Đình Bình Mỹ Với Sự Ra đời Thôn Bình Mỹ - Vĩnh Thông

Như thế, không hề có thôn Long Mỹ như các tư liệu đã lưu truyền. Thôn Bình Mỹ phải ra đời trong khoảng từ sau năm 1820 đến trước năm 1836, thôn Bình Long phải ra đời trong khoảng thập niên 1850.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Duy Đức được cho là người đầu tiên có công khai phá vùng đất Long Mỹ xưa,cũng có lai lịch cũng khá mơ hồ. Dân gian chỉ truyền tụng rằng ông là một vị tướng của chúa Nguyễn Phước Khoát vâng lệnh chúa đến vùng đất nầy khai hoang, ngoài ra không rõ năm sanh, năm mất, quê quán, hành trạng, phần mộ… Thực ra đây không phải là một nhân vật lịch sử có thật mà chỉ mang tính biểu tượng, nhằm thể hiện tấm lòng tri ân của dân chúng với những bậc tiền nhân đã có công mở cõi. Trường hợp nầy chúng ta không khó bắt gặp ở nhiều thôn làng trên địa bàn Nam Bộ.

2. Tổng quan về đình Bình Mỹ

Qua những nội dung đã phân tích, có thể xác định thôn Bình Mỹ phải ra đời đầu thế kỷ XIX chứ không phảicuối thế kỷ XVIII, cũng không có địa danh Long Mỹ trên địa bàn nầy vào thời điểm bấy giờ. Như vậy ngôi đình Bình Mỹ cũng phải ra đời sớm nhứt là những thập niên đầu thế kỷ XIX, vào đầu triều Nguyễn. Theo các vị bô lão kể lại, ngôi đình buổi đầu nằm ở rạch Xẻo Sâu, vật liệu bằng tre lá đơn sơ.

Đến năm 1890, đình được trùng tu lần thứ nhứt và dời về vị trí hiện nay, bên cạnh vàm rạch Hóa Cù - nơi con rạch Hóa Cù đổ ra sông Năng Gù. Ở lần trùng tu nầy, đình được xây dựng kiên cố hơn. Tuy nhiên, để ngôi đình có diện mạo như hiện nay phải đợi đến lần trùng tu thứ hai vào năm 1928, do ông Phó Cai tổng Phạm Tứ Quý (thầy Phó Quý) đứng ra chủ trương xây cất. Lần nầy, kiến trúc đình được lấy theo mẫu đình Châu Phú vừa xây lại vào năm 1926 (nay tọa lạc tại phường Châu Phú A, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang).

Đình Bình Mỹ có kiến trúc chữ “tam” với ba bộ phận chánh là võ ca, võ quy và chánh điện. Nóc đình dạng cổ lầu gồm bốn bộ chánh và sáu bộ phụ, mái tam cấp lợp ngói tiểu đại, trên các đường bờ nóc và đầu đao trang trí nhiều hình tượng bát tiên, linh thú, hoa văn… Mặt tiền trang nhã với các đường cong mềm mại của dạng cửa vòm, nền vàng viền chỉ trắng, xen lẫn liễn đối và hoa văn trang trí. Đình Bình Mỹ là nơi thể hiện rất rõ nét sự giao thoa giữa phong cách Roman và Gothic trong kiến trúc Pháp với phong cách kiến trúc cung đình triều Nguyễn.

Nội thất đình kết cấu bởi cột gỗ tròn làm từ danh mộc. Chánh điện được trang trí nổi bật bởi các hoành phi, liễn đối, bao lam, thành vọng… được chạm khắc cầu kỳ và sơn son thếp vàng sống động. Nghệ thuật điêu khắc gỗ tinh xảo với sự đa dạng về phong cách và đề tài. Ngoài ra, trên các bức tường còn nhiều tranh sơn thủy độc đáo, nội dung thường là những điển tích cổ hoặc phong cảnh thiên nhiên.

Về bày trí thờ tự, đi từ ngoài vào chánh điện có hai bàn thờ đối xứng hai bên là Hữu Văn Ban - Tả Võ Bá, tiếp theo ở khoảng giữa chánh điện là bàn thờ Hội Đồng, trên cao nhứt phía trong cùng là bàn thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh, bên dưới là một bàn thờ thấp hơn có đặt chân dung Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Dọc theo hai bên vách có hai dãy bàn thờ đối xứng gồm: Tả Ban, Hữu Ban, Tiền Hiền, Hậu Hiền, Tiền Cố Hương Lão, Chúa Xứ Sơn Quân.

3. Tôn thần và sắc thần

Đình Bình Mỹ thờ thần Thành Hoàng Bổn Cảnhvà thờ vọng Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Năm Khải Định thứ 9 (1924), vua ban sắc phong cho Thành Hoàng Bổn Cảnhthôn Bình Mỹ với tước hiệu là Đôn Ngưng Dực Bảo Trung Hưng tôn thần. Điều nầy giống với trường hợp các đình có thờ Nguyễn Hữu Cảnh ở An Giang, đó là mặc dù các đình nầy thờ Nguyễn Hữu Cảnh nhưng đều chỉ được ban sắc phong cho thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, còn Nguyễn Hữu Cảnh không được ban sắc phong chính thức nên chỉ là thờ vọng. Duy chỉ có đình Châu Phú (thành phố Châu Đốc) có sắc phong ghi rõ danh tánh Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh.

Nội dung sắc thần đình Bình Mỹ như sau: “Sắc Châu Đốc tỉnh, An Lương tổng, Bình Mỹ thôn phụng sự Bổn Cảnh Thành Hoàng tôn thần hộ quốc tý dân. Nẫm trứ linh ứng tứ kim chánh trực, Trẫm tứ tuần đại khánh tiết, kinh ban bửu chiếu đàm ân lễ long đăng trật, trứ phong vi Đôn Ngưng Dực Bảo Trung Hưng Tôn Thần. Chuẩn kỳ phụng sự thần kỳ tương hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai! Khải Định cửu niên, thất nguyệt, nhị thập ngũ nhựt.”

Tạm dịch: Sắc cho thôn Bình Mỹ, tổng An Lương, tỉnh Châu Đốc được thờ phượng vị thần Thành Hoàng Bổn Cảnh giữ nước giúp dân. Xưa từng linh ứng, nay tỏ bày chánh trực, Trẫm nhân lễ tứ tuần, ban chiếu báo mở rộng ân đức, long trọng thăng phẩm vị, phong là Đôn Ngưng Dực Bảo Trung Hưng Tôn Thần. Cho phép thờ phượng để thần che chở dân ta. Kính nghe! Khải Định năm thứ chín ngày hai mươi lăm tháng bảy.

Hằng năm, đình Bình Mỹ tổ chức lễ Kỳ yên ngày 18 - 19 - 20 tháng 4 âm lịch, lễ Lạp miếu ngày 19 - 20 tháng 12 âm lịch.

Ngoài ra, xã Bình Mỹ còn có miếu Tiền Hiền, được xem là nơi thờ ông Nguyễn Duy Đức. Tuy nhiên theo Võ Thành Phương [2016: 22], nơi đây vốn là nền đồn cũ của nghĩa quân Gia Nghị trong cuộc khởi nghĩa Láng Linh - Bảy Thưa (1867 - 1873) do Quản cơ Trần Văn Thành chỉ huy. Hai bên bờ sông Hậu, nghĩa quân bố trí hai đồn ở làng Bình Mỹ (bờ Tây) và làng Bình Thạnh Đông (bờ Đông). Năm 1943, nhân dân hai làng xây dựng hai ngôi miếu trên nền đồn cũ để tưởng niệm các nghĩa sĩ trận vong. Thông tin nầy khá thuyết phục, vì ngày nay vị trí hai ngôi miếu đối xứng nhau hai bên bờ sông Hậu, ngôi miếu ở xã Bình Thạnh Đông (huyện Phú Tân) trở thành dinh Quan cựu Chánh Quản cơ Trần Văn Thành, ngôi miếu ở xã Bình Mỹ trở thành miếu Tiền Hiền.

Những giai thoại dân gian rất đáng trân trọng vì thể hiện tấm lòng của nhân dân với người đi trước, song hãy để cho những giai thoại ấy sống trong lòng dân gian. Lịch sử không phải là sản phẩm truyền thuyết hóa, nên không thể chỉ được “dựng lại” dựa trên những lời truyền khẩu. Do đó, chúng tôi thiết tưởng cần phải khẳng định lại rằng không hề có thôn Long Mỹ ra đời năm 1786 rồi tách thành hai thôn Bình Long và Bình Mỹ vào năm 1816 như dân gian đã lưu truyền.

VĨNH THÔNG

(Bài đăng trên Tập san Văn nghệ Châu Phú, số 39, 2020 & in trong

sách Dấu ấn thượng châu thổ, Nxb Tổng hợp TP.HCM, 2021)

_______________________

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1.Bảo tàng An Giang (2013), Di tích lịch sử văn hóa An Giang, Sở Thông tin & Truyền thông An Giang.

2.Nguyễn Đình Đầu (1995), Nghiên cứu Địa bạ triều Nguyễn: An Giang, Nxb TP.HCM.

3.Trịnh Hoài Đức (1999), Gia Định thành thông chí, Đỗ Mộng Khương & Nguyễn Ngọc Tỉnh dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, Nxb Giáo dục.

4.Võ Thành Phương (2016), “Tìm hiểu địa danh ở Châu Phú”, Tập san Văn nghệ Châu Phú, số 34.