Đền Bạch Mã (Hoàn Kiếm, Hà Nội) - Chốn Thiêng

Tên gọi và vị trí địa lý

Đền Bạch Mã là một trong những di tích linh thiêng bậc nhất của kinh thành Thăng Long xưa, hiện tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Ngôi đền thờ Thần Long Đỗ, vị thần được tôn xưng là Thành hoàng bảo hộ kinh thành Thăng Long. Theo quan niệm dân gian và ghi chép trong sử cũ, đền Bạch Mã là “Đông Trấn Thành”, một trong Tứ trấn Thăng Long, gồm: Thần Long Đỗ trấn phía Đông, Thần Linh Lang Đại vương trấn phía Tây, Thần Cao Sơn trấn phía Nam và Thần Huyền Thiên trấn phía Bắc. Xưa kia, địa điểm này thuộc phường Hà Khẩu, tổng Đông Thọ, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, vùng đất trung tâm của kinh đô Thăng Long.

Lịch sử và nhân vật

Theo sách “Việt điện u linh tập”, sau khi đắp xong thành Đại La, Cao Biền – Tiết độ sứ nhà Đường – có dịp dạo chơi cửa Đông thì bất ngờ gặp gió nổi, mây mù, thần hiện linh hiển. Cao Biền sinh nghi, định lập bùa trấn yểm long mạch. Đêm ấy, ông mộng thấy một vị thần khôi ngô tuấn vĩ hiện ra, điềm đạm nói: 

“– Ta là Long Độ Vương Khí Quân đây, nghe ông mới làm nhà cửa, xây đắp đô thành, thân đến tương kiến xin ông đừng nghi gì.?”. 

Tỉnh giấc, Cao Biền vẫn không tin, liền đem vàng, đồng và bùa chú chôn xuống đất để trấn yểm. Bỗng nhiên, một trận cuồng phong nổi lên, cuốn sạch vàng đồng và bùa thành tro bụi. Thấy điềm lạ, Cao Biền kinh hãi, liền lập đền thờ ngay tại nơi ấy, tôn vị thần ấy là Thần Long Đỗ.

Đến năm 1010, khi Vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, việc đắp thành gặp nhiều trắc trở, tường cứ xây lại đổ. Nhà vua bèn sai người đến đền cầu khấn Thần Long Đỗ, thì bỗng thấy ngựa trắng từ trong đền đi ra, để lại dấu chân trên nền đất. Theo đó, vua cho lần theo dấu vết ngựa trắng mà vẽ bản đồ xây thành, nhờ vậy công trình thành Đại La được hoàn tất vững bền. Để ghi nhớ công đức hiển linh ấy, vua phong Thần Long Đỗ là “Quốc đô Thăng Long Thành hoàng đại vương”.

Từ đó, Đền Bạch Mã không chỉ là nơi thờ tự vị thần bảo hộ kinh thành mà còn là biểu tượng thiêng liêng của niềm tin tâm linh và tinh thần dựng nước thời Lý, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long – Hà Nội.

Kiến trúc cảnh quan

Hiện tại ngôi đền có quy mô kiến trúc lớn, quay theo hướng Nam gồm có Nghi môn, Phương đình, Đại bái, Thiêu hương, Cung cấm và nhà hội đồng ở phía sau. Các mục hạng này được bố trí theo chiều dọc, trong một không gian khép kín. Kiến trúc đền còn lưu lại hiện nay chủ yếu mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn (thế kỷ 19). Nổi bật trong kết cấu kiến trúc của đền là toàn bộ khung nhà gỗ với hệ thống cột gỗ lim lớn, các bộ vì đỡ mái được làm kiểu “giá chiêng chồng rường con nhị”, đặc biệt là “hệ củng 3 phương” tại nhà phương đình vừa có tác dụng chịu lực, vừa là tác phẩm nghệ thuật và sử dụng để treo đèn trong các ngày lễ hội và kết cấu “vòm vỏ cua” đỡ mái hiên nhà thiêu hương. Trên các cốn gỗ, xà lách, xà ngang, các vì chồng rường đều có nhiều mảng trang trí với các đề tài phong phú và nét trạm chắc, khỏe.

Hiện vật

Đền Bạch Mã hiện lưu giữ nhiều hiện vật cổ có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, phản ánh sự tôn kính của các triều đại đối với vị thần bảo hộ kinh thành Thăng Long. Nổi bật trong số đó là các tấm bia cổ được dựng qua nhiều thời kỳ, như bia niên hiệu Lê Chính Hòa (1680 – 1705) và bia triều Nguyễn – Minh Mạng (1839), ghi lại công việc trùng tu, tu sửa đền cùng công đức của dân làng và các bậc danh nhân.

Một số văn bia tiêu biểu như bia do Tiến sĩ Phạm Quý Thích soạn năm 1820 ghi việc sửa đền, và bia của Tiến sĩ Vũ Đức Khuê năm 1839 ghi việc xây phương đình. Đáng chú ý là văn bia “Yến Lại ở Từ Chi” lập năm Minh Mạng thứ 21 (1840), phản ánh quy định về tuổi lên lão, lệ đóng góp và phong tục sinh hoạt của ba giáp Mật Thái, Bắc Thượng, Bắc Hạ, qua đó cho thấy sinh hoạt tín ngưỡng và cộng đồng thời Nguyễn. Đặc biệt, đền còn có 17 đạo sắc phong do triều đình nhà Nguyễn ban tặng, cùng nhiều đồ thờ tự quý…

Tương truyền, đời Trần, ba lần phố Cửa Đông bị hỏa hoạn, lửa lan tới tận phố Hàng Buồm, song đền vẫn an toàn nguyên vẹn, được xem là điềm linh ứng của thần. Khi đi qua nơi này, Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải xúc động làm thơ:

Vẫn nghe truyền tụng Đại Vương linh, Nay mới hay rằng quỷ cũng kinh. Lửa bốc ba bề không bén tới, Bão giông một trận chẳng thay hình.

(Bản dịch)

Bài thơ không chỉ ca ngợi sự linh thiêng của Thần Long Đỗ, mà còn minh chứng cho vị thế đặc biệt của Đền Bạch Mã trong đời sống tâm linh Thăng Long – Hà Nội.

Lễ Hội

Lễ hội Đền Bạch Mã là một trong những nghi lễ đặc sắc gắn liền với phong tục tiến Xuân Ngưu của đất Thăng Long xưa, thể hiện truyền thống nông nghiệp và tín ngưỡng cầu mùa của cư dân Việt cổ. Theo lệ, vào dịp đông chí (ngày 22 tháng Chạp), tòa Khâm Thiên Giám dâng tấu trình vua biết ngày lập xuân, đồng thời tiến cúng tượng thần Câu Mang (thần nông) và Xuân Ngưu (thần trâu) – những hình tượng gắn liền với mùa màng và lao động canh tác. Các tượng đất được Bộ Công chế tác công phu, nhuộm màu theo ngũ hành âm dương tùy từng năm, đặt tại đàn tế ở phường Đông Hà (nay là phố Hàng Chiếu), hướng về phía Đông kinh thành.

Nghi lễ tế diễn ra vào giờ Tý (nửa đêm). Sử cũ chép rằng, năm 1048, vua Lý Thái Tông ban chiếu định phép “đả Xuân Ngưu”: vào tiết Lập Xuân, vua sai quan đại thần dùng roi đánh vào trâu đất để trừ tà, cầu mưa thuận gió hòa, sau đó các quan cài hoa lên mũ, cùng dự yến tiệc. Dân gian khi ấy truyền tụng câu ca: “Bao giờ Mang hiện đến ngày, Cày bừa cho kỹ, mạ này đem gieo.”

Cũng trong dịp này, nhà vua thân hành làm lễ Tịch Điền tại đàn Xã Tắc ở vùng La Thành (nay thuộc Xã Đàn, phường Nam Đồng), tự tay cày luống đất đầu tiên, khởi đầu cho một năm mới tràn đầy hy vọng về mùa màng tươi tốt.

Theo ký ức của các bậc cao niên như cụ Nguyễn Văn và cụ Phạm Danh Ư, vào khoảng năm 1906, lễ hội Đền Bạch Mã có đám rước lớn trên 500 người, đi từ đền Bạch Mã qua phố Mã Mây, dừng trước đồn Ea Kiệu, rồi vòng quanh hồ Hoàn Kiếm, qua Hàng Đào, Hàng Buồm trở lại đền. Đó là một không khí rộn ràng, trang nghiêm mà náo nhiệt, biểu trưng cho sức sống văn hóa Thăng Long.

Từ khi Đền Bạch Mã được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa vào tháng 3 năm 1990, lễ hội được khôi phục và tổ chức hằng năm vào ngày 12 và 13 tháng Hai âm lịch, trùng với dịp đầu xuân. Trong hội, nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian truyền thống được duy trì và phát huy như hát chèo, ca trù, múa võ, đặc biệt là múa kiếm “Mai Hoa Kiếm” gồm 82 động tác uyển chuyển, do các nghệ nhân như Nguyễn Thị Tám, Nguyễn Thị Khung, Nguyễn Thị Hòa trình diễn, thu hút đông đảo người dân phố cổ và khách thập phương đến chiêm bái và vui hội trong không khí trang nghiêm mà ấm cúng.

Xếp hạng

Với giá trị ý nghĩa lịch sử, văn hoá đó, ngày 18/1/2022, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 93/QĐ-TTg về việc xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt đợt 12 cho 5 di tích trên cả nước, trong đó có di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật “Thăng Long Tứ trấn.”

Tham khảo

1. Lê Trung Vũ (chủ biên) và các cộng sự, Lễ hội Thăng Long (Tái bản có bổ sung), Nxb. Hà Nội, 2001
2. Lý Tế Xuyên (biên soạn), Việt điện u linh tập, bản dịch của Lê Hữu Mục.

Chấm điểm