoological Nomenclature. ISBN 978-0-85301-006-7. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2011.
• McNeill, J.; Barrie, F. R.; Buck, W. R.; Demoulin, V.; Greuter, W.; Hawksworth, D. L.; Herendeen, P. S.; Knapp, S.; Marhold, K.; Prado, J.; Prud'homme Van Reine, W. F.; Smith, G. F.; Wiersema, J. H.; Turland, N. J. (2012). International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code) adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011. Regnum Vegetabile 154. Königstein, Germany: Koeltz Scientific Books. ISBN 978-3-87429-425-6. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 5 năm 2017.

Đọc thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Crinan, Alexander, biên tập (2007). Plant Names: A Guide for Horticulturists, Nurserymen, Gardeners and Students (PDF). Horticultural Taxonomy Group, Royal Botanic Garden Edinburgh. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 27 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 4 tháng 6 năm 2013.

Cơ sở dữ liệu tiêu đề chuẩn: Quốc gia	Latvia