Danh Sách Hoàng đế Nhà Hán – Wikipedia Tiếng Việt

Nhà Hán là hoàng triều thứ hai của Trung Quốc kế tục nhà Tần (221 – 206 TCN) và được tiếp nối bởi thời kỳ Tam Quốc (220 – 265). Kéo dài hơn 4 thế kỷ, nhà Hán được xem là một trong các triều đại huy hoàng nhất trong lịch sử Trung Quốc. Lịch sử nhà Hán được chia thành hai giai đoạn khác nhau là Tây Hán (202 TCN – 9) và Đông Hán (25 – 220).

Nhà Hán được thành lập bởi Lưu Bang, tức Hán Cao Tổ (trị. 202–195 TCN), một lãnh tụ khởi nghĩa nông dân nổi dậy chống lại sự cai trị hà khắc của nhà Tần. Trong số các vị hoàng đế nhà Hán, tại vị lâu nhất là Hán Vũ Đế (trị. 141–87 TCN), với 54 năm trên ngai vàng. Quyền lực của họ Lưu bị gián đoạn khi ngoại thích Vương Mãng soán ngôi và kiến lập nhà Tân (9 – 23). Tuy nhiên, Vương Mãng chỉ tại vị được 13 năm thì bị đánh bại và bị giết vào ngày 6 tháng 10 năm 23 trong cuộc khởi nghĩa Lục Lâm.[2] Sau đó, hoàng thân Lưu Tú, tức Hán Quang Vũ Đế (trị. 25–57), lên ngôi vào ngày 5 tháng 8 năm 25, khôi phục Hán thất và mở ra thời kỳ Đông Hán thịnh trị.[3][4]

Hoàng đế cuối cùng của nhà Hán là Hán Hiến Đế trị. 189–220, một vị vua bù nhìn dưới sự kiểm soát của quyền thần Tào Tháo (155–220 SCN).[5] Ngày 11 tháng 12 năm 220, con trai của Tào Tháo là Tào Phi ép Hán Hiến Đế thiện nhượng ngôi vị, tức Ngụy Văn Đế trị. 220–226, chính thức đặt dấu chấm hết cho triều đại nhà Hán sau hơn 400 năm tồn tại. Ngay sau khi Tào Phi cướp ngôi, một hoàng thân họ Lưu là Lưu Bị, tức Hán Chiêu Liệt Đế, đã xưng đế ở đất Thục, lập nên nhà Thục Hán. Tuy nhiên do Thục Hán chỉ cai trị đất ở phía Tây Nam Trung Quốc chứ không cai trị Trung Nguyên, nên không được tính là một phần của nhà Hán.

Hoàng đế giữ vai trò tối cao trong bộ máy chính quyền,[6] trực tiếp bổ nhiệm các quan chức cấp cao (hưởng mức lương từ 600 thạch trở lên) tại trung ương lẫn địa phương, từ cấp châu, quận cho đến huyện.[7] Đồng thời, hoàng đế là nhà lập pháp tối thượng, thẩm phán chí tôn, tổng tư lệnh tối cao của quân đội, và là thượng tế trong các nghi lễ tôn giáo do triều đình bảo trợ.[8]

Quy ước đặt tên

[sửa | sửa mã nguồn]

Danh xưng hoàng đế

[sửa | sửa mã nguồn]

Vào thời Tiên Tần – bao gồm nhà Hạ (thế kỷ 21 – thế kỷ 16 TCN), nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN), nhà Chu (thế kỷ 11 – 256 TCN) – các quân chủ dùng tước hiệu "Vương" (王).[10] Kể từ thời nhà Chu, danh xưng "thiên tử" (天子), nghĩa là "con trời", cũng xuất hiện nhằm khẳng định tính chính danh của các vị vua, gắn liền với quan niệm thiên mệnh.[10]

Năm 221 TCN, Tần Vương Doanh Chính hoàn thành đại nghiệp thống nhất thiên hạ sau khi chinh phục toàn bộ các nước chư hầu, chính thức chấm dứt thời kỳ Chiến Quốc và lập ra nhà Tần (221 TCN – 206 TCN). Để khẳng định vị thế vượt trội so với các quân vương thời Thương – Chu, ông sáng tạo tước hiệu "Hoàng đế" (皇帝), kết hợp từ truyền thuyết về Tam Hoàng Ngũ Đế (三皇五帝), biểu trưng cho quyền uy tối thượng và thần thánh. Với tước hiệu này, Doanh Chính trở thành vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, được hậu thế biết đến với danh hiệu Tần Thủy Hoàng.

Kể từ đó, tước hiệu hoàng đế trở thành biểu tượng tối cao của quyền lực quân chủ, được truyền thừa qua các triều đại suốt hơn hai thiên niên kỷ. Truyền thống này bắt đầu với Tần Thủy Hoàng và kéo dài cho đến khi nhà Thanh sụp đổ vào năm 1911, đặt dấu chấm hết cho chế độ quân chủ Trung Quốc.[11]

Thụy hiệu, miếu hiệu và niên hiệu

[sửa | sửa mã nguồn]

Từ thời nhà Thương cho đến thời nhà Tùy (581 – 618), các vị quân chủ Trung Hoa chủ yếu được biết đến qua thụy hiệu, một tôn xưng được đặt sau khi băng hà để ghi nhận công trạng và đức hạnh, phản ánh quan điểm của triều đình đối với vị quân vương quá cố. Những thụy hiệu này được ghi chép lại trong Nhị thập tứ sử. Đối với miếu hiệu, dòng tên này được sử dụng lần đầu tiên dưới thời trị vì của Hán Cảnh Đế (trị. 157–141 TCN). Tuy nhiên, phải đến thời nhà Đường (618 – 907), miếu hiệu mới trở thành tên gọi phổ biến trong văn bản sử học để chỉ các vị quân chủ, một truyền thống tiếp tục kéo dài qua các triều đại nhà Tống (960 – 1279) và nhà Nguyên (1271 – 1368). Đến thời nhà Minh (1368 – 1644) và nhà Thanh (1644 – 1911), mỗi hoàng đế thường chọn một niên hiệu duy nhất để đánh dấu thời kỳ trị vì của mình. Do đó, niên hiệu trở thành cách gọi ưa chuộng trong sử sách khi nhắc đến các vị hoàng đế của hai triều đại này.[12]

Việc sử dụng niên hiệu chính thức được thiết lập dưới thời Hán Vũ Đế (trị. 141–87 TCN), nhưng khởi nguyên của hệ thống này đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử Trung Hoa. Phương pháp ghi chép năm sớm nhất, có từ thời nhà Thương, lấy năm đầu tiên của một vị quân chủ làm "năm thứ nhất". Khi vị quân chủ băng hà, triều đại mới bắt đầu với năm đầu tiên của người kế vị. Đến thế kỷ 4 TCN, hệ thống này được cải tiến: năm đầu tiên của triều đại mới không còn tính ngay sau cái chết của vị vua tiền nhiệm mà bắt đầu từ ngày đầu tiên của năm âm lịch tiếp theo. Một sự kiện quan trọng đánh dấu sự thay đổi này là vào năm 324 TCN, khi Tần Huệ Văn công xưng Vương, ông đã ra lệnh khởi đầu lại chu kỳ đếm năm của triều đại mình từ "năm thứ nhất".[13] Đến năm 163 TCN, Hán Văn Đế (trị vì 180–157 TCN) tái sử dụng cách tính này khi ban hành lịch mới, đưa chu kỳ đếm năm của triều đại ông quay trở về năm đầu tiên.[14]

Dưới thời Tây Hán, con số sáu được xem là biểu tượng của may mắn và sự trọn vẹn. Do đó, từ thời Hán Cảnh Đế đến Hán Vũ Đế, các hoàng đế thường thay đổi niên hiệu sau mỗi chu kỳ sáu năm trị vì.[14] Mỗi chu kỳ được gọi theo thứ tự như "nguyên niên" (元年), "nhị nguyên" (二元), "tam nguyên" (三元), tiếp tục tuần tự. Tuy nhiên, hệ thống này ngày càng trở nên phức tạp và bất tiện, đặc biệt khi bước vào chu kỳ thứ năm, như "ngũ nguyên tam niên" (五元三年) vào năm 114 TCN, khiến việc ghi chép và quản lý trở nên rườm rà.[14] Trước tình trạng đó, một viên quan đã kiến nghị cải cách, đề xuất đổi tên mỗi lần "khởi đầu" bằng những ký tự mới. Hán Vũ Đế nhanh chóng chấp thuận đề xuất này vào năm 110 TCN.[15] Cùng thời điểm, sau khi hoàn thành nghi lễ tế trời (封, phong) trên núi Thái Sơn, Vũ Đế đặt tên cho niên hiệu mới là "Nguyên Phong" (元封), đánh dấu sự ra đời chính thức của hệ thống niên hiệu trong lịch sử Trung Hoa.[15] Năm 104 TCN, Hán Vũ Đế ban hành lịch Thái Sơ (太初), nghĩa là "Khởi đầu vĩ đại", và đổi sang niên hiệu cùng tên.[16] Từ thời điểm này cho đến khi nhà Tây Hán kết thúc, niên hiệu được thay đổi sau khoảng bốn năm trị vì. Sang thời Đông Hán, việc đặt niên hiệu không còn tuân theo bất kỳ chu kỳ cố định nào. Thay vào đó, các hoàng đế có toàn quyền quyết định thời điểm đặt và thay đổi niên hiệu, thường để đánh dấu những sự kiện chính trị quan trọng hoặc các điềm lành cát tường.[16]

Nhiếp chính và Hoàng thái hậu

[sửa | sửa mã nguồn]

Trong lịch sử, đôi khi xuất hiện những trường hợp đặc biệt khi một hoàng đế kế vị lúc còn là trẻ sơ sinh. Trong những tình huống này, quyền lực thường được tạm thời giao cho một nhiếp chính, người có thể là hoàng thái hậu hoặc một thân vương trong hoàng tộc, để thay mặt cai trị cho đến khi vị vua trẻ trưởng thành. Tuy nhiên, các giai đoạn nhiếp chính cũng tiềm ẩn nguy cơ bất ổn, khi những âm mưu đảo chính hoặc việc chiếm quyền từ phía ngoại thích có thể xảy ra. Đầu thời Tây Hán, sau khi Hán Cao Tổ qua đời, quyền lực thực sự rơi vào tay Lã hậu, vợ của ông. Bà trở thành nhà cai trị tối cao của Tây Hán trong suốt 15 năm, đưa hai người cháu nội là Tiền Thiếu Đế (trị. 188–184 TCN), Hậu Thiếu Đế (trị. 184–180 TCN) lên làm vua bù nhìn.[17] Phe cánh Lã hậu bị lật đổ vào năm 180 TCN sau cuộc chính biến được gọi là loạn chư Lã, dẫn đến việc Lưu Hằng lên ngôi, trở thành Hán Văn Đế (trị. 180–157 TCN).[18]

Trước khi Hán Vũ Đế qua đời năm 87 TCN, ông đã bổ nhiệm Hoắc Quang (mất năm 68 TCN), Kim Mật Đê (mất năm 86 TCN) và Thượng Quan Kiệt (mất năm 80 TCN) làm các phụ chính đại thần hỗ trợ Hán Chiêu Đế (trị. 87–74 TCN). Trong số này, Hoắc Quang đóng vai trò lãnh đạo chính, góp phần ổn định triều đình Tây Hán qua các giai đoạn đầy biến động. Ông lần lượt phụ tá Chiêu Đế, lập và phế truất Xương Ấp Vương, rồi cuối cùng đưa Hán Tuyên Đế (trị. 74–49 TCN) lên ngôi, bảo vệ sự kế thừa của hoàng tộc họ Lưu. Tuy nhiên, quyền lực to lớn của Hoắc Quang đã gây ra sự bất mãn và mâu thuẫn trong triều đình. Sau khi ông qua đời, toàn bộ gia tộc của ông bị Tuyên Đế giết hại, điều này phản ánh rõ ràng những rủi ro và hiểm họa gắn liền với chức vụ phụ chính đại thần.[19]

Danh sách hoàng đế

[sửa | sửa mã nguồn]

Dưới đây là danh sách đầy đủ các hoàng đế của nhà Hán, bao gồm tên huý, thuỵ hiệu và niên hiệu. Không bao gồm nhiếp chính hay Hoàng thái hậu chấp chính.

Thụy hiệu[note 1]		Tên thật		Trị vì	Niên hiệu		Thời gian[note 2]
Nhà Tây Hán 202 TCN – 9 CN
Cao Tổ	高祖	Lưu Bang	劉邦	k. 206 – 195 TCN[20][21]	[22]
Huệ Đế	惠帝	Lưu Doanh	劉盈	195–188 TCN[23]	không có[24]
Tiền Thiếu Đế	前少帝	Lưu Cung	劉恭	188–184 TCN[25]	không có[26]
Hậu Thiếu Đế	後少帝	Lưu Hồng	劉宏	184–180 TCN[25]	không có[27]
Văn Đế	文帝	Lưu Hằng	劉恒	180–157 TCN[28]	Kiến Nguyên	前元	179–164 TCN[29]
					Hậu Nguyên	後元	163–156 TCN[30]
Cảnh Đế	景帝	Lưu Khải	劉啓	157–141 TCN[28]	Tiền Nguyên	前元	156–150 TCN[31]
					Trung Nguyên	中元	149–143 TCN[32]
					Hậu Nguyên	後元	143–141 TCN[33]
Vũ Đế	武帝	Lưu Triệt	劉弘	141–87 TCN[34][35]	Kiến Nguyên	建元	141–135 TCN[36]
					Nguyên Quang	元光	134–129 TCN[37]
					Nguyên Sóc	元朔	128–123 TCN[38]
					Nguyên Thú	元獸	122–117 TCN[39]
					Nguyên Định	元鼎	116–111 TCN[40]
					Nguyên Phong	元封	110–105 TCN[41]
					Thái Sơ	太初	104–101 TCN[42]
					Thiên Hán	天漢	100–97 TCN[43]
					Thái Thủy	太始	96–93 TCN[44]
					Diên Hòa	徵和	92–89 TCN[45]
					Hậu Nguyên	後元	88–87 TCN[46]
Chiêu Đế	昭帝	Lưu Phất Lăng	劉伕龍	87–74 TCN[47]	Thủy Nguyên	始元	86–80 TCN[48]
					Nguyên Phượng	元鳳	80–75 TCN[49]
					Nguyên Bình	元平	74 TCN[50]
Xương Ấp Vương	昌邑王 hoặc 海昏侯	Lưu Hạ	劉賀	74 TCN[25]	Nguyên Bình	元平	74 TCN[50]
Tuyên Đế	宣帝	Lưu Bệnh Dĩ	劉病已	74–49 TCN[47]	Bản Thủy	本始	73–70 TCN[51]
					Địa Tiết	地節	69–66 TCN[52]
					Nguyên Khang	元康	65–61 TCN[53]
					Thần Tước	神爵	61–58 TCN[54]
					Ngũ Phượng	五鳳	57–54 TCN[55]
					Cam Lộ	甘露	53–50 TCN[56]
					Hoàng Long	黃龍	49 TCN[57]
Nguyên Đế	元帝	Lưu Thích	劉奭	49–33 TCN[58]	Sơ Nguyên	初元	48–44 TCN[59]
					Vĩnh Quang	永光	43–39 TCN[60]
					Kiến Chiêu	建昭	38–34 TCN[61]
					Cánh Ninh	竟寧	33 TCN[62]
Thành Đế	成帝	Lưu Ngao	劉驁	33–7 TCN[58]	Kiến Thủy	建始	32–28 TCN[63]
					Hà Bình	河平	28–25 TCN[64]
					Dương Sóc	陽朔	24–21 TCN[65]
					Hồng Gia	鴻嘉	20–17 TCN[66]
					Vĩnh Thủy	永始	16–13 TCN[67]
					Nguyên Đình	元延	12–9 TCN[68]
					Tuy Hòa	綏和	8–7 TCN[68]
Ai Đế	哀帝	Lưu Hân	劉欣	7–1 TCN[58]	Kiến Bình	建平	6–3 TCN[69]
					Nguyên Thọ	元壽	2–1 TCN[69]
Bình Đế	平帝	Lưu Khản	劉衎	1–6[58]	Nguyên Thủy	元始	1–5[70]
Nhũ Tử Anh1	孺子	Lưu Anh	劉嬰	6–9[58]	Cử Nhiếp	居攝	6–8[71]
					Sơ Thủy	初始	8–9[72]
Nhà Tân (9–23 CN)
Nhà Tân của Vương Mãng (王莽)				9–23 CN[73]	Thủy Kiến Quốc	始建國	9–13 CN[74]
					Thiên Phượng	天鳳	14–19[75]
					Địa Hoàng	地皇	20–23[76]
Giai đoạn chuyển giao
Canh Thủy Đế	更始帝	Lưu Huyền	劉玄	23–25[77]	Canh Thủy	更始	23–25[78]
Nhà Đông Hán 25–220
Quang Vũ Đế	光武帝	Lưu Tú	劉秀	25–57 CN[79][80]	Kiến Vũ	建武	25–56[81]
					Kiến Vũ Trung Nguyên	建武中元	56–57[82]
Minh Đế	明帝	Lưu Dương	劉陽	57–75[83][84]	Vĩnh Bình	永平	57–75[85]
Chương Đế	章帝	Lưu Đát	劉炟	75–88[83][86]	Kiến Sơ	建初	76–84[87]
					Nguyên Hoà	元和	84–87[88]
					Chương Hoà	章和	87–88[89]
Hòa Đế	和帝	Lưu Triệu	劉肇	88–106[90][91]	Vĩnh Nguyên	永元	89–105[92]
					Nguyên Hưng	元興	105[93]
Thương Đế	殤帝	Lưu Long	劉隆	106[90][94]	Duyên Bình	延平	9 tháng năm 106[95]
An Đế	安帝	Lưu Hỗ	劉祜	106–125[90][96]	Vĩnh Sơ	永初	107–113[97]
					Nguyên Sơ	元初	114–120[98]
					Vĩnh Ninh	永寧	120–121[99]
					Kiến Quang	建光	121–122[99]
					Diên Quang	延光	122–125[100]
Thiếu Đế (Bắc Hương hầu)	少帝 hoặc 北鄉侯	Lưu Ý	劉懿	125 [101]	Diên Quang	延光	125[100]
Thuận Đế	順帝	Lưu Bảo	劉保	125–144[102][103]	Vĩnh Kiến	永建	126–132[104]
					Dương Gia	陽嘉	132–135[105]
					Vĩnh Hòa	永和	136–141[106]
					Hán An	漢安	142–144[107]
					Kiến Khang	建康	144[107]
Xung Đế	沖帝	Lưu Bỉnh	劉炳	144–145[102]	Vĩnh Hi	永熹	145[108]
Chất Đế	質帝	Lưu Toản	劉纘	145–146[102]	Bản Sơ	本初	146[108]
Hoàn Đế	桓帝	Lưu Chí	劉志	146–168[102][109]	Kiến Hòa	建和	147–149[110]
					Hòa Bình	和平	150[111]
					Nguyên Gia	元嘉	151–153[111]
					Vĩnh Hưng	永興	153–154[111]
					Vĩnh Thọ	永壽	155–158[112]
					Diên Hi	延熹	158–167[113]
					Vĩnh Khang	永康	167[114]
Linh Đế	靈帝	Lưu Hoằng	劉宏	168–189[115][116]	Kiến Ninh	建寧	168–172[117]
					Hy Bình	熹平	172–178[118]
					Quang Hòa	光和	178–184[119]
					Trung Bình	中平	184–189[120]
Thiếu Đế (Hoằng Nông vương)	少帝 hoặc 弘農王	Lưu Biện	劉辯	189[101]	Quang Hi	光熹	189[121]
					Chiêu Ninh	昭寧	189[121]
Hiến Đế	獻帝	Lưu Hiệp	劉協	189–220[122]	Vĩnh Hán	永漢	189[121]
					Sơ Bình	初平	190–193[123]
					Hưng Bình	興平	194–195[124]
					Kiến An	建安	196–220[125]
					Diên Khang	延康	220[126]
1 — Nhũ Tử Anh tuy mang danh hoàng tử song chưa từng chính thức xưng Hoàng đế nhà Hán. Trong khoảng thời gian từ năm 6 đến năm 9 CN, ngai vàng nhà Hán thực chất vẫn bỏ trống.

Phả hệ

[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Hán, Triều Tân và Thục Hán

Lưu Thái Công劉太公(277? - 197 TCN) 2 3 4 Lưu Hỉ劉喜(? - 193 TCN)Đại Khoảnh Vương代頃王 Lưu Bang劉邦256–195 TCNCao Tổ 高祖206–195 TCN Lưu Giao 劉交(? - 178 TCN)Sở Nguyên Vương楚元王 1 1 2 4 5 6 9 Lưu Tỵ 劉濞216–154 TCNNgô vương 吳王 Lưu Phì 劉肥(? - 189 TCN)Tề Điệu Huệ vương齊悼惠王 Lưu Doanh 劉盈(210–188 TCN)Huệ Đế惠帝195–188 TCN Lưu Như Ý劉如意208–194 TCNTriểu Ẩn Vương趙隱王 Lưu Hằng劉恆202–157 TCNVăn Đế 文帝180–157 TCN Lưu Hữu 劉友(? - 181 TCN)Triệu U Vương趙幽王 Lỗ Nguyêncông chúa(? - 187 TCN Lưu Dĩnh Khách劉郢客 (? - 174 TCN)Sở Di Vương楚夷王 3 1 2 1 2 Lưu Chương 劉章 (? - 177 TCN)Thành Dương Vương 城陽景王 Lưu Cung 劉恭Tiền Thiếu Đế 前少帝188–184 TCN Lưu Hồng 劉弘Hậu Thiếu Đế後少帝184–180 TCN Lưu Khải 劉啟188–141 TCNCảnh Đế 景帝157–141 TCN Lưu Vũ 劉武k. 184–144 TCNLương Hiếu Vương梁孝王 Lưu Toại 劉遂(? - 154 TCN)Triệu vương 趙王 Lưu Mậu 劉戊(? - 154 TCN)Sở Vương楚王 5 6 9 10 Lưu Hỉ 劉喜Thành DươngCung Vương城阳恭王 Lưu Phi 劉非169–128 TCNGiang ĐôDịch Vương江都易王 Lưu Phát 劉發(? - 127 TCN)Trường Sa Vương长沙定王 Lưu Thắng 劉勝 (? - 113 TCN)Trung SơnTĩnh Vương中山靖王 Lưu Triệt 劉徹157–87 TCNVũ Đế 武帝141–87 TCN Bình Dươngcông chúa平陽公主 13 1 5 6 Lưu Diên 劉延Thành DươngKhoảnh Vương城阳顷王 Lưu Mãi 劉買Thung LăngTiết Hầu舂陵节侯 Lưu Cứ 劉據128–91 TCNLệ Thái tử 戾太子 Lưu Bác 劉髆(? - 86 TCN)Xương ẤpAi Vương昌邑哀王 Lưu Phất Lăng劉弗陵94–74 TCNChiêu Đế 昭帝87–74 TCN 1 2 1 1 Lưu Nghĩa 劉义Thành DươngKính Vương城阳敬王 Lưu Hùng Cừ劉熊渠Thung LăngĐái Hầu 舂陵戴侯 Lưu Ngoại劉外Úc LâmThái thú 郁林太守 Lưu Tiến 劉進113–91 TCNĐiệu Hoàng khảo悼皇考 Lưu Hạ 劉賀~92–59 TCNXương Ấp Vương昌邑王74 TCN Lưu Vũ 劉武Thành DươngHuệ Vương城阳惠王 Lưu Lợi 劉利Thái thúThương Ngô苍梧太守 Lưu Hồi 劉回Cự LộcĐô uý巨鹿都尉 Vương Cấm 王禁 Lưu Tuân 劉詢91–49 TCNTuyên Đế 宣帝74–49 TCN 1 3 Lưu Thuận 劉顺Thành DươngHoang Vương城阳荒王 Lưu Tử Trương 劉子張 Lưu Khâm劉欽mất 3 ADHuyện lệnhNam Đốn南顿令 Vương Mạn 王曼 Vương Chính Quân王政君71 TCN–13 Lưu Thích 劉奭75–33 TCNNguyên Đế 元帝49–33 TCN Lưu Hiêu 劉囂(? - 25 TCN)Sở Hiếu Vương 楚孝王 LỤC LÂM ĐÔNGN HÁN NHÀ TÂN 1 2 3 Lưu Hiến 劉宪Thức Hầu 式侯 Lưu Huyền 劉玄mất 25Canh Thủy Đế 更始23–25 Lưu Tú 劉秀5 TCN – 57Quang Vũ Đế 光武25–57 45 TCN–23Vương Mãng 王莽9–23 Lưu Ngao 劉驁51–7 TCNThành Đế 成帝33–7 TCN Lưu Khang 劉康(? - 23 TCN)Cung Đế 恭帝 Lưu Hưng 劉興(? - 8 TCN)Trung SơnHiếu Vương 中山孝王 Lưu Huân 劉勳Quảng ThíchDương Hầu广戚炀侯 4 7 Lưu Manh 劉萌Thức Hầu式侯 Lưu Trang 劉莊28–75 ADMinh Đế 明帝57–75 AD Lưu Anh 劉英 (? - 71)Sở Vương Lưu Hân 劉欣27–1 TCNAi Đế 哀帝7–1 TCN Vương hoàng hậu 王皇后8 TCN – 23 Lưu Khản 劉衎9 TCN – 6Bình Đế 平帝1 TCN – 6 Lưu Hiển 劉顯Quảng Thích Hầu广戚侯 1 Lưu Bồn Tử 劉盆子sinh 1025–27 AD Lưu Đát 劉炟57–88Chương Đế 章帝75–88 Lưu Anh 劉嬰5–25Nhũ Tử 孺子6–9 1 3 4 5 6 Lưu Kháng 劉伉mất 93Thiên Thừa Trinh Vương千乘贞王 Lưu Khánh 劉慶78–106Hiếu Đức hoàng 孝德 Lưu Triệu 劉肇79–105Hòa Đế 和帝88–105 Lưu Thọ 劉壽 mất 120Tề Bắc Huệ Vương 济北惠王 Lưu Khai 劉開(? - 132)Hiếu Mục hoàng 孝穆 cách thế hệ 2 Lưu Sủng 劉寵 (? - 122)Nhạc An Di Vương 乐安夷王 Lưu Hỗ 劉祜94–125An Đế 安帝106–125 Lưu Long 劉隆105–106Thương Đế 殤帝105–106 Lưu Ý 劉懿(? - 125)Bắc Hương hầu 少帝125 Lưu Dực 劉翼Hiếu Sùng hoàng孝崇 Lưu Thục 劉淑Hiếu Nguyên hoàng 孝元 Lưu Hùng 劉雄 1 Lưu Hồng 劉弘(? - 147)Bột Hải Triều Vương 渤海孝王 Lưu Bảo 劉保115–144Thuận Đế 順帝125–144 Lưu Chí 劉志132–168Hoàn Đế 桓帝146–168 Lưu Trường 劉萇Hiếu Nhân hoàng 孝仁 Lưu Hoằng 劉弘 1 Thục Hán Lưu Toản 劉纘138–146Chất Đế 質帝145–146 Lưu Bỉnh 劉炳143–145Xung Đế 沖帝144–145 Lưu Hoành 劉宏156–189Linh Đế 靈帝168–189 Lưu Bị 劉備161–223Chiêu Liệt Đế 昭烈帝221–223 1 2 1 Lưu Biện 劉辯176–189Thiếu Đế 少帝189 Lưu Hiệp 劉協181–234Hiến Đế 獻帝189–220 Lưu Thiện 劉禪207–271Hiệu Hoài Đế 孝懷帝223–263

Dòng thời gian

[sửa | sửa mã nguồn]

Chú giải:

• Cam vua Tây Hán
• Xanh vua nhà Hán sau sự sụp đổ của nhà Tân nhưng trước nhà Đông Hán
• Hồng vua Đông Hán

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Danh sách vua Trung Quốc
• Triều đại Trung Quốc

Ghi chú

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Trong cách xưng hô với các vị quân chủ phong kiến, thông thường người ta lấy tên triều đại kết hợp với thụy hiệu, chẳng hạn như Hán Vũ Đế, Hán Cảnh Đế. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp ngoại lệ như Lưu Cung, Lưu Hồng, Nhũ Tử Anh, Xương Ấp Vương, Bắc Hương Hầu và Hoằng Nông Vương. Các vị vua này hoặc băng hà chỉ trong vòng một năm sau khi lên ngôi, hoặc bị phế truất trong thời gian ngắn, hoặc còn quá nhỏ nên quyền hành rơi vào tay nhiếp chính.
2. ^ Những năm theo lịch âm của Trung Quốc không hoàn toàn trùng khớp với các năm trong cột niên hiệu. Có những năm trong bảng vừa thuộc về hai triều đại khác nhau, lại có những niên hiệu được ban hành vào đầu năm tiếp theo.

Chú thích

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Paludan 1998, tr. 34–36.
2. ^ de Crespigny 2006, tr. 568.
3. ^ Hymes 2000, tr. 36.
4. ^ Beck 1990, tr. 21.
5. ^ Beck 1990, tr. 354–55.
6. ^ de Crespigny 2006; Bielenstein 1980, tr. 143; Hucker 1975, tr. 149–150.
7. ^ Wang 1949, tr. 141–142.
8. ^ Wang 1949, tr. 141–143; Ch'ü 1972, tr. 71; de Crespigny 2006, tr. 1216-1217.
9. ^ de Visser 2003, tr. 43–49.
10. ^ a b Wilkinson 1998, tr. 105.
11. ^ Wilkinson 1998, tr. 105–106.
12. ^ Wilkinson 1998, tr. 106-107.
13. ^ Wilkinson 1998.
14. ^ a b c Wilkinson 1998, tr. 177; Sato 1991, tr. 278.
15. ^ a b Wilkinson 1998, tr. 177; Sato 1991, tr. 278–279.
16. ^ a b Wilkinson 1998, tr. 178.
17. ^ Loewe & Twitchett 1986, tr. 135; Hansen 2000, tr. 115–116.
18. ^ Loewe & Twitchett 1986, tr. 136–137; Torday 1997, tr. 78.
19. ^ Loewe & Twitchett 1986, tr. 174–187; Huang 1988, tr. 44–46.
20. ^ Paludan 1998, tr. 28.
21. ^ Loewe 2000, tr. 253–258.
22. ^ Ban Cố, Tiền Hán thư. Quyển số 01, Cao Đế bản ký.
23. ^ Paludan 1998, tr. 28, 31.
24. ^ Bá Dương 1977, tr. 441–442.
25. ^ a b c Loewe & Twitchett 1986, tr. xxxix.
26. ^ Bá Dương 1977, tr. 442–443.
27. ^ Bá Dương 1977, tr. 443.
28. ^ a b Paludan 1998, tr. 28, 33.
29. ^ Bá Dương 1977, tr. 444–446.
30. ^ Bá Dương 1977, tr. 446–447.
31. ^ Bá Dương 1977, tr. 447–448.
32. ^ Bá Dương 1977, tr. 449–452.
33. ^ Bá Dương 1977, tr. 452.
34. ^ Paludan 1998, tr. 28, 36.
35. ^ Loewe 2000, tr. 273–280.
36. ^ Bá Dương 1977, tr. 452–453.
37. ^ Bá Dương 1977, tr. 454–455.
38. ^ Bá Dương 1977, tr. 456–457.
39. ^ Bá Dương 1977, tr. 457–459.
40. ^ Bá Dương 1977, tr. 459–460.
41. ^ Bá Dương 1977, tr. 460–462.
42. ^ Bá Dương 1977, tr. 463–464.
43. ^ Bá Dương 1977, tr. 467–468.
44. ^ Bá Dương 1977, tr. 468.
45. ^ Bá Dương 1977, tr. 468–470.
46. ^ Bá Dương 1977, tr. 470–471.
47. ^ a b Paludan 1998, tr. 40.
48. ^ Bá Dương 1977, tr. 471–472.
49. ^ Bá Dương 1977, tr. 472–473.
50. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 473.
51. ^ Bá Dương 1977, tr. 473–475.
52. ^ Bá Dương 1977, tr. 475.
53. ^ Bá Dương 1977, tr. 476.
54. ^ Bá Dương 1977, tr. 477.
55. ^ Bá Dương 1977, tr. 478–479.
56. ^ Bá Dương 1977, tr. 479–480.
57. ^ Bá Dương 1977, tr. 480.
58. ^ a b c d e Paludan 1998, tr. 40–42.
59. ^ Bá Dương 1977, tr. 481–482.
60. ^ Bá Dương 1977, tr. 482–483.
61. ^ Bá Dương 1977, tr. 483–484.
62. ^ Bá Dương 1977, tr. 484.
63. ^ Bá Dương 1977, tr. 485–486.
64. ^ Bá Dương 1977, tr. 486–487.
65. ^ Bá Dương 1977, tr. 487.
66. ^ Bá Dương 1977, tr. 487–488.
67. ^ Bá Dương 1977, tr. 488–489.
68. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 489.
69. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 490.
70. ^ Bá Dương 1977, tr. 495.
71. ^ Bá Dương 1977, tr. 495–496.
72. ^ Bá Dương 1977, tr. 496.
73. ^ Paludan 1998, tr. 42–43.
74. ^ Bá Dương 1977, tr. 496–497.
75. ^ Bá Dương 1977, tr. 498–499.
76. ^ Bá Dương 1977, tr. 499–500.
77. ^ de Crespigny 2006, tr. 558–560.
78. ^ Bá Dương 1977, tr. 500–501.
79. ^ Paludan 1998, tr. 44.
80. ^ de Crespigny 2006, tr. 557–566.
81. ^ Bá Dương 1977, tr. 501–509.
82. ^ Bá Dương 1977, tr. 509.
83. ^ a b Paludan 1998, tr. 44–49.
84. ^ de Crespigny 2006, tr. 604–609.
85. ^ Bá Dương 1977, tr. 509–513.
86. ^ de Crespigny 2006, tr. 495–500.
87. ^ Bá Dương 1977, tr. 514–515.
88. ^ Bá Dương 1977, tr. 515–516.
89. ^ Bá Dương 1977, tr. 516.
90. ^ a b c Paludan 1998, tr. 50.
91. ^ de Crespigny 2006, tr. 588–592.
92. ^ Bá Dương 1977, tr. 517–523.
93. ^ Bá Dương 1977, tr. 523.
94. ^ de Crespigny 2006, tr. 531.
95. ^ Bá Dương 1977, tr. 524.
96. ^ de Crespigny 2006, tr. 580–583.
97. ^ Bá Dương 1977, tr. 524–526.
98. ^ Bá Dương 1977, tr. 526–527.
99. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 528.
100. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 529.
101. ^ a b Loewe & Twitchett 1986, tr. xl.
102. ^ a b c d Paludan 1998, tr. 50–51.
103. ^ de Crespigny 2006, tr. 473–478.
104. ^ Bá Dương 1977, tr. 530–531.
105. ^ Bá Dương 1977, tr. 532.
106. ^ Bá Dương 1977, tr. 532–534.
107. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 534.
108. ^ a b Bá Dương 1977, tr. 535.
109. ^ de Crespigny 2006, tr. 595–603.
110. ^ Bá Dương 1977, tr. 535–536.
111. ^ a b c Bá Dương 1977, tr. 536.
112. ^ Bá Dương 1977, tr. 536–537.
113. ^ Bá Dương 1977, tr. 537–540.
114. ^ Bá Dương 1977, tr. 541.
115. ^ Paludan 1998, tr. 50–52.
116. ^ de Crespigny 2006, tr. 511–517.
117. ^ Bá Dương 1977, tr. 541–542.
118. ^ Bá Dương 1977, tr. 542–543.
119. ^ Bá Dương 1977, tr. 543–545.
120. ^ Bá Dương 1977, tr. 545–547.
121. ^ a b c Bá Dương 1977, tr. 547.
122. ^ Paludan 1998, tr. 50, 55.
123. ^ Bá Dương 1977, tr. 547–550.
124. ^ Bá Dương 1977, tr. 551.
125. ^ Bá Dương 1977, tr. 552–564.
126. ^ Bá Dương 1977, tr. 564.

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

Sách

[sửa | sửa mã nguồn]

Chữ Hán

[sửa | sửa mã nguồn]

• Bá Dương (1977). 中國歷史年表 [Trung Quốc lịch sử niên biểu] (bằng tiếng Trung). Đài Bắc: Nhà xuất bản Tinh Quang.
• Ban Cố, Tiền Hán thư. Ấn bản 2011, The Book of Han (Chinese Edition). Nhà xuất bản Nhân dân Vân Nam. ISBN 7222078622, ISBN 978-7222078628
• Phạm Diệp, Hậu Hán thư. Ấn bản 2012, The Book of the Later Han (12 Volumes) (Chinese Edition). Nhà xuất bản Trung Hoa. ISBN 9787101003062, ISBN 978-7101003062

Tiếng Anh

[sửa | sửa mã nguồn]

• Beck, B. J. Mansvelt (1990). The Treatises of Later Han: Their Author, Sources, Contents, and Place in Chinese Historiography [Hậu Hán Thư: Tác Giả, Nguồn Gốc, Nội Dung và Vị Trí Trong Lịch Sử Học Trung Quốc] (bằng tiếng Anh). Brill. ISBN 978-90-04-08895-5.
• Bielenstein, Hans (1980). The Bureaucracy of Han Times [Quan chế thời Hán] (bằng tiếng Anh). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22510-6.
• Ch'ü, T'ung-tsu (1972). Han Dynasty China: Volume 1: Han Social Structure [Trung Quốc thời Hán: Tập 1: Cấu trúc xã hội thời Hán] (bằng tiếng Anh). Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0-295-95068-6.
• de Crespigny, Rafe (2006). "Chronology Part II: Later Han". A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD) [Từ điển tiểu sử hậu Hán đến Tam Quốc] (bằng tiếng Anh). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-15605-0.
• Hulsewé, Anthony François Paulus (1995). Remnants of Han Law [Tàn dư của luật Hán]. Sinica Leidensia (bằng tiếng Anh). Quyển 9. Brill. tr. 226–230.
• Hansen, Valerie (2000). The Open Empire: A History of China to 1600 [Đế chế mở: Lịch sử Trung Quốc đến năm 1600] (bằng tiếng Anh). W. W. Norton. ISBN 978-0-393-97374-7.
• Huang, Ray (1988). China: A Macro History [Trung Quốc: Lịch sử vĩ mô] (bằng tiếng Anh). Armonk: M. E. Sharpe. ISBN 978-0-87332-452-6.
• Hucker, Charles O. (1975). China's Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture [Quá khứ phong kiến của Trung Quốc: Giới thiệu lịch sử và văn hóa Trung Quốc] (bằng tiếng Anh). Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0887-6.
• Hymes, Robert (2000). Columbia Chronologies of Asian History and Culture [Niên biểu lịch sử và văn hóa châu Á của ĐH Columbia] (bằng tiếng Anh). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11004-4..
• Loewe, Michael; Twitchett, Denis, biên tập (1986). The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220 [Lịch sử Trung Quốc của Cambridge: Tập I: Các đế chế Tần và Hán, 221 TCN – 220 SCN] (bằng tiếng Anh). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24327-8.
• Loewe, Michael (2000). A Biographical Dictionary of the Qin, Former Han, and Xin Periods (221 BC – AD 24) [Từ điển tiểu sử các triều đại Tần, Hán Đông và Tân (221 TCN – 24 CN)] (bằng tiếng Anh). Boston: Brill. ISBN 978-90-04-10364-1.
• Paludan, Ann (1998). Chronicle of the Chinese Emperors: the Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China [Biên niên sử các hoàng đế Trung Quốc: Hồ sơ từng triều đại của các vị vua trong lịch sử Trung Quốc phong kiến] (bằng tiếng Anh). London: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-05090-3.
• Torday, Laszlo (1997). Mounted Archers: The Beginnings of Central Asian History [Kỵ binh bắn cung: Khởi đầu lịch sử Trung Á] (bằng tiếng Anh). Durham Academic Press. ISBN 978-1-900838-03-0.
• Vervoorn, Aat Emile (1990). "Chronology of Dynasties and Reign Periods". Men of the Cliffs and Caves [Những người cư trú trên vách đá và trong hang] (bằng tiếng Anh). Chinese University Press. ISBN 978-962-201-415-2.
• de Visser, M. W. (2003). Dragon in China and Japan (bằng tiếng Anh). Kessinger. ISBN 978-0-7661-5839-9.
• Wilkinson, Endymion (1998). Chinese History: A Manual [Cẩm nang lịch sử Trung Quốc] (bằng tiếng Anh). Harvard University Asia Center, Harvard University Press. ISBN 978-0-674-12378-6.

Tạp chí nghiên cứu

[sửa | sửa mã nguồn]

• Dubs, Homer H. (1945). "Chinese Imperial Designations" [Các danh xưng Hoàng đế Trung Quốc]. Journal of the American Oriental Society (bằng tiếng Anh). Quyển 65 số 1. tr. 26–33. doi:10.2307/594743. JSTOR 594743.
• Dubs, Homer H. (1945). "Chinese Imperial Designations" [Các danh xưng Hoàng đế Trung Quốc]. Journal of the American Oriental Society (bằng tiếng Anh). 65 (1): 26–33. JSTOR 594743.
• Sato, Masayuki (1991). "Comparative Ideas of Chronology". History and Theory (bằng tiếng Anh). 30 (2): 275–301. JSTOR 2505559.
• Wang, Yu-ch'uan (1949). "An Outline of the Central Government of the Former Han Dynasty". Harvard Journal of Asiatic Studies (bằng tiếng Anh). 12 (1/2): 134–187. JSTOR 2718206.

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]

• Lịch sử Trung Quốc - Triều Hán 漢 (206 TCN - 8 CN, 25 - 220)
• Tư liệu liên quan tới Nhà Hán tại Wikimedia Commons

x t s Hoàng đế Nhà Hán
Tây Hán	Tôn hiệu Thái thượng hoàng Điệu Hoàng Cung Hoàng Trị vì Cao Đế Huệ Đế (Cao hậu chưởng quyền) Tiền Thiếu Đế (Cao hậu lâm triều) Hậu Thiếu Đế (Cao hậu lâm triều) Văn Đế Cảnh Đế Vũ Đế Chiêu Đế Hải Hôn hầu Tuyên Đế Nguyên Đế Thành Đế Ai Đế Bình Đế Nhũ Tử Anh
Nhà Tân	Vương Mãng
Tông thất tự lập	Canh Thủy Đế Lưu Tín Kiến Thế Đế Lưu Vĩnh Lưu Hu Lưu Vọng
Đông Hán	Tôn hiệu Hiếu Đức Hoàng Hiếu Mục Hoàng Hiếu Sùng Hoàng Hiếu Nguyên Hoàng Hiếu Nhân Hoàng Trị vì Quang Vũ Đế Minh Đế Chương Đế Hòa Đế Thương Đế An Đế Bắc Hương hầu Thuận Đế Xung Đế Chất Đế Hoàn Đế Linh Đế Thiếu Đế Hiến Đế
Thục Hán	Chiêu Liệt Đế Hoài Đế
Vua Trung Quốc Tam Hoàng Ngũ Đế Hạ Thương Chu Tần Hán Tam Quốc Tấn Ngũ Hồ loạn Hoa Nam Bắc triều Tùy Đường Ngũ đại Thập quốc Tống Liêu Tây Hạ Kim Nguyên Minh Thanh

"Danh sách hoàng đế nhà Hán" là một danh sách chọn lọc của Wikipedia tiếng Việt.Mời bạn xem phiên bản đã được bình chọn vào ngày 16 tháng 8 năm 2020 và so sánh sự khác biệt với phiên bản hiện tại.