Khánh Ly – Wikipedia Tiếng Việt

1945-1967: Thời thơ ấu và di cư vào Nam sinh sống

Khánh Ly sinh ra tại Hà Nội, mang tên khai sinh là Nguyễn Thị Lệ Mai, cũng có khi bà lấy tên Phạm Thị Lệ Mai (theo họ Phạm của người cha dượng).[1] Năm 1954, Lệ Mai theo mẹ di cư vào miền Nam.[3]

Khi còn ở Hà Nội, dù chưa tới 9 tuổi nhưng Lệ Mai đã tham dự một cuộc thi hát với bài Thơ Ngây của nhạc sĩ Anh Việt nhưng không được giải gì.[4]

Cuối năm 1956, khi mới 11 tuổi, Lệ Mai một mình đi nhờ xe chở rau từ Đà Lạt về Sài Gòn tham dự cuộc thi tuyển lựa ca sĩ nhi đồng do Đài phát thanh Pháp Á tổ chức tại rạp Norodom. Lệ Mai hát bài "Ngày trở về" của nhạc sĩ Phạm Duy và đoạt giải nhì, sau "thần đồng" Quốc Thắng.[5]

Năm 1962, bà thực sự bước chân vào sự nghiệp ca hát, khởi đầu là phòng trà Anh Vũ trên đường Bùi Viện tại Sài Gòn.[6] Cuối năm 1962, bà chuyển lên sống tại Đà Lạt và hát tại các phòng trà ở đó.

Năm 1964, bà gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn lúc nhạc sĩ chưa nổi tiếng, ông mời bà về Sài Gòn biểu diễn. Lúc đó, vì không muốn rời Đà Lạt nên Khánh Ly từ chối lời đề nghị của người nhạc sĩ trẻ đó.[7]

Năm 1967, bà chuyển về Sài Gòn sống cùng người thân. Tình cờ bà gặp lại nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, lúc này bà nhận lời đi hát cùng ông. Khánh Ly và Trịnh Công Sơn đã biểu diễn ngoài trời miễn phí cho sinh viên tại Quán Văn nằm trên bãi đất rộng sau trường Đại học Văn Khoa Sài Gòn. Họ tiếp tục trình diễn khắp nơi ở miền Nam Việt Nam, nhất là trong sân cỏ trường đại học, nơi Khánh Ly được mệnh danh là "Nữ hoàng Chân Đất"[1] hay "Nữ hoàng Sân Cỏ".[8] Khánh Ly chính là ca sĩ Việt Nam đầu tiên tổ chức show diễn riêng của mình.[9]

Về biệt danh "Nữ hoàng chân đất", theo lời thuật lại của Khánh Ly trong băng video Một đời Việt Nam thực hiện năm 1991, khi chưa có kinh nghiệm ca hát và lần đầu tiên xuất hiện trước một đám đông khoảng một ngàn người, Khánh Ly đã không giữ được bình tĩnh và đứng không vững, phải vịn vào vai Trịnh Công Sơn. Trịnh Công Sơn nói "bỏ tay ra và đứng hát cho nghiêm chỉnh", vì run quá, nên Khánh Ly cởi bỏ đôi giày cao gót và đứng chân đất và nhờ đó, đã có thể bình tĩnh để trình bày hết bài hát của Trịnh Công Sơn trong suốt một đêm đó, khoảng 30 đến 40 bài hát trong 1 đêm.[10] Khánh Ly kể về thời kỳ những năm 60 cơ cực, đói khổ nhưng đầy hạnh phúc ấy:

"Thực sự tôi rất mê hát. Không mê hát thì tôi không có đủ can đảm để đi hát với anh Sơn mười năm mà không có đồng xu, cắc bạc nào. Thời ấy, tôi phải chịu đói, chịu khổ, chịu nghèo, không cần biết đến ngày mai, không cần biết đến ai cả, mà vẫn cảm thấy mình cực kỳ hạnh phúc, cảm thấy mình sống khi được hát những tình khúc của Trịnh Công Sơn".[11][12]

1967-1975: Nổi tiếng tại Sài Gòn và lưu diễn quốc tế

Từ năm 1967 đến 1975, Khánh Ly hợp tác với nhiều hãng đĩa tại Sài Gòn, thu âm nhiều bài hát trong các đĩa nhạc của các hãng như Đĩa Hát Việt Nam, Sóng Nhạc, Tình Ca Quê Hương, Dư Âm, Nhạc Ngày Xanh, Continental, và thu vào băng magnetophon của chương trình Phạm Mạnh Cương, Trường Sơn, Sơn Ca, Họa Mi, Jo Marcel, và nhiều chương trình nghệ sĩ khác. Ngày 29 tháng 5 năm 1971, Khánh Ly khai trương "Hội Quán Cây Tre" ở Đa Kao (nay thuộc phường Tân Định, TP.HCM).[13], đây là nơi tụ họp của các văn nghệ sĩ và các sinh viên học sinh yêu văn nghệ yêu tiếng hát Khánh Ly, và đây cũng là nơi tổng phát hành những cuốn băng nổi tiếng Trịnh Công Sơn - Khánh Ly Hát Cho Quê hương Việt Nam.

Trong hai năm 1969 và 1970, được sự tài trợ của chính phủ Việt Nam Cộng hòa, Khánh Ly đã có nhiều cuộc trình diễn cho các sinh viên Việt Nam ở châu Âu, Mỹ và Canada. Năm 1970, nhận được lời mời của đài truyền hình NHK, Khánh Ly sang biểu diễn tại hội chợ Osaka, Nhật Bản. Khánh Ly đã ghi âm và trình diễn các ca khúc bằng cả hai thứ tiếng Việt và Nhật.

Năm 1970, Chiến tranh Việt Nam tạm lắng ở trong nước nhưng lại lan rộng sang láng giềng, Trịnh Công Sơn viết nhiều ca khúc phản chiến và được Khánh Ly hát trong những cuốn băng Hát Cho Quê Hương Việt Nam. Khánh Ly cũng tham gia hát trong những buổi ca nhạc gây dựng quỹ của các hội đoàn, hội Công giáo Việt Nam để xây chùa, nhà thờ, trại mồ côi, trại tị nạn. Năm 1972, bà mở một phòng trà ca nhạc mang tên Khánh Ly tại đường Tự Do ở Sài Gòn (nay là đường Đồng Khởi, TP.HCM).

1975-2012: Phát triển sự nghiệp tại hải ngoại

Sau năm 1975, Khánh Ly rời Việt Nam và định cư tại thành phố Cerritos, California, Hoa Kỳ. Năm 1979, một lần nữa công ty Columbia Nippon lại mời Khánh Ly đến Nhật Bản để thu âm băng nhạc của Trịnh Công Sơn. Album thứ hai của bà với hãng Nippon Columbia trong năm này đã đạt chứng nhận đĩa vàng ngay sau khi phát hành; đã có 2 triệu bản được bán ra chỉ riêng tại Nhật Bản. Năm 1982, đài Bunka Honso Radio mời Khánh Ly tham gia Liên hoan Âm nhạc châu Á với nhiều nghệ sĩ nhiều nước châu Á. Năm 1984, Khánh Ly trở lại Nhật để thu băng cho phim Thuyền nhân (Boat Man) [14][15].Năm 1985, Khánh Ly cùng chồng là nhà báo Nguyễn Hoàng Đoan mở hãng thu riêng tên là Khánh Ly Productions.

Năm 1988, là một tín đồ Công giáo mộ đạo, Khánh Ly được mời đến Vatican trong lễ tuyên phong các thánh tử đạo Việt Nam.[16] Trong sự kiện này, Khánh Ly đã gặp Giáo hoàng Joannes Paulus II. Năm 1989, sau khi bức tường Berlin bị phá bỏ, Khánh Ly và Thanh Tuyền đã hát ở một trong những chương trình nhạc đầu tiên ở Đông Đức. Năm 1993, Khánh Ly được mời đến Đại hội Giới trẻ Thế giới [17] ở Denver, Colorado (Hoa Kỳ), và là lần thứ hai bà được gặp Giáo hoàng Gioan Phaolô II. Năm 1996, Đài truyền hình NHK ở Nhật Bản đã chọn Khánh Ly là một trong 10 nhân vật nổi tiếng để làm phim tài liệu về cuộc đời và gia đình Khánh Ly và xuất bản một cuốn tiểu sử 270 trang về bà.[18]

Khánh Ly là một trong những trụ cột của Trung tâm Thúy Nga, xuất hiện từ chương trình Paris by Night số 3 tại Paris, Pháp. Bà cùng các nghệ sĩ của trung tâm đi biểu diễn từ Pháp đến Hoa Kỳ, Canada, và Hàn Quốc cho đến Paris by Night 104 vào năm 2011. Để kỷ niệm 50 năm ca hát, Khánh Ly và bạn hữu đã tổ chức 1 buổi văn nghệ miễn phí tại Nhà thờ chính tòa Pha Lê tại Garden Grove, California vào ngày 30 tháng 11 năm 2012, và sau đó kéo dài trong nhiều tháng, bà "đồng hành với nhiều ca sĩ trẻ đến nhiều nhà thờ trên khắp nước Mỹ để hiến tặng CD Thánh Ca". Bà cũng cho biết sẽ dành hết phần đời còn lại để làm công tác từ thiện.[19]

Từ sau năm 1975, bà về Việt Nam hai lần để thăm gia đình. Năm 2005, trong một cuộc phỏng vấn trên đài BBC của Anh ở Mỹ, Khánh Ly cho biết, về Việt Nam luôn là ước mơ nằm trong trái tim bà.[20] Trong một cuộc phỏng vấn với BBC năm 2012, bà cho biết rất muốn về Việt Nam biểu diễn và cho rằng nếu có sự chống đối thì "cũng là tự nhiên".[21]

2012-nay: Trở về Việt Nam biểu diễn

Cuối năm 2012, lần đầu tiên bà được nhà nước Việt Nam cấp giấy phép để trở về trình diễn tại Việt Nam, nhưng bà đã không về.[22][23][24] Năm 2014, Khánh Ly về Việt Nam và biểu diễn trong concert của mình tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội vào ngày 9 tháng 5.[25][26][27][28] Sau đêm diễn đó, một liveshow nữa của bà đã được tổ chức tại cùng địa điểm vào ngày 2 tháng 8.[29][30] Bà cũng có buổi biểu diễn tại Đà Nẵng vào ngày 8 tháng 8.[31][32]

Năm 2022, Khánh Ly thực hiện một tour lưu diễn xuyên Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Lạt, Nha Trang, và Đà Nẵng.[33] Các buổi diễn của bà tại Huế, Hải Phòng, Hưng Yên, và Hà Nội, dự kiến tổ chức vào tháng 8 và tháng 9 năm 2022, đã bị hoãn vô thời hạn.[34]

Năm 2025, Khánh Ly được thông báo bị mắc bệnh đột quỵ.[35]