Không Phải Là Cổ Tích! - Báo Nhân Dân

Diễn ra tròn 10 năm trước tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, triển lãm Cuộc sống Hà Nội thời bao cấp, 1975-1986 từng là chủ đề của gần 50 bài báo trong và ngoài nước. Thế nhưng, ở thời điểm ấy, hành trình để sự kiện này có thể tổ chức và đến với khán giả vẫn là một câu chuyện dài...

1 “Cho tới tận khi mở cửa triển lãm, chúng tôi vẫn cùng lúc nhận những luồng phản hồi trái ngược nhau” - PGS Nguyễn Văn Huy kể. “Một số người đặt câu hỏi: Tại sao Bảo tàng lại ca ngợi bao cấp, một mô hình đã bị loại bỏ trong quá khứ? Một số khác băn khoăn: Dù sao đó vẫn là một lựa chọn tất yếu của lịch sử, vậy các anh có quá khắt khe khi tổ chức hẳn một cuộc trưng bày...”.

Ông Huy khi ấy là người đứng đầu Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Tám năm thành lập, kể từ 1997, địa chỉ này bắt đầu được biết đến về tư duy khá hiện đại trong các cuộc trưng bày của mình. Nhưng, ý tưởng thử nghiệm đưa các yếu tố phản biện xã hội vào triển lãm vẫn là một tâm sự riêng của ông giám đốc, trong nỗ lực mày mò vượt qua khuôn mẫu của các bảo tàng truyền thống.

“Đến Viện bảo tàng Smithsonian của Mỹ, tôi từng dừng lại rất lâu trước toa xe lửa trưng bày tại đây. Toa xe có những chỗ ngồi và cửa xuống riêng biệt cho khách da đen, da trắng của thập niên 1960, thời điểm nạn phân biệt chủng tộc còn tồn tại” - ông Huy kể. “Đó hoàn toàn không phải là sự sỉ nhục quá khứ. Mà ngược lại, câu chuyện ấy khiến người ta thêm trân trọng cuộc sống hiện tại, với những bước chuyển mới hơn và tốt đẹp hơn”.

Thẳng thắn nhìn về những câu chuyện của quá khứ - đó là “phép thử” mà PGS Huy và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đưa ra trong triển lãm về cố học giả Từ Chi vào nửa đầu 2005. Một số tư liệu về cuộc sống khó khăn của học giả này giai đoạn sau 1975 đã được đưa ra. Ở đó, có bút tích của Từ Chi trong bản kiểm điểm về lập trường với “lỗi” chỉ biết chú tâm vào nghiên cứu chuyên môn. Có cả bản đề nghị cơ quan thanh toán tiền dịch với mấy chữ viết thêm: “Xin thanh toán càng sớm càng tốt. Lý do: Đói”. Xem triển lãm, khán giả dừng lại rất lâu trước hiện vật đầy tính trào phúng này.

Để rồi, giữa năm 2005, PGS Huy tìm đến dự án Tổng kết 20 năm Đổi Mới của Viện Khoa học xã hội Việt Nam (cơ quan chủ quản của Bảo tàng). Hai đề xuất được ông chuẩn bị: tổ chức triển lãm hoặc về giai đoạn trước Đổi Mới, hoặc về giai đoạn đầu Đổi Mới - khi những bước đi chập chững đang được thực hiện kèm theo nhiều ấu trĩ ngớ ngẩn, nhiều chụp giật vội vàng...

2 “Cuối cùng, chúng tôi đề xuất phương án đầu tiên. Nói về những gì đã vượt qua bao giờ cũng dễ” - PGS Huy kể. “Một phần khác, nhìn những tổng kết về Đổi Mới, tôi nhận ra một khoảng trống quan trọng: Chúng ta chỉ ca ngợi thành tích của Đổi Mới mà chưa quan tâm tới những lý do, những nguyên nhân dẫn tới cột mốc này. Và nếu nói, cũng chỉ là câu chuyện của lý thuyết, thay vì những vấn đề cụ thể trong cuộc sống đời thường của mỗi người dân...”.

Rất nhiều câu hỏi đặt ra quanh đề cương về cuộc triển lãm chưa có tiền lệ này. Bởi thế, dự án Tổng kết 20 năm Đổi Mới phải tổ chức riêng một cuộc họp để lấy ý kiến từ Hội đồng tư vấn, với những gương mặt như nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh, nhà nghiên cứu kinh tế Đặng Phong, GS Văn hóa học Ngô Đức Thịnh, ông Vũ Quốc Tuấn (nguyên Thư ký của Thủ tướng Võ Văn Kiệt)...

“Tôi như trút được gánh nặng khi nghe những lời phát biểu. Rất đáng mừng, không một lời phản đối, tất cả các ý kiến đều có sự đồng thuận, thậm chí là đóng góp thêm ý tưởng cho cuộc triển lãm tương lai” - PGS Huy nhớ lại. Với sự cẩn thận của một người làm bảo tàng, ông vẫn còn lưu giữ biên bản cuộc họp ấy, vào ngày 12-8-2005.

Như những gì được ghi lại ở đó, nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh chia sẻ về thời bao cấp: “Đảng luôn chăm lo đời sống nhân dân nhưng ở đây có mâu thuẫn giữa ý thức, mong muốn với cơ chế và cách quản lý bất cập”. Rồi: “Tiêu cực là sự bất bình đẳng từ cơ chế như câu dân gian thường nói: “Tôn Đản là của vua quan...”. GS Sử học Phạm Xuân Nam nhắc phía tổ chức nhớ làm mô hình, hoặc phục chế lại “bát mỳ không người lái”. Còn với GS Ngô Đức Thịnh, một lời kể về những lần đi mua gạo của ông đã lập tức được ông Huy chép lại để giới thiệu luôn trong cuộc trưng bày: “Mua được gạo, vốc một nắm đưa lên mũi ngửi, nếu gạo không có mùi mốc thì cả ngày tôi cảm thấy lâng lâng...”.

Một góc Triển lãm Cuộc sống Hà Nội thời bao cấp, 1975 - 1986.

3 Phần còn lại của câu chuyện, tất nhiên là những gì mà báo giới đã từng đề cập. 300 nghìn lượt khách ghé thăm, triển lãm phải kéo dài thêm sáu tháng (từ 6-2006 đến 6-2007) so với dự kiến ban đầu. Những cảm xúc ấy được người xem liên tục chia sẻ qua sổ lưu niệm. Nhiều tới mức, đến khi kết thúc sự kiện, phía tổ chức đã thay tới 12 cuốn sổ dày.

Thế nhưng, điều đọng lại với PGS Nguyễn Văn Huy không nằm ở lượt khách, mà ở ấn tượng về cách tiếp cận của người xem. Đó là câu chuyện về sự kết hợp giữa hai yếu tố tưởng như mâu thuẫn đến cực điểm: một cuộc sống đầy khắc nghiệt, nghèo khó và đã được rũ bỏ trong quá khứ, cộng cùng sự hoài niệm pha chút lãng mạn hóa và cả cảm giác tự hào.

“Dù là một du khách bình dân hay một gia đình doanh nghiệp đến bảo tàng bằng chiếc xe hơi đắt tiền, chúng tôi đều tuyệt nhiên không thấy ở họ sự hằn học hay chua chát” - ông Huy nói. “Sự gian khổ, khó khăn của những người trong cuộc không làm họ uất ức, căm giận. Trái lại, khi hoài niệm và tưởng tượng rằng mình đang sống ở thời bao cấp, tôi thấy rõ: du khách xúc động và yêu hơn, tự hào hơn về những thử thách mà mình đã vượt qua”.

Năm 2010, trong chuyến thăm Praha (Cộng hòa Czech), ông Huy tình cờ bắt gặp một cuộc triển lãm tương tự về cuộc sống của người dân nơi đây trong giai đoạn từ 1948 đến1990. Cũng mang bóng dáng của “thời bao cấp”, nhưng những gì ông được chứng kiến lại là sản phẩm của một cách tiếp cận khác hẳn: cay độc, căm giận, và muốn đoạn tuyệt dứt khoát khi nhìn về quá khứ.

Thái độ với quá khứ của người Hà Nội khác hẳn với người dân ở Praha. Sự hoài niệm về thời bao cấp của người Hà Nội, của công chúng ở Hà Nội không những được hình thành ở trong thời điểm cuộc trưng bày mà nó còn tiếp tục phát triển như một phản ứng dây chuyền cho những năm tiếp theo, với bộ sách “Kỷ niệm về thời bao cấp” của Nhà xuất bản Thông tấn vào năm 2007, với hàng loạt quán ăn, quán cà-phê mang phong cách bao cấp được mở ra sau đó. Và cả với hai cuộc triển lãm khác cũng về bao cấp, do tư nhân tổ chức, vào năm 2013 và 2015 vừa rồi.

“Sự nhân văn và bao dung sẵn có trong bản tính người Việt khiến chúng ta có thể nhẹ nhàng để nhìn lại quá khứ, để cùng một lúc vừa hoài niệm về một thời đã qua, vừa tự so sánh để đưa ra những hy vọng tích cực vào tương lai” - ông Huy nhận xét. Rồi, ông trích đọc mấy dòng được Nguyễn Viết Toàn, một học sinh Trường PTTH Lê Quý Đôn, ghi lại trong sổ lưu niệm ngày 18-8-2006: “Cuộc sống thị trường quá sôi động đã cuốn theo nó tất cả mọi sự ồn ào. Nhưng, ở một chỗ nào đó, một thời điểm nào đó, vẫn có những khoảng lặng của thời kỳ bao cấp. Tôi tự cảm thấy mình phải sống có trách nhiệm hơn với xã hội,với những người chung quanh...”.

Sự nhân văn và bao dung sẵn có trong bản tính người Việt khiến chúng ta có thể nhẹ nhàng để nhìn lại quá khứ, để cùng một lúc vừa hoài niệm về một thời đã qua, vừa tự so sánh để đưa ra những hy vọng tích cực vào tương lai

Thuần Khanh