John D. Rockefeller – Wikipedia Tiếng Việt

John Davison Rockefeller
Chân dung John D. Rockefeller năm 1885
Sinh	(1839-07-08)8 tháng 7, 1839Richford, New York, Hoa Kỳ
Mất	23 tháng 5, 1937(1937-05-23) (97 tuổi)The Casements, Ormond Beach, Florida, Hoa Kỳ
Nghề nghiệp	Chủ tịch Standard Oil Company; đầu tư; philanthropist

John Davison Rockefeller Sr. (8 tháng 7 năm 1839 – 23 tháng 5 năm 1937) là một doanh nhân và nhà từ thiện người Mỹ.[1] Ông là một trong những người Mỹ giàu có nhất mọi thời đại[2][3][4][5] và là một trong những người giàu nhất trong lịch sử hiện đại.[6] Rockefeller sinh ra trong một gia đình đông con tại Upstate New York, gia đình ông đã di chuyển nhiều lần trước khi định cư tại Cleveland, Ohio. Ông trở thành trợ lý kế toán năm 16 tuổi và bắt đầu tham gia vào nhiều mối quan hệ hợp tác kinh doanh từ năm 20 tuổi, tập trung hoạt động kinh doanh vào lĩnh vực lọc dầu. Rockefeller thành lập Standard Oil Company vào năm 1870. Ông điều hành công ty cho đến năm 1897, đồng thời là cổ đông lớn nhất. Sau khi nghỉ hưu, ông tập trung sức lực và tài sản của mình cho hoạt động từ thiện, đặc biệt là trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, giáo dục đại học và hiện đại hóa miền Nam Hoa Kỳ.

Tài sản của Rockefeller đã tăng trưởng đáng kể khi dầu hỏa và xăng trở thành những hàng hóa ngày càng quan trọng, đưa ông trở thành người giàu nhất Hoa Kỳ. Tính đến năm 1900, Standard Oil đã kiểm soát khoảng 90% sản lượng dầu của cả nước.[a] Công ty đã thực hiện cắt giảm chi phí sản xuất và mở rộng mạng lưới phân phối dầu thông qua các đổi mới về quản trị doanh nghiệp và công nghệ. Trong thời gian này, Standard Oil được hưởng lợi từ một môi trường pháp lý cho phép các thương vụ hợp nhất được thực hiện. Các nhà phê bình cho rằng việc thao túng cơ quan quản lý đã đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quyền lực độc quyền của công ty – một quan điểm được củng cố bởi câu nói nổi tiếng của Rockefeller: "Cạnh tranh là một tội lỗi".[7][8]

Các phương thức kinh doanh và đế chế của Rockefeller từng vấp phải làn sóng chỉ trích gay gắt, đặc biệt là qua những bài viết của nữ nhà văn Ida Tarbell. Đến năm 1911, Tòa án Tối cao đã ra phán quyết buộc Standard Oil phải giải thể do vi phạm các đạo luật chống độc quyền liên bang. Tập đoàn này sau đó được chia tách thành 34 thực thể độc lập, bao gồm những cái tên tiền thân của ExxonMobil, Chevron Corporation và nhiều đơn vị khác—những doanh nghiệp mà cho đến nay vẫn nằm trong danh sách các công ty có doanh thu lớn nhất thế giới. Đáng chú ý, chính sự kiện này đã đưa Rockefeller trở thành tỷ phú đầu tiên của nước Mỹ với khối tài sản tương đương gần 2% quy mô nền kinh tế quốc gia.[4] Đến năm 1913, tài sản cá nhân của ông ước tính đạt 900 triệu đô la, chiếm tới gần 3% tổng sản phẩm quốc nội của Hoa Kỳ vào thời điểm đó.[9]

Rockefeller dành phần lớn 40 năm cuối đời để nghỉ hưu tại Kykuit, điền trang của gia đình ông ở hạt Westchester, New York. Tại đây, cùng với những nhà công nghiệp tầm cỡ khác như Andrew Carnegie, ông đã đặt nền móng và định hình nên cấu trúc của hoạt động từ thiện hiện đại.[10] Khối tài sản khổng lồ của ông chủ yếu được dùng để xây dựng một phương thức tiếp cận từ thiện có hệ thống và bài bản, thông qua việc thành lập các quỹ hỗ trợ chuyên sâu cho y tế, giáo dục và nghiên cứu khoa học. Các quỹ từ thiện của ông không chỉ tiên phong trong nghiên cứu y học mà còn đóng vai trò then chốt trong việc xóa sổ gần như hoàn toàn bệnh giun móc tại miền Nam Hoa Kỳ,[11] cũng như bệnh sốt vàng da trên toàn đất nước.[12] Thông qua các tổ chức thiện nguyện của mình, ông và Carnegie đã tạo ra khuôn mẫu và động lực cho những công trình của Abraham Flexner—người mà trong bài tiểu luận "Giáo dục Y khoa tại Mỹ" đã khẳng định mạnh mẽ rằng chủ nghĩa kinh nghiệm chính là nền tảng cốt lõi cho hệ thống y tế Hoa Kỳ thế kỷ 20.[13]

Rockefeller là người đặt nền móng sáng lập cho University of Chicago và Rockefeller University, đồng thời cũng là người tài trợ cho việc thành lập Central Philippine University tại Philippines.[14][15][16] Là một tín đồ Cơ đốc giáo phái Baptist nhiệt thành, ông đã dành sự ủng hộ to lớn cho nhiều tổ chức dựa trên nền tảng giáo hội. Suốt cả cuộc đời, ông duy trì lối sống kỷ luật và đức hạnh, tuyệt đối không chạm đến rượu bia hay thuốc lá.[17] Khi cần lời khuyên, ông luôn tham khảo người vợ của mình là bà Laura Spelman Rockefeller; họ đã cùng nhau nuôi dạy bốn người con gái và một con trai. Rockefeller là một thành viên tận tụy của Nhà thờ Baptist Erie Street, nơi ông không chỉ dạy giáo lý vào Chủ nhật mà còn đảm nhiệm các vai trò như ủy viên quản trị, thư ký, và đôi khi kiêm luôn cả công việc lao công cho nhà thờ.[18] Đối với ông, tôn giáo không chỉ là đức tin mà còn là kim chỉ nam và là ngọn nguồn dẫn đến thành công. Song hành với đó, Rockefeller cũng được xem là người ủng hộ chủ nghĩa tư bản dưới lăng kính của thuyết Tiến hóa xã hội. Ông thường xuyên được trích dẫn với quan điểm: "Sự lớn mạnh của một doanh nghiệp khổng lồ thực chất chỉ là quá trình chọn lọc tự nhiên để những kẻ thích nghi tốt nhất sống sót."[19][20]

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

• Danh sách những người giàu nhất trong lịch sử

Ghi chú

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ Tạp chí Fortune liệt kê những người Mỹ giàu nhất theo tỷ lệ phần trăm GDP, không phải theo giá trị thay đổi của đồng đô la. Rockefeller được ghi nhận với tỷ lệ Tài sản/GDP là 1⁄65.[2]

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ "Biography: John D. Rockefeller, Senior". American Experience. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2025.
2. ^ a b Hargreaves, Steve. "The Richest Americans". CNN. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2016.
3. ^ "The Wealthiest Americans Ever". The New York Times. ngày 15 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2007.
4. ^ a b Nicholas, Tom; Fouka, Vasiliki. "John D. Rockefeller: The Richest Man in the World". Harvard Business School. Truy cập ngày 22 tháng 4 năm 2022.
5. ^ Housel, Morgan. "Who will be the world's first trillionaire?". USA Today. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2023.
6. ^ "The Rockefellers". Public Broadcasting Service. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2007.
7. ^ Eschner, Kat. "John D. Rockefeller Was the Richest Person To Ever Live. Period". Smithsonian Magazine. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2025.
8. ^ "Competition Is A Sin". HuffPost UK. ngày 10 tháng 7 năm 2017. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2025.
9. ^ "US Gross Domestic Product 1913–1939". Stuck on Stupid: U.S. Economy. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2021.
10. ^ "US Gross Domestic Product 1913–1939". Stuck on Stupid: U.S. Economy. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2021.
11. ^ "Eradicating Hookworm". Rockefeller Archive Center. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2017.
12. ^ "Hookworm: Exporting a Campaign". Rockefeller Archive Center. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2017.
13. ^ Gritz, Jennie Rothenberg (ngày 23 tháng 6 năm 2011). "The Man Who Invented Medical School". The Atlantic.
14. ^ A walk through the beautiful Central. Retrieved August 5, 2019.
15. ^ Weekly Centralian Link (June 15, 2018) – CPU holds Faculty and Staff Conference 2018. Retrieved August 5, 2019.
16. ^ Facts about Central. Retrieved September 5, 2019.
17. ^ "US Gross Domestic Product 1913–1939". Stuck on Stupid: U.S. Economy. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 6 năm 2021.
18. ^ Chernow 1998, tr. 52.
19. ^ Hofstadter 1992, tr. 45.
20. ^ "Eradicating Hookworm". Rockefeller Archive Center. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2017.

Tài liệu

[sửa | sửa mã nguồn]

• Bolanosa, Jose A. "Energy, uncertainty, and entrepreneurship: John D Rockefeller's sequential approach to transaction costs management in the early oil industry" Energy Research & Social Science (2019) 55:26-34. https://doi.org/10.1016/j.erss.2019.04.020

• Bringhurst, Bruce (1979). Antitrust and the Oil Monopoly: The Standard Oil Cases, 1890–1911 (Contributions in Legal Studies). Praeger. ISBN 978-0-313-20642-9.

• Chernow, Ron (1998). Titan: The Life of John D. Rockefeller, Sr. Random House. ISBN 978-0-679-43808-3. Online via Internet Archive

• Collier, Peter; Horowitz, David (1976). The Rockefellers: An American Dynasty. New York: Holt, Rinehart & Winston. ISBN 9780030083716.
• Ernst, Joseph W., biên tập (1994). "Dear Father"/"Dear Son": Correspondence of John D. Rockefeller and John D. Rockefeller, Jr. New York: Fordham University Press, with the Rockefeller Archive Center. ISBN 0823215598.
• Folsom, Burton W. Jr. (2003). The Myth of the Robber Barons. New York: Young America. ISBN 9780963020307.
• Fosdick, Raymond B. (1989). The Story of the Rockefeller Foundation . New York: Transaction Publishers. ISBN 0-88738-248-7.
• Gates, Frederick Taylor (1977). Chapters in My Life. New York: The Free Press. ISBN 0029113504.
• Giddens, Paul H. (1976). Standard Oil Company (Companies and men). New York: Ayer Co. Publishing.
• Goulder, Grace (1972). John D. Rockefeller: The Cleveland Years. Western Reserve Historical Society. ISBN 0911704094.
• Harr, John Ensor; Johnson, Peter J. (1988). The Rockefeller Century: Three Generations of America's Greatest Family. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 0684189364.
• ———; Johnson, Peter J. (1991). The Rockefeller Conscience: An American Family in Public and in Private. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 0684193647.
• Hawke, David Freeman (1980), John D: The Founding Father of the Rockefellers, New York: Harper and Row, ISBN 006011813X
• Hidy, Ralph W. and Muriel E. Hidy. History of Standard Oil Company (New Jersey: Pioneering in Big Business). New York: Ayer Co., reprint, 1987.
• Hofstadter, Richard (1992) [1944]. Social Darwinism in American Thought, 1860–1915. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8070-5503-8.
• Jonas, Gerald. The Circuit Riders: Rockefeller Money and the Rise of Modern Science. New York: W.W. Norton & Co., 1989.
• Josephson, Matthew. The Robber Barons. London: Harcourt, 1962.
• Kert, Bernice. Abby Aldrich Rockefeller: The Woman in the Family. New York: Random House, 1993.
• Klein, Henry (2005) [1921]. Dynastic America and Those Who Own It. Cosimo. ISBN 1-59605-671-1.
• Knowlton, Evelyn H. and George S. Gibb. History of Standard Oil Company: Resurgent Years 1956.
• Latham, Earl, biên tập (1949). John D. Rockefeller: Robber Baron or Industrial Statesman?.
• Manchester, William. A Rockefeller Family Portrait: From John D. to Nelson. New York: Little, Brown, 1958.
• Morris, Charles R. The Tycoons: How Andrew Carnegie, John D. Rockefeller, Jay Gould, and J. P. Morgan Invented the American Supereconomy. New York: Owl Books, reprint, 2006.
• Nevins, Allan (1940). John D. Rockefeller: The Heroic Age of American Enterprise. Favorable scholarly biography
• Nevins, Allan (1953). Study in Power: John D. Rockefeller, Industrialist and Philanthropist. 2 vols. New York: Charles Scribner's Sons.
• Pyle, Tom, as told to Beth Day. Pocantico: Fifty Years on the Rockefeller Domain. New York: Duell, Sloan and Pierce, 1964.
• Roberts, Ann Rockefeller. The Rockefeller Family Home: Kykuit. New York: Abbeville Publishing Group, 1998.
• Rockefeller, John D. (1984) [1909]. Random Reminiscences of Men and Events. New York: Sleepy Hollow Press and Rockefeller Archive Center.
• Public Diary of John D. Rockefeller, now found in the Cleveland Western Historical Society
• Rose, Kenneth W.; Stapleton, Darwin H. (1992). "Toward a 'Universal Heritage': Education and the Development of Rockefeller Philanthropy, 1884–1913". Teachers College Record. 93 (3): 536–555. doi:10.1177/016146819209300315. ISSN 0161-4681. S2CID 151797425.
• Sampson, Anthony (1975). The Seven Sisters: The Great Oil Companies and the World They Made. Hodder & Stoughton.
• Scamehorn, H. Lee (1992a). "Chapter 1: The Colorado Fuel and Iron Company, 1892–1903". Mill and Mine: The CF&I in the Twentieth Century. University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-4214-2.
• Scamehorn, H. Lee (1992c). "Chapter 3: The Coal Miners' Strike of 1913–1914". Mill and Mine: The CF&I in the Twentieth Century. University of Nebraska Press. tr. 38–55. ISBN 978-0-8032-4214-2.
• Segall, Grant (2001). John D. Rockefeller: Anointed With Oil. Oxford University Press. ISBN 978-0-19512147-6. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
• Stasz, Clarice (2000). The Rockefeller Women: Dynasty of Piety, Privacy, and Service. iUniverse. ISBN 978-1-58348-856-0.
• Tarbell, Ida M. (1963) [1904]. The History of the Standard Oil Company. 2 vols. Gloucester, MA: Peter Smith.
• Weinberg, Steve. Taking on the trust: the epic battle of Ida Tarbell and John D. Rockefeller (W W Norton, 2008)

• Williamson, Harold F.; Daum, Arnold R. (1959). The American Petroleum Industry: The Age of Illumination. (vol. 1); also vol. 2, Williamson, Harold F.; Daum, Arnold R. (1964). American Petroleum Industry: The Age of Energy.
• Yergin, Daniel (1991). The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-1-4391-1012-6.

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]

• Tư liệu liên quan tới John D. Rockefeller tại Wikimedia Commons

Bài viết tiểu sử liên quan đến nhân vật Hoa Kỳ này vẫn còn sơ khai. Bạn có thể giúp Wikipedia mở rộng nội dung để bài được hoàn chỉnh hơn.

• x
• t
• s