Gian Nan Những Luống Cày Trên đá

CôngThương - Nhọc nhằn giữ đất

Không biết từ bao đời nay, đồng bào Mông nơi đây đã quen với công việc hàng ngày, lên sườn núi tỉ mẩn nhặt những hòn đá to nhỏ, cẩn thận xếp nên những hàng rào đá. Đất ở đây quý lắm, để giữ từng nắm đất, đồng bào phải làm những hàng rào đá ngăn không cho đất, cành cây củi mục trôi đi và dần dần sẽ tích tụ lại tạo lên một lớp đất có thể gieo trồng được. Thế nhưng đất vẫn không đủ để trồng cấy. Đối với những mảnh ruộng ngăn được ít đất không thể gieo trồng được, thì phải gùi đất từ dưới chân núi lên.

Đến cao nguyên đá tận mắt chứng kiến cảnh đồng bào gùi từng gùi đất, cheo leo trên vách đá đổ vào hốc để trồng ngô mới thấy hết được sức vóc của đồng bào nơi đây là vô tận. Mang vác nặng đi trên đồng bằng đã khó, nhưng với đồng bào sống trên đá phải gùi đất nặng leo lên dốc cao, dưới chân là đá tai mèo sắc nhọn có thể đâm nát chân người… Cuộc sống với đá đã rèn cho đôi chân đồng bào nơi đây còn cứng hơn đá.

Bắt đất, đá phải theo những đường cày

Khi đã có đất có nương rồi, công việc cải tạo để có thể gieo trồng được cũng không kém phần gian nan vất vả. Địa hình phức tạp, nơi đá dày, đá thưa, đá nông, nơi đất sâu, đất mỏng… vì thế để gieo trồng được những hạt giống xuống, là cả sự kỳ công. Sức vóc và sự chịu khó của đồng bào Mông ở Hà Giang được thể hiện rõ trong đời sống, đặc biệt, những đường “cày trên đá” cho ta cảm nhận rõ, bắt đất đá phải theo những đường cày.

Mùa A Xìn xã Sủng Là (Đồng Văn) chia sẻ, ở núi đá này đồng bào phải dựa vào sức kéo bò là chính, loài vật này cũng rất khéo léo cày trên những nương có lẫn đá. Cùng với con bò, công cụ có yếu tố quyết định đến chất lượng canh tác ở vùng cao nguyên đá chính là chiếc lưỡi cày. Đồng bào đã sáng tạo một loại lưỡi cày đặc biệt, phát huy được công năng trên núi đá. Đây được coi là phương tiện cơ giới hóa canh tác tiện lợi nhất của đồng bào cao nguyên đá hiện nay. Để cày được trên cao nguyên đá này, yếu tố quan trọng cần phải có một lưỡi cày tốt. Anh Xìn khẳng định, ở trên này chỉ dùng cày của dân tộc Mông mình thôi, chứ cày dưới xuôi không phù hợp. Cày của người Mông nhỏ và có mũi hơi cong một chút khi cày nếu va vào đá thì người cày chỉ nâng nhẹ hay lượn trái hoặc phải. Ngược lại, cày ở dưới xuôi thì to bản hơn, có đầu nhọn hoắt và cong gặp đá dễ mẻ lắm. Kinh nghiệm của người Mông chúng tôi, cái cày nào mà càng cày càng bóng, ít mòn là thép tốt. Còn với tay cày tốt nhất được làm bằng gỗ nghiến. Trên địa hình núi đá này, để cày được người Mông thiết kế chiếc cày nhỏ hơn, chắc chắn hơn so với cày dưới xuôi.

Mùa A Xìn cho biết thêm, phần lớn đồng bào nơi đây phải canh tác ở những mảnh ruộng nhỏ hẹp hoặc ở trên núi, xen với đá. Cho nên khi cày trên cao nguyên đá phải cảm nhận chỗ nông sâu, phải biết cảm nhận và cần nhất là đôi bàn tay khéo léo, nếu không cày tốt đến đâu cũng sẽ gẫy.

Nhìn người nông dân điều khiển chiếc cày bước sau những con bò cheo leo trên vách núi đá, mới cảm thấy hết những khó khăn cực nhọc của họ. Cuộc sống, canh tác trên đá đã rèn cho người dân đang sinh sống tại cao nguyên đá Đồng Văn sự thích nghi, vượt lên khó khăn và trên hết là ý chí kiên cường, bất khuất. Rồi đây những hạt mầm được gieo trên đá, sẽ mọc lên cùng đá với sức sống mãnh liệt như chính đồng bào nơi đây.

Năm 2012 tỉnh Hà Giang đã chỉ đạo ngành văn hóa địa phương lập hồ sơ “Cày trên đá” của đồng bào sống tại cao nguyên đá Đồng Văn để đề nghị Unesco công nhận là di sản thế giới.