Đền Bia (Huyện Cẩm Giàng, Tỉnh Hải Dương) - Chốn Thiêng

Tên gọi và vị trí địa lý

Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Bia, thuộc thôn Văn Thai, xã Cẩm Văn, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương, là một phần trong Cụm di tích quốc gia đặc biệt bao gồm đền Xưa, chùa Giám và đền Bia. Đền Bia nằm ở vị trí phía Tây cánh đồng thôn Văn Thai, tiếp giáp với làng Nghĩa Phú, xã Cẩm Vũ, nơi được biết đến là quê hương của danh y lỗi lạc Tuệ Tĩnh. Công trình này được xây dựng nhằm tôn vinh và tưởng niệm đại danh y Tuệ Tĩnh, đồng thời lưu giữ tấm bia đá từ thời Lê – một di vật quan trọng liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của ông, từ đó hình thành tên gọi đền Bia.

Lịch sử và nhân vật

Từ lâu, giới y học Việt Nam và người dân đã luôn kính trọng những đóng góp to lớn của Tuệ Tĩnh trong việc phát triển triết lý y học bản địa với quan điểm “Nam dược trị Nam nhân“. Triết lý này đã giúp ông trở thành biểu tượng hàng đầu của y học cổ truyền Việt Nam. Trong các tác phẩm của mình, ông không sao chép sách vở từ các thế hệ trước, đặc biệt là các sách chữa bệnh của Trung Quốc. Thay vì tuân theo thuyết Ngũ hành, ông ưu tiên sử dụng thảo dược Việt Nam và phê phán sự mê tín, tin vào bùa chú thay vì thuốc chữa bệnh. Ông đã đề xuất nhiều phương pháp chữa bệnh khác nhau như châm cứu, xoa bóp, ăn uống, xông hơi…

Ngoài vai trò của một thầy thuốc, Tuệ Tĩnh còn lan truyền các biện pháp vệ sinh trong cộng đồng, phát triển nghề trồng dược liệu và sưu tầm kinh nghiệm chữa bệnh dân gian. Ông đã đào tạo y học cho các tăng đồ và hướng dẫn người dân tự chữa bệnh bằng các phương pháp đơn giản, dễ thực hiện. Theo truyền thuyết, trong suốt 30 năm hành nghề, ông đã xây dựng 24 ngôi chùa, biến chúng thành các cơ sở chữa bệnh. Ông cũng biên soạn nhiều y án với 184 loại bệnh và 3.873 phương thuốc, nhấn mạnh việc phòng bệnh và rèn luyện thân thể qua phương pháp dưỡng sinh 14 chữ: “Bế tinh, dưỡng khí, tồn thần; Thanh tâm, quả dục, thủ chân, luyện hình”.

Tuệ Tĩnh cũng đóng góp cho ngành thú y dân gian Việt Nam bằng cách sưu tập các bài thuốc chữa bệnh cho gia súc. Ông đã tổng hợp kiến thức y học cổ truyền vào hai bộ sách: Nam dược thần hiệu với 11 quyển về các vị thuốc và 184 loại bệnh, và Hồng Nghĩa giác tư y thư, bao gồm bài “Phú thuốc Nam” bằng chữ Nôm.

Theo sách “Tuệ Tĩnh toàn tập”, ông có tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, xuất thân từ một gia đình nghèo ở Nghĩa Lư, huyện Dạ Cẩm (nay thuộc Hải Hưng). Sinh ra vào thời Trần Dụ Tông, ông mất cha mẹ từ khi 6 tuổi và được nhà sư chùa Hải Triều nuôi dưỡng, sau đó tiếp tục học tập và tu hành tại nhiều chùa khác.

Năm 22 tuổi, ông đỗ thi hương nhưng vẫn tiếp tục con đường tu hành và chữa bệnh. Đến 30 tuổi, ông trở về trụ trì chùa Yên Trang, phát triển thêm các cơ sở chữa bệnh ở nhiều chùa lân cận. Ở tuổi 45, ông thi đỗ Hoàng giáp, và đến năm 55 tuổi, ông bị ép đi sứ sang Trung Quốc. Tại đây, ông bị nhà Minh giữ lại làm việc tại Viện Thái y và qua đời tại Giang Nam, để lại nguyện vọng trở về quê hương được khắc trên bia mộ với dòng chữ: “Ai về nước Nam cho tôi về với”.

Trước khi có Đền Bia, nơi này chỉ là một doi đất cao. Theo truyền thuyết, vào năm 1690, tiến sĩ Nguyễn Danh Nho, khi đi sứ sang Trung Quốc, tình cờ phát hiện mộ của Tuệ Tĩnh. Cảm động trước tâm nguyện của ông, Nguyễn Danh Nho đã xin phép đưa hài cốt về quê nhưng không được chấp thuận. Ông đã cho sao chép tấm bia mang về nước, nhưng khi đến địa phận đền hiện nay, thuyền chở bia bị lật, khiến tấm bia rơi xuống nước. Sau khi nước cạn, người dân tìm thấy bia và dựng miếu thờ tại doi đất có hình con dao cầu (dao thái thuốc Nam).

Từ khi dựng bia, nhiều người kéo đến lấy thuốc, xin nước tại đền với hy vọng chữa khỏi bệnh. Ban đầu, ngôi đền thờ bia chỉ được làm bằng gianh, tre và thường bị cháy. Do đó, dân làng đã xây dựng thêm một ngôi đền gọi là Đền Trung, gần làng Văn Thai để thờ vọng lên Đền Bia. Sau đó, Đền Bia được xây dựng chắc chắn hơn bằng gạch và gỗ lim. Từ đó, hai đền được gọi là Đền Trung và Đền Thượng, nơi dân làng đến lễ bái.

Kiến trúc cảnh quan

Đền Bia, ban đầu được xây dựng từ thời Lê, đã trải qua nhiều lần tu sửa và mở rộng. Lần xây dựng lại đáng kể diễn ra vào năm 1936, với kiến trúc kiểu “Tiền Nhất Hậu chữ Đinh (丁)” và mặt tiền quay về hướng Bắc. Đến năm 1993, tòa Tiền tế được trùng tu, lấy cảm hứng từ phong cách kiến trúc thời Nguyễn, gồm 5 gian làm bằng gỗ với diện tích 120m². Các khu vực Trung từ và Hậu cung, mặc dù có kích thước nhỏ, vẫn giữ được sự bền vững và hài hòa trong tổng thể kiến trúc.

Trong giai đoạn 1995 – 1996, người dân địa phương tiếp tục nâng cấp di tích với việc xây dựng thêm tam quan và nhà bia. Đến năm 2005, đền Bia được đầu tư đáng kể để trùng tu và tôn tạo nhiều hạng mục, bao gồm khu thờ tự, nhà khách, nhà sắp lễ (nhà Đông vu và Tây vu), khu y xá, vườn thuốc, sân bãi, đường dẫn vào di tích, các con đường dạo bộ, sân vườn, cổng tam quan và hồ nước, tạo nên một không gian cảnh quan hoàn chỉnh và hài hòa cho di tích.

Khu thờ tự của đền bao gồm 5 công trình chính: Tam quan, nhà thủy đình, nhà tả vu và hữu vu, Tiền tế và Hậu cung, với tổng cộng 23 gian, kết hợp cùng khu vực sân vườn, tường bao và cổng tạo nên không gian trang nghiêm. Khu y xá được bố trí gồm 3 công trình chính: nhà bắt mạch và kê đơn, nhà bốc thuốc và nhà chẩn trị, mỗi công trình đều có 5 gian. Ngoài ra, còn có nhà Từ Tâm dành để đón tiếp khách, góp phần hoàn thiện không gian phục vụ cho nhu cầu thăm viếng và lễ bái.

Hiện vật

Di tích Đền Bia hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật từ các triều đại phong kiến, tiêu biểu là bệ đá thời Nguyễn với các họa tiết chạm khắc tứ linh và tứ quý, cỗ khám sơn son thếp vàng, cùng tượng Tuệ Tĩnh. Đặc biệt, tấm bia thời Lê, được xem là di vật quý giá gắn liền với kỷ niệm về Tuệ Tĩnh, hiện đang được bảo quản cẩn thận tại khu vực Hậu cung của đền, và được người dân địa phương coi như báu vật của di tích.

Lễ Hội

Theo các ghi chép lịch sử và thông tin từ cư dân địa phương, lễ hội Đền Bia được khởi xướng vào năm 1830, dưới triều vua Minh Mạng thứ 11. Lễ hội kéo dài từ ngày 1 đến ngày 4 tháng 4 âm lịch, với ngày mùng 1 tháng 4 được xem là ngày Thánh ứng và cũng là ngày giỗ của thiền sư Tuệ Tĩnh. Hoạt động tổ chức lễ hội do lý trưởng, hội đồng tộc biểu và các vị chức sắc trong làng đảm nhận. Dưới đây là mô tả chi tiết về diễn biến của lễ hội Thánh ứng lần thứ nhất:

Thánh ứng lần thứ nhất (1830)

Ngày 1 tháng 4: Lễ rước bát hương và hòm sắc từ đền Trung đến đền Bia (đền Thượng) được tổ chức trang trọng. Đoàn rước bao gồm hai kiệu: kiệu bát hương do 12 thanh niên khỏe mạnh mặc áo đỏ khiêng, được chọn từ các giáp trong làng, và kiệu hòm sắc với bốn người khiêng, trên kiệu có long đình đặt hòm sắc. Đoàn rước di chuyển theo thứ tự gồm đội cờ, đội chiêng trống, kiệu bát hương, các vị chức sắc và dân làng. Các lễ vật như lợn luộc, mâm xôi, trầu, rượu, hoa quả được mang theo trong không khí lễ hội rộn ràng với tiếng chiêng trống. Sau khi kiệu đến đền Bia, lễ tế thánh được thực hiện bởi đội tế gồm 15 người, trong đó chủ tế phải là tiên chỉ của làng.

Ngày 2 tháng 4: Tại các đền, nhân dân tự do đến lễ bái và xin thuốc. Đền Bia thờ bia kỷ niệm thiền sư Tuệ Tĩnh, người được tôn là Thánh thuốc nam, nên người dân tin rằng trong thời gian lễ hội, việc lấy lá tại đền để sắc uống có thể chữa khỏi bách bệnh. Các loại lá được bán tại đền bao gồm lá tre dây, ngải cứu, cúc tần, mít, bưởi, và phải được đặt lên bàn thờ trước khi mang về sắc uống. Trong năm 1830, lễ hội thu hút hàng vạn người từ khắp nơi, khiến nhân dân địa phương phải dựng các nhà sàn quanh đền để phục vụ du khách.

Ngày 3 tháng 4: Người dân tiếp tục đến lễ bái và xin thuốc, trong khi làng tổ chức các trò chơi dân gian như đánh cờ, bịt mắt bắt dê, đi cầu kiều, cùng với các hoạt động văn nghệ như hát chèo vào buổi tối.

Ngày 4 tháng 4: Lễ rước kiệu bát hương và hòm sắc trở về đền Trung diễn ra theo nghi thức tương tự như ngày mùng 1, sau đó lễ hội kết thúc với lễ tạ thánh và đóng cửa đền.

Từ năm 1830 đến năm 1950, lễ hội được duy trì thường niên với đầy đủ các nghi lễ truyền thống, tuy nhiên quy mô không còn đông đúc như năm đầu tổ chức. Lễ hội có những quy định kiêng kỵ nghiêm ngặt: gia đình có đại tang không được tham gia rước kiệu, người ăn thịt chó không được vào đền, và mọi người phải tuân thủ đúng các quy định này.

Thánh ứng lần thứ hai (1936)

Hơn 100 năm sau, vào năm Bảo Đại thứ 11 (1936), lễ hội Thánh ứng lần thứ hai diễn ra với quy mô lớn, thu hút hàng vạn người từ khắp các tỉnh thành trong Nam và ngoài Bắc đến lễ và xin thuốc. Các loại lá tại đền đều được coi là thuốc quý, chữa bách bệnh. Hiện tượng này, gọi là “hiển thánh”, được người dân địa phương ghi nhận như một dấu hiệu linh thiêng.

Từ sau năm 1936, lễ hội vẫn diễn ra đều đặn nhưng quy mô giảm dần. Đặc biệt, vào năm 1962, khi đền Trung bị giải hạ, các hoạt động lễ hội tập trung chủ yếu tại đền Bia.

Lễ hội Đền Bia được xem là một trong những lễ hội có quy mô lớn, thu hút người dân từ khắp ba miền đất nước nhờ vào niềm tin mạnh mẽ vào sự linh thiêng của Thánh thuốc nam Tuệ Tĩnh, góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa tâm linh của cộng đồng.

Xếp hạng

Đền Bia được Nhà nước xếp hạng quốc gia từ năm 1995, di tích Quốc gia đặc biệt năm 2017.

Tham khảo

1. Nguyễn Bá Tính (2007), Tuệ Tĩnh Toàn Tập, Nxb Y học
2. Ban quản lý di tích huyện Cảm Giàng, Đền Bia, Cổng thông tin điện tử huyện Cầm Giàng (13/11/2019) https://camgiang.haiduong.gov.vn/vi-vn/2023/Trang/den-bia.aspx

__________________________________________________

Các ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

 

Tiếng Trung (Chinese)

 

Tiếng Pháp (French)

 

4.1/5 (52 bình chọn)