DSpace At VNU: Nhật Vật Và Các Biểu Tượng Cây Trong Tiểu Thuyết ...

DSpace at VNU: Nhật vật và các biểu tượng Cây trong tiểu thuyết Cha và Con của I.Turgenex tài liệu, giáo án, bài giảng ,...

TAP CHÌ KHOA HỌC ĐHQGHN, KHXH & NV, T.XXII, số 3, 2006

NHÂN VẬT VÀ CÁC BIỂU TƯỢNG CÂY TRONG TIỂU THUYẾT CHA VÀ CON CỦA I.TƯRGENEV

C ha và con là cuốn tiểu th u y ết thứ

tư của Turgenev, ra đòi năm 1862, đúng

vào giai đoạn cuộc tra n h lu ận tư tưởng

giữa các nhà quý tộc - tự do chủ nghĩa và

các tr í thức dân chủ cách m ạng diễn ra

gay gắt Cảm n h ận rõ “hơi thở và sức ép

thời đại”, nói như lòi của M aupassant,

“như những người lính thủy luôn cảm

thấy giông tô" rấ t lâu trước khi nó xuất

hiện, Turgenev đã nhận ra h ạ t giông của

Cách mạng Nga ngay khi nó m ới-nảy

mầm từ lòng đất, trước khi những chồi

non của nó vươn về hướng m ặt tròi” [1;

tr.71] Với C ha và co n Turgenev được

xem là một trong những n h à văn đầu

tiên đưa hình tượng người th an h niên

dân chủ cách m ạng vào vị tr í nhân vật

chính và cô" gắng đi tìm lời giải cho câu

hỏi - họ là ai? Theo chiều hướng đó, tác

phẩm, đương thời, cũng như sau này,

được tiếp nhận chủ yếu là trê n bình diện

cuộc đấu tra n h tư tưởng giữa hai lực

lượng xã hội hình th àn h ở Nga những

năm 50-60 th ế kỷ 19 Và đương nhiên,

nếu chỉ dừng ở đó, cùng vói thòi gian,

tiểu thuyết đã trở nên già cỗi

Tuy nhiên, C ha và con không chỉ là

một tiểu thuyết xã hội N hững tran h

luận giữa hai th ế hệ mà nh à văn khơi

dậy qua tác phẩm cho đến nay vẫn còn là

vấn đề thòi sự, để từ đó, nó trở th àn h

cuốn tiểu thuyết không chỉ của ngày

hôm qua, mà là của mọi thòi, không khô

khan, khó đọc như cảm giác ban đầu, mà

N guyễn Thị Thu Thuỷ (,)

chứa đựng nhiều suy tư triế t học và những liên hệ gần gũi “Khi đốì lập Badarov với Pavel Petrovitr Kirxanov,

“xếp’’ họ ngồi chung một bàn và “bắt” họ tra n h luận với nhau, Turgenev đã tạo ra những đối thoại sáng tạo, bởi về khách quan, về lịch sử, cuộc tran h lu ận giữa Kirxanov và Badarov m ang tính chất đi tìm chân lý” (Iu.M.Lotman) Chân lý đó nằm ở những vấn đề vĩnh cửu: về tự nhiên, văn hóa, về tình yêu, cuộc sống,

về chỗ đứng của con người trong th ế giới

và mốì quan hệ giữa họ vối nhau C ha

và c o n , trên thực tế, là cuốn tiểu thuyết

mang tính biểu tượng cao

Tiếp cận C ha và con, bài viết của

chúng tôi chỉ chọn một khía cạnh nhỏ để phân tích, đó là khảo sát một trong sô' các hình tượng - biểu tượng của tiểu thuyết, qua đó muôn lưu ý và khắng định vai trò quan trọng của những chi tiết nghệ th u ậ t “biết nói” đã góp phần làm nên giá trị lâu bền của tác phẩm, nhưng đôi khi lại bị đọc lướt qua Đó là

những hình tượng Cây trong môì liên hệ

ngầm ẩn vối các nhân vật của tiểu thuyết Trước hết, cây cốì là một chi tiết trong bức tra n h phong cảnh thiên nhiên

Mà đã nói về miêu tả thiên nhiên thì

ngay từ khi B ú t k ý n g ư ờ i đ i s ă n ra m ắt

công chúng, Turgenev đã được đánh giá

là nhà văn có một tài năng đặc biệt Đổì với ông, con người không thê tách rời khỏi thiên nhiên, và có những cái m à chỉ

n ThS., Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN.

2 8

Nhân vật và các biểu tượng C ây trong tiểu thuyết Cha và Con. 29

ở thiên nhiên mới có khả năng m ang lại

cho họ Vì lẽ đó, một vùng thiên nhiên

Trung Nga trà n ngập m àu sắc, ánh sáng

và hương vị đi vào tác phẩm của ông

không đơn th u ần chỉ là không gian địa lý

nơi diễn ra các cuộc gặp gỡ, các buổi trò

chuyện giữa các n h ận vật, mà ở phần lớn

các trường hợp, nó đều thực hiện một

chức năng quan trọng khác, đó là giúp

người đọc cảm nhận và thông hiểu được

những điều mà nhà văn chưa nói và có lẽ

là không thể nói h ết giữa các dòng văn

Trong sô" các sáng tác của Turgenev,

Cha và con không phải là một tác phẩm

dồi dào các khung cảnh thiên nhiên

Tiểu thuyết được xây dựng chủ yếu trên

đôi thoại vỏi tỷ lệ văn bản lên tới 69,3%

Những tran g văn bản có miêu tả thiên

nhiên chiếm tỷ lệ rấ t nhỏ trên toàn tác

phẩm - 1,9%, nhưng bù lại, chúng đặc

biệt hấp dẫn và đáng lưu tâm Trong bức

tran h thiên nhiên đó, chúng tôi chỉ giới

hạn ở việc khảo sá t vai trò của các hình

tượng Cây (kết hợp cùng một số hình

tượng biểu tượng khác) trong việc thể

hiện hai mỗi xung đột: xung đột th ế hệ

và xung đột tình yêu

1 H ình tượng r ừ ng - cây, m otip

bóng r â m và nh ữ ng x u n g đột

th ế hê

ở chương 16, khi trò chuyện với

Anna Odinxova, Badarov có nói: “Con

người ta cũng giông n h ư cây cối trong

rừng vậy ” [2; tr.292] Không xét tới

th ái độ phủ định của n h ân v ật đối với

diện mạo sinh động của từ ng cá thể, ta

có thể xem câu nói của Badarov như một

châm ngôn Đòi người cũng giông như

đòi cây, tu ần hoàn không ngừng, chết đi

rồi lại tái sinh, trú t lá, rồi mọc lá; giữa người

và cây, về phương diện biến hóa vũ trụ,

có một sự tương đồng gần như tuyệt đôi

Mỗi nhân v ật chính trong C ha và

c o n đều được tác giả gắn với m ột loài cây

(hoặc loài hoa) cụ thể Nhiều cây hợp lại

sẽ tạo nên rừng Trong bóng râm của cây

cối, hay nói rộng ra là trong sự tiếp xúc với thiên nhiên, sẽ diễn ra những sự kiện quan trọng của tác phẩm Chúng ta sẽ được đi qua ba điền trang, và ở đó lần lượt sẽ có những cuộc tiếp xúc giữa hai

th ế hệ Cha - Con

Hình tượng R ừ ng xuất hiện 8 lần

trong tác phẩm [2; tr.207, 261, 292, 302,

325, 375, 384, 427] và cả 8 lần đó đều có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp tói các nhân vật thuộc th ế hệ Cha

Trước hết ta nói vê Nicolai Kirxanov, nhân vật xuất hiện sớm n h ất Cảnh đầu tiên trong tác phẩm là cảnh Nicolai Kirxanov đi đón cậu con tra i Arcadi trở

về Về Marino - có nghĩa là Con về vói Cha Lời đầu tiên Arcadi th ố t lên về quang

cảnh M arino là một khắc hoạ về rừng

cây, về bóng râ m : “Có điều không hay là

ở ta không có bóng m á t.,r \2; tr.204]; ông

Nicolai cũng th ừ a n h ận điều đó:

“ - T hế còn phía trước m ặt kia, hình

như cũng là rừng nhà ta ? - Arcadi hỏi.

Phải, rừng nhà ta đ ấ y Có điều là bô"

đã bán m ất rồi Năm nay người ta sẽ

p h át quang đi thôi” [2; tr.207]

Vấn đề bóng m át được nhắc lại lần

thứ hai ở chương 23, trong câu chuyện giữa Nicolai Kirxanov và Phenesca:

Ôi, Nicolai Petrovich! từ nhà ra tới ao cũng đủ h ết hơi, rồi lại từ ao về nhà cũng

hết hơi nữa Trong vườn có bóng m át nào

đâu.

Tạp c h í Khoa học ĐHQGHN, KHXH & N V, T.XXII, S ố 3, 2006

30 N guyễn Thị Thu Thuỷ

Đúng là chẳng có bóng m á t s ì cả, -

ông Nicolai Petrovich đáp, đoạn đưa tay

lên dụi đôi lông m ằ ý 9 [2; tr.366]

M arino đang ở trong tình trạ n g đáng

buồn, và ẩn sau đó là hình bóng một

tran g chủ đã hoàn toàn b ấ t lực trong

việc quản lý cơ ngơi của m ình M ùa xuân

“hồng th ắm ” đang trà n về, nhưng khung

cảnh xung quanh lại gợi nhắc đến “cái

bóng ma trắn g to át của một m ùa đông

ảm đạm, dài vô tậ n vói những cơn giá

lạnh, tuyết rơi và bão tô' nặng nề”

[2;208] Thái độ của Con đối với Cha đã

được xác lập ngay: “Không thể, không

thể để như vậy được, phải cải tạo nó

Nhưng cải tạo như th ế nào và b ắt đầu ra

sao? ” [2; tr.208] Đó là suy nghĩ của

Arcadi

Trong điền tran g có một khu vườn -

biểu tượng cho th ế giới nội tâm của ông

Nicolai Khu vườn đó ra sao?

“ Cây cối ở đây rấ t khó mọc, ao rấ t

hiếm nước, còn vị nưốc giếng thì lại hóa

ra lò lợ Chỉ trừ có một nhà hóng m á t

chung quanh trồng đ in h hương và xiêm

gai là cây cối mọc um tùm , tươi tốt ”

[2;215] Vườn không có cây gì toả bóng

ngoài hai loại cây ra hoa đẹp m ắt, nhưng

không mấy hữu ích Badarov nói vối

Arcadi: “Ó đây nên trồng các cây dương

bạc nhiều hơn nữa, rồi cả cây thông, mà

có lẽ cả cây đoạn nữa, sau khi đã bồi

thêm đất đen vào Kia kìa, ở nhà hóng

m át kia th ì cây mọc tốt, là bởi vì xiêm sa i

và đin h hương là những an h chàng dễ

tính, không đòi hỏi phải chăm sóc gì” [2;

tr.241] Xiêm sa i và đinh hương là ẩn dụ

cho cuộc sông n h àn rỗi, vô nghĩa, thỏa

mãn của ông Nicolai Ta có thê hiếu

nhận xét trên của Badarov như lòi đề

xuất cho môt cách sông khác vói Cha

Ông Nicolai là một người a n phận và

sông bằng hoài niệm Motip con đường

xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm , và

con đường của ông Nicolai là con đường

hồi cố “Ông đã không đủ sức giã từ bóng tối, giã từ khu vườn, giã từ bầu không khí tươi m át mơn m an trê n m ặt, và không đủ sức giã từ cả nỗi u buồn xao xuyến ấy ” [2; tr.263] M ột chi tiết đặc biệt thú vị cần nhắc tới ở đây để khẳng định mối quyến luyến của ông Nicolai với những giá trị truyền thông - đó là chi

tiết liên quan đến hình tượng bà vú nuôi

Trên đường về nhà, ông b ấ t ngờ nhắc với Arcadi về cái chết của bà vú Egorovna - hình tượng này chỉ được đưa ra một lần duy n h ất vào lúc này và không được nhắc lại, ngoại trừ một ch ú t thoảng qua trong tâm tr í Arcadi khi n h â n v ật bước

vào căn phòng cũ Vú nuôi là một hình

tượng giàu ý nghĩa văn học (bà vú của

Tachiana trong E p g h e n h i Ô n h e g h in ,

bà vú của A nđray trong C h iến tr a n h và

hò a b ìn h ) gắn với quá khứ quý tộc của

nước Nga mà thời gian đó đang ở vào buổi chiều tà Bà vú nuôi của Arcadi m ất

có nghĩa là quá khứ đã trôi qua, chẳng ai còn nhớ tới bà ngoài ông Nicolai, người vẫn hay nghĩ về cái thời xưa cũ

Tóm lại, nhà hóng m á t là địa điểm duy n h ấ t có bóng râm tự nhiên của điền

tran g Marino, ở đây sẽ diễn ra một sô cảnh quan trọng liên quan đên các tình huống cảm xúc của n h ân v ậ t mà chúng

ta sẽ còn quay lại

Cũng cần tính thêm một bóng râm

“nhân tạo” trong điền trang, đó là mái che ở ‘‘bao lơn phía bắc” [2; tr.204], nơi gia dinh ông Nicôlai thường ăn trưa, ăn sáng Tuy là nhân tạo, nhưng ở đây cũng

có sự hiện diện của thiên nhiên: “Cha và

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN KHXH á N V r XXII, S ố 3, 2006

Nhân vật và các biểu tượng C ây trong tiểu thuyết Cha và C on. 31

con cùng bước ra hàng hiên có m ái che,

cạnh bao lơn, trên bàn, giữa những bó

hoa đinh hương lớn , đã th ấy m ột chiếc

ấm xamova đang sôi sùng sục” [2;

tr.216] Mọi nơi khác trong điền trang đều

trơ trụi

Pavel Kirxanov, an h tra i của ông

Nicolai, là nhân vật thứ h ai thuộc th ế hệ

Cha sống ở Marino Cuộc tra n h luận tư

tưởng giữa hai th ế hệ chính là diễn ra

giữa Badarov và n h ân v ật này Và một

lần nữa, rừng - biểu tượng của tự nhiên,

của bóng râ m lại trở th à n h ẩn dụ cho

ông Nó x u ất hiện tại thòi điểm bước

ngoặt của tác phẩm - cuộc đấu súng giữa

Badarov và ông Pavel

Cách điền tra n g không xa có một

rừng liễu hoàn diệp nhỏ Trước khi quyết

định ra lòi thách đấu với Badarov, ông

Pavel đã đi vào rừ ng\ “ ông Pavel

Petrovich ra khỏi khu vườn, chậm rãi

bưốc, và đi tối tận kh u rừ n g Ông đứng ở

đấy khá lâu, và khi ông trở về ăn sáng

thì ông Nicolai Petrovich đã phải lo lắng

hỏi xem ông có được khỏe không, vì thây

bộ m ặt ông sa sầm hẳn lại” [2; tr.370]

Pavel Petrovich vào rừng và khi về ông

hiểu ông phải làm gì

R ất trù n g lặp, đêm trước ngày đấu

súng, trong giấc mơ, Badarov th ấy ông

Pavel “là m ôt khu rừng lớn, vậy mà

chàng vẫn phải đi đánh nhau vối khu

rừng đó” [2; tr.375] Buổi đấu súng diễn

ra ở bìa khu rừng liễu hoàn diệp Rừng

che cho những kẻ đấu súng, và không ai

biết trên thực tế đã xảy ra điều gì giữa họ

Chúng ta thấy, Con không chỉ đề

x u ất một lốĩ sống khác Cha, m à đã xung

đôt kich liêt vói Cha

Điền tran g của cha mẹ Badarov cũng

được m iêu tả gắn với không gian rừ n g'

“Bên cạnh xóm làng ấy, giữa một rừng

bach dương nhỏ non tơ, đã thấy có một

ngôi nhà quý tộc nhỏ bé dưới một mái rơm” [2; tr.325] Badarov khen khoảnh

rừng đó mọc đẹp; bach dương tượng

trưng cho m ùa xuân, cho sự vồn vã, tốt bụng của hai ông bà Vị trí có bóng râm được nhắc tối tại điền trang này là đống

cỏ kh ô: “M ăt tròi chói chang chiếu qua

tấm m àn mỏng của những đám mây mờ

trắn g và dày đặc Dưói bóng râm môt

đống cỏ khô không cao lắm, Arcadi và

Badarov nằm lên đôi ba bó cỏ tuy đã khô lạo xạo, nhưng vẫn m ang m àu xanh và

tỏa mùi thơm ngát” [2; tr.342] Màu sắc

và hương thơm của cỏ là dấu hiệu cho sự

tồn tại của th iên nhiên T hế nhưng

tương phản với bầu không khí ngọt ngào, thơm ngát và đầy nắng lúc đó lại là tâm trạn g buồn bực, u tối của Badarov Có nghĩa là, một lần nữa, Con và Cha lai không đổng điêu vói nhau về tâm hổn Tại điền tra n g thứ ba trong tác phẩm

- điền tran g Niconxkoie - vị trí có bóng

râm quan trọng đổi với các nhân vật là

“một cây tần bì cao to trong vườn” và

“một công trìn h bằng gạch của Nga, trông na ná như một loại hành lang có mái trụ của Hy Lạp M ặt trưóc hành

lang từ lâu đã bị những bui cây râm rap

che phủ, những đầu trụ chỉ còn thấy

th ấp thoáng trê n đám cành lá xanh rì

Bên trong h àn h lang, ngay cả giữa trưa

cũng vẫn râm m á t” [2; tr.402] Tại dãy

hành lang râm m át đó khoảng cách th ế

hê đã được các n h ân vật khẳng định, chỉ

có điều th ế hệ đi trước ở đây sẽ là Badarov và Odinxova, còn th ế hệ sau là Arcadi và K atia Arcadi thấy m ình xa

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXH & N V, T.XXIỊ, S ố 3, 2006

32 Nguyễn Thị Thu Thuỷ

dần với Badarov, K atia cũng cảm thấy

điều tương tự trong quan hệ với

Odinxova Badarov và Odinxova thừa

nhận họ “đều không còn ở tuổi th an h

xuân nữa rồi”, họ “có quá nhiều cái đồng

n h ấ t” và “không có quyền lực gì” nữa,

còn “th an h niên bây giờ tin h ranh ghê

gớm lắm ” Oược lại đoạn đốì thoại chương

26) Cả hai cùng mừng và tác th àn h cho

đôi bạn trẻ

Như vậy, qua ba điền trang, khoảng

cách giữa các th ế hệ đã được cảm nhận

rõ nét thông qua th ái độ vối khung cảnh

thiên nhiên, cụ thể hơn là: trong bóng

râm (tượng trưng cho những gì có trưởc)

của cây côi, các th ế hệ sau đã tìm cho

mình một lối đi riêng

Họ sẽ đi một con đường khác, điều

này đã rõ Nhưng vấn đề là ở chỗ: quá

khứ sẽ m ất đi hay vẫn còn đốỉ vối họ?

Câu trả lời sẽ nhận được, một lần nữa,

lại thông qua các h ìn h tượng cây.

ở thời điểm cao trào của cốt truyện,

Badarov mơ mình phải đi đánh nhau với

rừng Ông Pavel là rừ ng, còn an h là gì?

Badarov - nhà hư vô chủ nghĩa, có

th ái độ lãnh đạm đối với thiên nhiên:

“Cả thiên nhiên cũng vớ vẩn nốt Thiên

nhiên không phải là một đền thờ, mà là

một xưởng thợ, và con người trong xưởng

ấy là con người lao động “ [2; tr.244] Thế

nhưng chính thiên nhiên lại đưa đến cho

anh một trong hai lá bùa hộ mệnh - cây

liễu hoàn d iê p ,

Cây liễu hoàn diêp kia nhắc mình

nhó đến hồi còn nhỏ Nó mọc bên bò cái

hô" to của một vựa thóc bằng gạch trước

đây Vậy mà lúc bấy giò m ình đã tin

rằng cả cái hô" và cây liễu hoàn diêp ấy

đều có một bùa phép gì đặc biệt lắm, cứ

đến đấy là m ình chẳng còn thây buồn tí nào ” [2; tr.342]

Đoạn văn này là ám chỉ duy n h ất trong toàn tác phẩm về tuổi thơ của Badarov

Liễu hoàn diêp là một loài cây đặc biệt, nó gần như có thể mọc ở mọi nơi, ở bất kể loại khí hậu gì, dễ dàng chống

chọi vói tuyêt giá và nóng nực, nó là “một biểu tượng của sự bất tử” [3; tr.517] Một

mặt, người ta nói rằng loài cây này hút

đi năng lượng của người, có một sức

m ạnh quỷ quái bởi vào những ngày lặng

gió nh ất lá cây vẫn rung rinh, nhưng

m ặt khác, người ta lại dùng gỗ của nó đê

làm nên Thánh giá, vì vậy nó m ang giá trị tích cực Nhìn từ cả hai phương diện, con người Badarov đều tương đồng với loài cây trên Anh dễ dàng xác lập vị trí của mình ở mọi nơi, kiên định và mạnh

mẽ Anh có một sức h ú t kỳ lạ đốì vỏi mọi người; họ bốì rối khi nói chuyện với anh, nghe theo anh mặc dù trong thâm tâm không phải lúc nào cũng đồng tình (trường hợp Arcadi)

Badarov chết vì một vết thương ngẫu nhiên, dù rằn g “chết như cái cách Badarov đã chết thì khác nào làm một chiến công” (D.I.Pixarev) Một cá thể

chói sáng tưởng chừng sẽ còn đi dài trên con đường sự nghiệp bất ngờ lây bệnh và

ra đi Motip dịch bệnh được đưa ra dọc

theo chiều dài sự kiện [2; tr.246, 364]

như phủ bầu không khí lo âu và đã ngầm

báo trưóc một kết thúc bi kịch cho nhân

vật Thiên nhiên xuất hiện ở những dòng

vĩ th an h cuõì cùng khép lại toàn tác

phẩm với hình tượng hai cây thông xanh

mơn mởn tượng trưng cho sự trường sinh của linh hồn: “ Thế nhưng giữa những

nấm mồ ấy có một ngôi mộ mà con người

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXH & NV, T.XXIỊ, S ố 3, 2006

Nhân vật và các biểu tượng C ây trong tiểu thuyết C ha và C on. 33

không đụng đến, con vật cũng chẳng

dám dẫm chân lên, trừ những những con

chim thường đến đậu và hót vang vào lúc

bình minh Mộ có giậu sắt bao quanh,

hai đầu đều có trồng hai cây th ôn g non

mơn mởn Epghênhi Badarôp được chôn

trong ngôi mộ đó ” [2; tr.433]

Ta thấy, nếu ông Pavel được ví với

rừng, thì Badarov là một loài cây Là liễu

hoàn d iệ p, hay là th ôn g cũng vậy thôi,

anh luôn chỉ có một, hiên ngang nhưng

đơn độc

Như vậy, Pavel Kirxanov, đại diện

cho th ế hệ Cha, tra n h luận vói Badarov,

đại diện cho th ế hệ Con N hững xung đột

này không phải của một thòi, một nhà,

mà là vấn đề của cuộc sống, của nhân

loại nói chung Chính ông Nicolai đã

phát biểu về điều đó khi nói với Pavel

Kirxanov: “Anh ạ, anh có biết em nhớ lại

chuyện gì không? Hồi mẹ còn sông, em

đã từng xích mích vối cụ, cụ cứ la hét,

không chịu nghe em nói Cuối cùng em

mỏi bảo cụ rằng: mẹ không thể hiểu được

con đâu, con với mẹ thuộc hai th ế hệ

khác nhau Cụ bực mình ghê gớm lắm,

nhưng em nghĩ: làm th ế nào được nhỉ?

Viên thuốc đắng th ật, nhưng cụ cứ phải

nuốt thôi Bây giò lại đến lượt chúng ta

rồi đấy, và bọn trẻ k ế th ừ a chúng ta có

thể bảo chúng ta: các cụ có thuộc th ế hệ

chúng tôi nữa đâu, các cụ hãy nuốt viên

thuốc đó đi” [2; tr.259] Còn cha mẹ

Badarov thì th ừ a nhận: “Con tra i chúng

ta, nó chẳng khác nào con chim ưng,

thích thì bay lại, không thích nữa thì bay

đi Còn tôi vỏi ông chỉ như nấm moc hốc

cây, ngồi lại bên n h au chẳng nhúc nhích

đi đâu được” [2; tr.356]

Thê hệ trẻ có ưu việt của họ; họ thông

minh, năng động, xông xáo và dám xả

th ân - Turgenev khâm phục và đã thể hiện điều đó trong tác phẩm bằng tấ t cả những phương thức có thể: trực tiếp và gián tiếp Nhưng ông cũng đồng thời nói rằng, th ế hệ Cha vẫn có những chân lý của họ: không th ể coi tình yêu, nghệ

th u ật, thiên nhiên là những điều “vớ vẩn” Hãy lưu ý tối liên từ VÀ trong tựa

đề tác phẩm , bỏ qua nó đồng nghĩa với việc bỏ qua lập trường tác giả Cũng như

Chiến tr a n h VÀ hòa b ìn h , Tôi ác VÀ

h ìn h p h a t , VÀ ở đây có vai trò liên kết

hai từ bình đẳng về chức năng Không thể cắt đi sợi dây liên hệ giữa hai th ế hệ, bởi nó tồn tại theo quy lu ật của tự nhiên Chỉ khi con ngưòi nhận thức được mối liên hệ sâu xa về tinh th ần của mình vối quá khứ, anh ta mới có thể tiến tới được tương lai Badarov x u ất hiện như để phủ định mốì liên hệ đó, và tác phẩm cho thấy là anh đã th ấ t bại: dù muôn hay không anh vẫn đơn độc, vẫn chỉ là một loài cây, còn phía trước anh, bao quanh

anh là cả khu rừ ng, và theo bản năng, anh vẫn phải nhò rừng che dấu cho

những xúc cảm th ậ t của lòng mình: “Khi nói chuyện với bà Anna, chàng càng thản nhiên coi khinh hơn trưốc tấ t cả mọi cái

gì lãng mạn, nhưng lúc còn lại một mình, chàng lại phẫn u ấ t thấy một anh lãng

m ạn ngay trong chính bản th ân mình Những lúc như th ế chàng thường bỏ vào

rừ n g, bước những bước th ậ t dài, đ a p g ẫ y

bất kỳ những cành cây nào trong tầm

chân, lẩm bẩm trách móc cả bà ôdinxova

lẫn bản th ân m ình” [2; tr.302]

Trong cơn mê sảng lúc hấp hốì, khi thực sự thấy mình đã th ấ t bại, anh lại

nhìn thấy hình ảnh khu rừng một lần

nữa: “ Tôi cần cho nước Nga Không,

rõ ràng là không cần đến tôi đâu Vậy thì

Tạp chi Khoa học ĐHQGHN, KHXH & NV, T.XXI1, S ố 3, 2006

M N guyễn Thị Thu Thuỷ

cần đến ai? c ầ n người thợ đóng giày, cần

người thợ may, còn ngưòi h àn g th ịt thì

bán th ịt người hàng thịt Khoan đã,

tôi lú lẫn m ất rồi Đây có khoảng

rừng ” [2; tr.427].

Thực ra, từ trước đó, th ấ t bại của

Badarov đã được tiên báo qua một sô" chi

tiết khác: ông Nicolai th ay vì N h ữ n g

người T xigan của Puskin được Badarov

khuyên đọc S t o f f u n d K r a ft (V ậ t c h ấ t

và lực luỢng) của B iukhner Ồng đọc và

kết luận: “Hoặc là em ngu dốt, hoặc tấ t

cả những gì trong đó đều là nhảm n h ỉ’

[2;248] Cuối cùng ông vẫn đọc Puskin,

vẫn chơi violongxen, mặc sự chế giễu của

Badarov Hóa ra chẳng khoa học nào có

thể thay th ế được nghệ th u ậ t và thơ ca

Hay trong một tình huống khác mang

tính biểu tượng ở chương 23: Badarov

đưa cho Phenesca đọc một cuốn sách

“chữa bệnh”, cô “buông cuốn sách ra,

khiến nó trượt từ m ặt g h ế rơi xuống

c?aif’[2;367] chính vào thời điểm Badarov

say sưa nói những lời lãng mạn Có

nghĩa là, khoa học cũng không thể thay

th ế được cho cảm xúc, tìn h yêu Những

tư tưởng của Badarov còn quá sốm để

được tiếp nhận cả từ phía những nhà

quý tộc lẫn người nông dân Học thuyết

của anh rõ ràng còn nhiều lỗ hổng, kể cả

đối với anh, và anh rốt cục “sẽ chỉ làm

phân bón cho một cảV ngưu b à n g ' như

chính anh cay đắng tự th ừ a nhận [2;

tr.346]

Mọi cuộc sông trưóc sau đều nằm

dưới tác động của tự nhiên M ột cuộc đời

khép lại, chỉ thiên nhiên là còn mãi:

“Dù cho dưới mồ có ẩn n áu một trái

tim th a thiết, tội lõi và dấy loạn nhường

nào, những đóa hoa ồ trên mồ vẫn thanh

th ản nhìn ta bằng những con m ắt hồn nhiên Chúng không chỉ nói với ta về cảnh yên tĩn h ngàn đòi, về cái yên tĩnh

vĩ đại của thiên nhiên “lãn h đ a m ”, chúng

còn nói cả về sự dung hòa vĩnh viễn và

về cuộc sống b ất tận ” [2;434]

2 H ình tượng Cây và các x u n g

đột tìn h yêu

ở phần này, chúng tôi khảo s á t vai

trò biểu tượng của Cây trong tư cách là

một đại diện của tự nhiên ở ba mối quan hệ: Badarov - Anna Odinxova, Badarov - Phenesca va Arcadi - Katia

Badarov - A nna Odinxoưa:

Từ góc nhìn của một nhà khoa học Badarov luôn tin rằng: “Con người ta

củng giố n g n h ư cây cối tro n g rừ ng vậy,

và chẳng có nhà thực vật học nào lại đi nghiên cụíu từng cây bạch dương một cả” [2;292] Đến khi gặp Odinxova niềm tin

đó của anh có nguy cơ sụp đổ: hóa ra không phải ai cũng giông ai, Odinxova là một phụ nữ đặc biệt, ít ra là trong con

m ắt của riêng anh: “Khi nói chuyện với

bà Anna, chàng càng th ả n nhiên coi khinh hơn trước tấ t cả mọi cái gì lãng mạn, nhưng lúc còn lại một mình chàng lại phẫn u ấ t thấy một anh lãng mạn ngay trong chính bản th â n m ình” [2; tr.302] Không có khoa học nào giải thích được cho an h hiện tượng đó

Có hai cuộc nói chuyện quan trọng để Badarov và A nna Odinxova hiểu lẫn nhau: cả hai đều bắt đầu từ khoa học, nhưng kết thúc lại bước sang một lĩnh

vực khác, hoàn toàn mới lạ và b ất ngờ

đổi với nhân vật, cả hai đều diễn ra trong phòng, nhưng cuối cùng nhân vật đều tìm một lôi th o át đến thiên nhiên

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXH & NV, T.XXIỊ, S ố 3, 2006

Nhân vật và các biểu tượng C ây trong tiểu thuyết C ha và C o n 35

Cuộc nói chuyện đầu tiên diễn ra ở

chương 17 Câu chuyện b ắ t đầu từ cuốn

sách hóa học “Notions generales de

Chimie” của Pelouse et Fremy Odinxova

bỗng nhiên nói:

Anh mở cái cửa sổ kia ra đi sao

tôi thấy nghẹt thở th ế nào ấy

Badarov đứng dậy, đẩy cánh cửa sổ

Cánh cửa bung ra đánh sầm một tiếng

Chàng không ngờ cánh cửa m ở ra d ễ

dàng như vậy, vả lại đôi tay của chàng

đang run rẩy Cái đêm dịu dàng tăm tồi

ấy ngó nhìn vào căn buồng với bầu tròi

hầu như đen kịt, với những cây cối rì rào

và với hương vi tươi m át của một bầu

không khí phóng khoáng, trong sạch” [2;

tr.307]

Từ trước chúng ta đã biết Badarov có

thói quen giấu mình giữa thiên nhiên

mỗi khi p h át hiện th ấy những tình cảm

lãng m ạn trong lòng (hoặc anh đi vào

rừng, dẫm lên b ất kỳ cành cây nào bắt

gặp, hoặc nằm một mình trên đông cỏ

khô mà suy nghĩ) 0 tình huống này,

nhân vật cũng đi tìm một tiếp xúc tương

tự Cánh cửa sổ ngăn cách hai không

gian đóng vai trò biểu tương Badarov

không ngờ nó mở ra dễ như vậy, và mặc

dù Odinxova đề nghị buông rèm, nhưng

bầu không khí thơm tho vẫn ùa vào chế

ngự căn phòng Badarov th ấy thoải mái

hơn Anna nói chuyện tiếp vối Badarov

trong khi m ắt vẫn không rời khung cửa

sổ Cuộc nói chuyện kết thúc, Badarov

ròi phòng khi nghe th ấy tiếng đàn piano

của K atia vọng lại c ả n h kết thúc bằng

sự hiện diện của nghệ th u ậ t, và của

thiên nhiên

Cuộc nói chuyện thứ hai xảy ra vào

ngày hôm sau (chương 18), vẫn tại thư

phòng, cũng lại b ắ t đầu từ đề tài khoa học: Badarov giới thiệu một sô" cuồn sách

để Odinxova đọc Cuộc nói chuyện diễn

ra giữa hai người, nhưng tại thòi điểm quan trọng họ không nhìn vào nhau mà

nhìn ra cửa sô Badarov “đứng xoay

lưng” lại Odinxova, “tiến lại gần

khung cửa sổ” “tì trá n vào khung kính

cửa sổ” Lời tỏ tìn h th ấ t bại Badarov bỏ

ra ngoài Anna Odinxova còn lại một mình: “Tôi chưa hiểu được anh, mà anh cũng không hiểu tôi - Anna trả lời chàng, nhưng chính nàng thì lại nghĩ: “Mình cũng đang chưa hiểu nổi m ình” [2;316]

Có nghĩa là th iên nhiên đã hiểu họ hơn là họ hiểu lẫn nhau

Mối tình giữa Badarov và Odinxova coi như kết thúc tại cảnh này, kết thúc

giữa hai biểu tượng cửa sổ (để hiểu Badarov) và tấm gương soi (để Anna

hiểu chính mình): “Cho tối trước giờ ăn trưa, nàng vẫn chẳng đi đâu cả mà cứ đi

đi lại lại hoài trong buồng mình, tay chắp sau lưng, th ỉn h thoảng lại dừng

bưóc hoặc trước kh u n g cửa sô\ hoặc trước

tấm gương soi N àng nhìn ngắm mình

trong gương, trong giây lát ấy, một mái đầu hơi ngửa ra phía sau với một nụ cười

bí ẩn trên đôi m ắt lim dim và đôi môi hé

mở chừng như đang nói vối nàng một điều gì khiến chính bản th â n nàng cũng phải th ẹn thùng ” [2; tr 316-317]

Badarou và Phenesca:

Cảnh Badarov nói lời yêu đương vói Phenesca hoàn toàn tương phản vói các cảnh vừa nói ở trên giữa Badarov và Odinxova

Địa điểm không phải ở trong phòng,

mà ở nhà hóng m á t ngoài vườn, tức là ở

nơi “thiên nhiên” nhất, nơi nhiều cây

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXH & N V , T.XXII, S ố 3, 2006

36 Nguyễn Thị Thu Thuỷ

n h ất trong điền tran g M arino, không

phải vào một buổi “đêm dịu dàng, tăm

tôi” và “m át mẻ”, mà là vào sáng sốm

một ngày th án g Bảy nóng nực

Badarov thường gặp Odinxova trong

nhà, còn gặp Phenesca “phần lón là vào

sáng sớm, ở ngoài vườn hoặc ở trong

sân” Bản th ân hai người phụ nữ này

cũng hoàn toàn tương p hản với nhau

Phòng Phenesca “r ấ t sạch sẽ và ấm

cúng Trong buồng phảng p h ất mùi sàn

gô mới sơn, mùi hoa cúc dai và hoa

hương vhong” [2; tr.236] Còn điền trang

của Odinxova: “dẫn tối gần nhà là một

con đưòng mà cả hai bên đều có những

rặng cây sầm u của một khu vườn xưa

cũ, sau đó là một lối di hai bên trồng

những cây thông xén tỉa s o n g à n g đưa tới

tận cổng vào nhà” [2; tr.288], căn phòng

khách “được bày biện khá xa hoa nhưng

không có một ý vị thẩm mỹ gì đặc biệt

cả” [2; tr.289] T rậ t tự trong phòng

Odinxova gợi cảm giác lạn h lẽo, cứng

nhắc, trong khi bao quanh Phenesca là

sự ấm áp Odinxova thích tắm nước ấm

và rấ t sợ lạnh, trong khi Phenesca lại sợ

nóng và thích tắm nước lạn h ngoài ao

Hãy theo dõi các tương phản:

- đồ đạc xung - đồ đạc xung quanh

quanh toát vẻ toát vẻ ấm áp

- (vậy mà lại) sợ nóng

- (thế nhưng) buổi tỏ tình diễn ra vào

tỏ tình diễn ra vào buổi sớm tháng bảy

đêm vối không khí nóng nưc

mát lanh

Phenesca xuất hiện trong buổi gặp với các biểu tượng của hoa lá và trong sự vây quanh của cây cối: “Badarov b ắt gặp Phenesca đang ở trong ngôi nhà hóng

m át giữ a bui đinh hương mà hoa đã tàn

lụi từ lâu nhưng vẫn còn rậm rạp và xanh tươi Cô đang ngồi trên chiếc ghế

dài Bên cạnh cô là cả rnôt bó hoa hồng

đỏ và trắng còn đẫm sương m ai” [2;

tr.366] Câu chuyện cũng bắt đầu từ một cuốn sách khoa học, mặc dù ở đây không

có ý nghĩa giông như ở hai cảnh trước với

Odinxova (Badarov nói: “không phải là tôi muôn xem cô có hiểu hay không đâu”) Cuộc gặp của Badarov với Odinxova

và Phenesca đểu bị đứt quãng do tác động

từ bên ngoài, nhưng tương phản vói nhau:

- diễn ra trong - diễn ra giữa thiên

- thiên nhiên ùa - tiếng ho (của con vào qua cửa sổ người) vọng lại từ cửa

ra vào (ông Pavel)

Cả hai lần, Badarov đều th ấ t bại Nhưng bây giờ anh đã hiểu mình và hiểu

cả người phụ nữa kia:

“Badarov lại sực nhớ tới một cảnh tượng giông như th ế cách đây không lâu,

và chàng vừa cảm thấy xấu hổ lại vừa cảm thấy bực bội vối vẻ khinh mạn ” [2; tr.370]

Tóm lại, trong hai mối quan hệ mà chúng tôi vừa phân tích, thiên nhiên (cây, hoa, không khí, hương thơm) đều

đê lại những tín hiệu của mình giúp hiểu thêm về nhân vật

Arcadi và Katia:

K atia không là nhân vật chính của tác phẩm, cũng không phải là người mà

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXti & NV, T.XXJ!, S ố 3, 2006

Nhân vật và các biểu tượng C ây trong tiểu thuyết C ha và Con. 37

Arcadi quyết định cầu hôn trong những

lần đầu gặp m ặt, có nghĩa cô không phải

là trung tâm chú ý của mọi ngươi Thế

nhưng, một cách lặng lẽ, cô đã giúp cân

bằng lại bầu không khí của tác phẩm,

kéo cuộc sống trở về trạ n g th ái thường

n h ật của nó, âm thầm , mà bền chặt

Cô xuất hiện lần đầu “ôm một lẵng

đựng đầy h o a \ mọi đường nét đều trẻ

trung, non nớt, trin h bạch Cô thích ngồi

ngoài vườn, ở dãy h àn h lang mà “ngay cả

giữa trư a cũng vẫn râm m á f\ khác hẳn

chị mình: “Bà Odinxova không thích đến

chơi chỗ này kể từ khi bà ta trông thấy

một con rắn nước ở đó, nhưng K atia thì

lại thường hay đến ngồi lên chiếc ghế dài

to bằng đá kê dưới một trong những hốc

đặt tượng Được bao phủ trong bầu

không khí m át mẻ và trong bóng ră m ,

nàng đọc sách, làm việc hoặc chìm đắm

trong cảm giác yên tĩnh hoàn toàn mà

chắc chắn ai ai cũng đều quen thuộc” [2;

tr.402]

Các lần nói chuyện giữa Arcadi và

Katia, khác vối Badarov, không b ắ t đầu

từ khoa học, m à b ắt đầu từ nghệ thuật:

về bản nhạc của Moda mà K atia đang

chơi [2; tr.295] hay về cuốn thơ Heine mà

Arcadi đọc [2; tr.391]

Chương 25 miêu tả cuộc nói chuyện

giữa Arcadi và K atia trong lần viếng

thăm thứ hai Bối cảnh là khu vườn Nếu

như Phenesca, ở phần trước, mở đầu câu

chuyện vối Badarov th a n phiền về việc ở

M arino thiếu bóng râm , th ì tìn h huông

trong đoạn truyện này khác hẳn: “ỏ

Nhikônxkoe, K atia và Arcadi đang cùng

ngồi trên một chiếc ghê dài có phủ một

lớp đất cỏ, dưới bóng một cây tần bì cao

to trong vươn Bóng m át đều đăn bao

phủ cả Arcadi và K a tia , chỉ thỉnh thoảng

mới tháy loé lên một vệt nắng óng ả trên

mái tóc nàng” Đ àn chim sẻ vừa nhảy nhót lại vừa kêu chiêm chiếp lên ngay dưới chân nàng” [2; tr.390]

Lưu ý tới chi tiế t “bóng nắng đều đặn

bao phủ cả Arcadi và K atia” “Bóng

n a n ể \ chứ không phải đêm tối như trong

cuộc gặp giữa Badarov và Odinxova; bao

phủ “đều đă n ” cả hai n h ân vật, chứ

không thiên lệch, áp đặt như với các quan hệ đã phân tích ở trên của Badarov Bản th â n chi tiết này cũng đã

ám chỉ tối cái kết thúc tốt đẹp của mối quan hệ, chứ không phải th ấ t bại như của Badarov Tác giả còn viết tiếp: “Cả hai người cùng im lặng, nhưng chính cái cảnh im lặng ngồi bên nhau ấy đã nói lên sự nhích lại gần nhau đầy tin cậy của

họ, trong đó ai nấy đều dường như không nghĩ gì đến người bên cạnh song lại thầm vui vì sự gần gũi ấy” [2; tr.390] Mọi cuộc nói chuyện giữa Badarov và Odinxova, Phenesca đều dẫn tới chỗ họ không hiểu nhau [2; tr.316, 367], trong khi sự im lặng giữa Arcadi và Katia lại

là một sự im lặng “biết nói”: họ bình đẳng vói nhau, và vì th ế th ấu hiểu được nhau

Arcadi mở lời:

- Cô có thấy tiếng Nga gọi cây tần bì

là rấ t chính xác không, không có cây nào lại xuyên lên trời một cách nhẹ nhàng và

rõ rệ t được như nó”

K atia ngước m ắt nhìn lên mà đáp:

“Vâng” [2; tr.390]

Tần bì (jaxen) là loài cây ham ánh sáng, nó giông với Katia Con chim sẻ

“xông xáo n h á t gan” h á t dưới bóng tần bì

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, KHXH & N V , T.XXII, S ố 3, 2006