Đền An Dương Vương (Đông Anh, Hà Nội) - Chốn Thiêng

Tên gọi và vị trí địa lý

Đền thờ An Dương Vương, còn được gọi là Đền Thượng, nằm trong khu di tích Cổ Loa, thuộc xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, ngoại thành Hà Nội. Di tích này được xây dựng trên một gò đất cao – mà theo dân gian gọi là phần đầu con rồng – trong khuôn viên rộng khoảng 19.138,6m². Đền quay mặt về hướng Nam, tọa lạc ngay trung tâm vùng đất từng là kinh đô của nước Âu Lạc thời Thục Phán. Nơi đây không chỉ là địa điểm thờ tự linh thiêng mà còn là biểu tượng cho truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Lịch sử và nhân vật

An Dương Vương, tên thật là Thục Phán, là vị vua sáng lập nhà nước Âu Lạc – nhà nước thứ hai trong lịch sử Việt Nam sau Văn Lang. Theo truyền thuyết và tài liệu dân gian, ông đã cho xây dựng thành Cổ Loa và đền thờ này làm nơi ngự triều và thờ tự sau khi mất. Mặc dù không xác định được niên đại chính xác khi khởi dựng đền, nhưng các nguồn tư liệu và khảo tả kiến trúc cho biết đền đã được tu sửa lớn vào các năm 1687, 1893 và gần đây tiếp tục được trùng tu. Trên cổng đình làng Cổ Loa vẫn còn treo bức hoành phi “Ngự triều di quy”, hàm ý rằng đây là nơi vua từng thiết triều. Trong dân gian cũng lưu truyền các câu chuyện về bi kịch Mỵ Châu – Trọng Thủy gắn với giếng Ngọc trong khuôn viên đền.

Kiến trúc cảnh quan

Đền An Dương Vương là một quần thể kiến trúc quy mô lớn, giàu giá trị lịch sử và nghệ thuật, tọa lạc trên một gò đất cao ở góc tây nam thành Cổ Loa, tương truyền là “đầu con rồng” trong thế rồng chầu. Cổng đền có hai nghi môn: Nghi môn ngoại được xây bằng gạch không trát, gồm ba cửa cuốn vòm và vọng lâu hai tầng tám mái, mang phong cách cổ kính và uy nghi. Tiếp đến là tam quan cổ kính với lầu thượng cao, hai bên có hai giếng “mắt rồng” đối xứng. Nghi môn nội dẫn vào sân chính, nơi mở ra không gian thanh tịnh, lát đá xanh, với đôi rồng đá chầu hai bên bậc tam cấp – là di vật được xác định từ thời Trần hoặc Lê sơ.

Không gian nội khu gồm hạ điện và thượng điện được kết cấu chặt chẽ. Hạ điện là ngôi nhà ba gian, cột lim đồ sộ, tám mái cong vút, nối với thượng điện bằng hai dãy hành lang xây kín. Khoảng giữa là một kiến trúc chồng diêm tám mái cao, nơi đặt ban thờ thần Kim Quy với tượng rùa vàng bằng gỗ sơn son thếp vàng và chiếc nỏ thần. Thượng điện gồm năm gian, đặt khám thờ vua và bài vị. Chính giữa thượng điện là tượng vua An Dương Vương bằng đồng nặng 255kg, đúc năm 1897, đặt trong một khám gỗ lớn. Hai bên có ban thờ Hoàng hậu và ban thờ Mẫu. Tượng vua mặc triều phục, thể hiện thần thái uy nghiêm.

Phía tây đền là nhà bia, xưa kia vốn là nơi dựng miếu thờ Thần Nông. Trước đền có ao tròn, chính giữa là một cồn đất tròn có giếng nhỏ ở giữa xây gạch. Tương truyền đó là giếng Ngọc, nơi xưa kia Trọng Thủy nhớ Mỵ Châu đã nhảy xuống tự tử.

Ngoài ra, cách đền vài trăm mét là am Bà Chúa – nơi thờ công chúa Mỵ Châu. Am gồm hạ điện và thượng điện, đều ba gian. Gian giữa đặt bàn thờ công chúa Mỵ Châu, phủ vải vàng lên bức tượng. Tượng chỉ là hòn đá tự nhiên có hình kỳ dị như pho tượng cụt đầu. Hai bên là mười hai nàng hầu. Sau bàn thờ là khối đá lớn được cho là mộ Mỵ Châu theo lời tương truyền của dân gian”.

Liền kề là đình Cổ Loa – nơi được xây trên nền cung vua ngự triều xưa. “Đình trông về hướng nam, trước có tam quan, nay đã bị phá… cửa giữa xây hai trụ gạch kiểu lồng đèn cao; cửa hai bên kiểu tò vào mái giả. Sau lần cửa là sân gạch rộng.

Tất cả các công trình này hòa quyện trong cảnh quan xanh mát, gắn kết chặt chẽ giữa kiến trúc – địa thế – truyền thuyết, làm nên tổng thể di tích lịch sử Cổ Loa mang tính biểu tượng sâu sắc của văn hóa Việt.

Hiện vật

Đền An Dương Vương hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ giá trị. Trong đó nổi bật là 134 pho tượng với niên đại khác nhau, thể hiện trình độ điêu khắc dân gian tinh xảo. Ngoài ra còn có 5 tấm bia đá khắc ghi các lần trùng tu đền từ thế kỷ XVII đến XIX; hai quả đại hồng chung đúc năm 1803, một khánh đồng, và nhiều pháp khí dùng trong nghi lễ. Những bức cốn tứ linh thế kỷ XIX là minh chứng cho tín ngưỡng dân gian phong phú và mỹ thuật thời kỳ này.

Đặc biệt, trong khu vực thành Cổ Loa, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng vạn mũi tên đồng, lưỡi cày, rìu sắt, xương thú vật, góp phần minh chứng cho sự phát triển của nền văn hóa Đông Sơn và vai trò chiến lược của kinh đô Âu Lạc.

Sự kiện và lễ hội

Lễ hội lớn nhất tổ chức tại đây là Lễ hội Cổ Loa, diễn ra vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là dịp nhân dân tưởng niệm An Dương Vương và ôn lại truyền thống dựng nước. Câu ca dân gian vẫn được truyền tụng rằng:

Chết thì bỏ con bỏ cháu / Sống thì không bỏ mồng sáu tháng Giêng.

Lễ hội có quy mô lớn, với các nghi thức tế lễ long trọng, rước kiệu, diễn xướng dân gian và các trò chơi truyền thống. Đền trở thành điểm đến tâm linh thu hút đông đảo người dân từ khắp mọi miền đất nước. Ngoài ý nghĩa tôn giáo, đây còn là không gian văn hóa cộng đồng đặc sắc, bảo tồn nhiều giá trị văn hóa phi vật thể.

Xếp hạng

Khu di tích đền An Dương Vương thuộc quần thể di tích quốc gia đặc biệt Cổ Loa, được xếp hạng theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27 tháng 9 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ. Đây là một trong những di tích quan trọng bậc nhất về lịch sử dựng nước thời cổ đại, đồng thời là điểm nhấn trong bản đồ du lịch – văn hóa tâm linh Thủ đô Hà Nội. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của đền An Dương Vương hiện nay là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược bảo tồn di sản văn hóa quốc gia.

Chấm điểm