Lạm Dụng Dịch Truyền, Coi Chừng Lãnh đủ - Công An Nhân Dân

1. Một buổi chiều, tôi ghé phòng mạch tư của một bác sĩ, bạn tôi, để hỏi chút việc thì cũng là lúc anh đang giải thích cho một phụ nữ tuổi khoảng 40, khi bà này cứ nằng nặc nhờ anh truyền cho một chai "nước biển" với lý do "mấy bữa nay trong mình nóng quá". Và mặc dù anh đã hết lời, rằng "nóng trong mình" có nhiều nguyên do khác nhau, cũng như không có loại "nước biển" nào làm mát cơ thể một cách toàn diện nhưng xem ra, những lời nói ấy chẳng có tí "ép phê" nào bởi lẽ khi thấy bác sĩ nhất định không chịu truyền, bà ta vùng vằng quay ra, miệng nói khá lớn cốt để anh bạn tôi nghe thấy: "Tại bữa nay con Năm y tá xóm tui nó đi vắng, chứ không thì mắc mớ chi tui phải đến đây. Bác sĩ gì mà…".

Nhìn theo bà ta, anh bạn tôi chỉ còn biết lắc đầu. Có thể nói, truyền dịch bây giờ đã trở thành một cái "mốt", nhất là khi đời sống kinh tế của đại bộ phận người dân ngày càng khá lên. Những người có tiền thì chỉ cần cảm thấy mệt mỏi là nghĩ ngay đến việc truyền "đạm". Lại có người tuy chẳng khá giả nhưng nghe nói truyền đạm tốt cho sức khỏe, cũng ráng chắt bóp để truyền cho được một chai mới yên lòng.

Thế nhưng cả chục người mà tôi hỏi, rằng trước khi truyền họ có tham vấn ý kiến của bác sĩ - và có biết cái lợi, cái hại - cũng như những nguy hiểm có thể xảy ra khi "vô nước biển" hay không, thì cả chục đều trả lời "không", mà chỉ nghe bà A, ông B,… nói lại! Bác sĩ Sơn, chuyên khoa da liễu, hiện đang công tác tại quận 5, TP HCM, kể: "Có bệnh nhân bị dị ứng thức ăn, da nổi từng mảng đỏ, ngứa. Trong trường hợp này, chỉ cần uống thuốc chống dị ứng là ổn nhưng khi gặp tôi, họ cứ nằng nặc đòi "vô nước biển" để giải độc trong người".

Dịch truyền đôi khi là con dao hai lưỡi.

Vậy là hình thành một dịch vụ truyền dịch. Có phòng mạch tư của bác sĩ, sau khi khám thì bán cả dịch truyền rồi truyền luôn tại chỗ. Một số bạn đọc phản ảnh với Chuyên đề ANTG, rằng ở quận 12 có bác sĩ vào những bữa đi trực, thì giao cho vợ - là điều dưỡng, thay mặt ông phụ trách việc khám bệnh, bán thuốc và "vô" luôn cả "nước biển" cho bệnh nhân!

Nhiều nhân viên y tế sau khi nghỉ hưu - cá biệt có người vẫn đang làm việc tại bệnh viện - nhận truyền dịch tại nhà: Bệnh nhân nằm trên giường - lắm khi chính là giường ngủ của gia đình "truyền nhân" (xin đừng hiểu lầm "truyền nhân" ở đây là người nối nghiệp) rồi sau khi cắm kim vào tĩnh mạch, "truyền nhân" xuống bếp nấu cơm, giặt quần áo với lời dặn: "Thấy lạnh thì kêu tui nghe".

Gặp người bệnh có tiền, muốn được "vô nước biển" ngay tại nhà mình để khỏi mất công đi tới đi lui cũng được đáp ứng ngay tắp lự. Thậm chí có "truyền nhân" sau khi cắm kim vào tĩnh mạch người bệnh, thì dặn thân nhân họ: "Lúc nào thấy hết, khóa cái van này lại, rút kim này ra, lấy cục bông gòn băng vào" rồi đi về, để mặc bệnh nhân tự xử. Tôi hỏi: "Lỡ sốc thì sao?". Cô "truyền nhân" cười: "Nước đường mà, ít khi sốc lắm. Nếu có sốc thì chỉ lạnh thôi, đắp mền một lát rồi hết. Hồi xưa trong bệnh viện ngày nào em cũng truyền cho bệnh nhân cả chục chai mà thấy sốc gì đâu!".

Các loại dịch truyền trên thị trường hiện nay 1. Nhóm cung cấp chất dinh dưỡng cho cơ thể, dùng trong các trường hợp suy kiệt, ăn uống kém: - Dịch ngọt chứa đường glucoza (còn gọi là glucoza hoặc destrose): Có tác dụng cung cấp năng lượng cho cơ thể. Dung dịch glucoza có nhiều loại: 5% (cứ 100 ml nước thì có 5g đường glucoza), loại 10%, 20%, 30% (dùng để giải độc, dùng cho người bệnh khi không ăn được bằng đường miệng). Nửa lít glucoza 5% cung cấp năng lượng tương đương 1 bát cơm. - Dịch chứa chất đạm, chất béo và vitamin: Như Alversin 40, Amino - Plasmal 5%, Nutrisol 5%, Vitaplex, Lipofundin..., dùng trong các trường hợp suy kiệt do bệnh lý, sau chấn thương, sau mổ, suy dinh dưỡng, không ăn được bằng đường miệng, abumin máu và protein máu trong cơ thể bệnh nhân xuống thấp. 2. Nhóm cung cấp các chất điện giải, dùng trong trường hợp mất nước, mất máu (tiêu chảy, bỏng, sốt xuất huyết...): Lactate Ringer, Natri Clorua 0,9%, Bicarbonate Natri 1,4%... 3. Nhóm đặc biệt như huyết tương tươi, dung dịch chứa albumin, dung dịch dextran hay dung dịch cao phân tử..., dùng trong các trường hợp cần bù nhanh chất đạm hoặc lượng dịch tuần hoàn trong cơ thể.

Bác sĩ Quang Uy, trước công tác tại Khoa Ngoại tổng quát Bệnh viện Chợ Rẫy kể tôi nghe câu chuyện, rằng gần nhà ông có một cô điều dưỡng, thường nhận truyền dịch cho những ai yêu cầu. Cô này dùng chai gucoza 5%, pha thêm 1 ống Becozym để chai dịch màu trắng biến thành màu vàng chanh, tạo tâm lý cho bệnh nhân là đang được truyền đạm.

Bác sĩ Quang Uy kể: "Lần đó, có người than là chóng mặt, thiếu máu, mỏi mệt, muốn "vô nước biển" loại tốt nên cô điều dưỡng đã pha vào chai glucoza 1 ống Cyanocobalamin IV - là vitamine B12 - loại tiêm tĩnh mạch. Giây lát, chai "nước biển" chuyển sang màu đỏ hồng, nhìn rất bắt mắt. Để bệnh nhân "khỏe" nhanh, cô pha thêm 1 ống Larosorbine (vitamine C)". Ai dè chỉ chừng 1 phút sau, chai "nước biển" xuất hiện những mảng lợn cợn màu trắng đục khiến bà bệnh nhân vãi linh hồn, không dám truyền nữa. Bác sĩ Quang Uy nói tiếp: "Vitamine C là axit, còn B12 là kiềm nên khi pha chung, nó kết tủa. Truyền vào là chết chắc vì chất kết tủa sẽ gây thuyên tắc tĩnh mạch, động mạch".

2. Nói một cách chính xác, dịch truyền là thuốc và truyền dịch là một thủ thuật y khoa, phải được thực hiện tại bệnh viện hoặc phòng khám dưới sự chỉ định của bác sĩ. Khi truyền, phải đảm bảo các yếu tố vô khuẩn.

Bác sĩ Long, thuộc Ban Bảo vệ sức khỏe Tỉnh ủy Đồng Nai nói: "Ngay cả những loại dịch truyền tưởng chừng đơn giản như glucoza (nước đường), natri clorua (nước muối) cũng phải truyền theo chỉ định bởi lẽ việc bổ sung đường, muối chỉ nên tiến hành khi hàm lượng những chất này trong máu thấp hơn mức cho phép. Dựa vào kết quả xét nghiệm, bác sĩ sẽ quyết định có truyền hay không".

Bên cạnh đó, một số trường hợp tuy chưa có kết quả xét nghiệm nhưng bác sĩ vẫn phải cho bệnh nhân truyền dịch, chẳng hạn như để giữ đường tĩnh mạch, người bệnh bị mất nước do tiêu chảy cấp, mất máu, suy dinh dưỡng nặng, ngộ độc…

Và đã là thuốc thì tai biến gặp phải khi sử dụng là điều khó tránh khỏi, nhẹ nhất là sốc do chí nhiệt tố mà nguyên nhân thường do bộ dây truyền dịch, hoặc chai đựng dịch truyền bằng nhựa khi sản xuất, đã không loại bỏ hết yếu tố này. Bác sĩ Đức, Bệnh viện Chợ Rẫy, nói: "Sốc do chí nhiệt tố thường biểu hiện bằng cơn rét run đột ngột, nhưng ngay sau đó lại sốt cao, có khi đến 400C, tim đập nhanh, các cơ trên người co rút, toát mồ hôi, người bệnh có cảm giác nôn nao, chóng mặt, khó thở, vật vã…". Nặng hơn nữa là cơn phù phổi cấp do rối loạn huyết động mà nguyên nhân vì truyền dịch quá nhanh và quá nhiều.

Truyền dịch cho người bệnh tại phòng mạch tư.

Bác sĩ Đường, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch mô tả: "Cơn phù phổi cấp khởi đầu bằng hiện tượng khó thở đột ngột, nhịp thở nhanh, nông. Bệnh nhân không thể nằm được mà phải ngồi dậy, cúi đầu ra trước để thở, mặt tái nhợt, môi và các đầu chi tím tái, vã mồ hôi. Lúc đầu còn ho khan, khạc đờm trắng, sau đó khạc nhiều bọt màu hồng, có khi bọt hồng trào ra mũi và miệng. Nếu không cấp cứu kịp thời, bệnh nhân có thể tử vong".

Vậy mà lắm người vẫn cứ thích "vô nước biển". Thậm chí, nhiều người đề nghị được "vô" với những lý do hết sức ngớ ngẩn như: Vô "đạm" để mập hơn, "vô nước hoa quả" cho da đẹp hơn... mà thực chất, cái gọi là "nước hoa quả" chỉ là một số vitamin! Loại "nước hoa quả" ấy được chỉ định khi cơ thể có dấu hiệu suy nhược kéo dài hoặc thiếu hụt các vitamin.

Vào thời điểm những ngày hè oi bức, trẻ em dễ bị sốt nên nhiều bậc cha mẹ cũng xin "truyền để bù nước". Tuy nhiên, theo bác sĩ Thúy, Bệnh viện Nhi Đồng 2 TP HCM, thì việc truyền dịch cho trẻ bị sốt có tác dụng không hơn gì uống đủ nước, và chỉ khi sốt cao, sốt kéo dài thì bác sĩ mới chỉ định truyền.

Đã có những trường hợp bị tai biến do truyền dịch như hoại tử một phần cơ vì trật "ven", hoặc tử vong do sốc phản vệ. Tất nhiên những trường hợp ấy không phải là nhiều, song việc lạm dụng truyền dịch có khả năng dẫn đến những nguy cơ "tiền mất, tật mang": Cháu A, sau khi sinh thì được chẩn đoán là thiếu ôxy. Tại bệnh viện, cháu được cho thở ôxy và truyền dịch. Do còn quá nhỏ, không tìm được tĩnh mạch ở tay, chân nên bác sĩ đã phải đặt đường truyền ở trán. Một lát, kim trật, dịch truyền không vào tĩnh mạch mà tràn ra nửa đầu, ra trán và xuống tận lông mày. Sau đó toàn bộ chỗ dịch tràn ra chuyển sang màu tím đen.

Một tháng sau, trên đầu cháu, ở những chỗ dịch tràn rộp lên, nứt nẻ, chảy máu. Gia đình đưa cháu tới bệnh viện điều trị rồi sau lần đó, cả mảng lớn trên đầu cháu không còn tí tóc nào. Để xử lý, các bác sĩ đã đặt túi silicon có bơm nước muối để làm giãn da đầu. Cuối cùng, sau 9 lần bơm nước muối, mỗi lần cách nhau 5 ngày, cháu được mổ tháo túi và phủ những chỗ da đầu có tóc lên.

3. Thực tế cho thấy, việc truyền dịch đang có xu hướng bị lạm dụng, nhất là ở một số phòng khám tư, nhà riêng của một số người đã hoặc đang làm trong ngành Y. Với một chai glucoza có giá trên dưới 20.000 đồng, người bệnh lắm khi phải trả cả trăm nghìn đồng cho tiền công truyền. Bác sĩ Long nói: "Những bệnh nhân suy thận nặng, tăng kali huyết, urê huyết, suy tim, toan huyết... thì không nên nghĩ đến chuyện tự ý truyền dịch cho khỏe".

Tiến sĩ Y - Sinh học Đào Đại Cường, giảng viên Khoa Dược - Đại học Y Dược TP HCM khuyên: "Cơ thể gầy yếu, suy nhược, chán ăn - nếu đã loại trừ các nguyên nhân bệnh lý thì cần xem lại chế độ dinh dưỡng, làm việc, nghỉ ngơi, giải trí… Khi cần bổ sung các chất bổ thì nên dùng loại uống, an toàn hơn".

Không thể chối cãi rằng các loại dịch truyền có tác dụng tốt cho cơ thể con người. Tuy nhiên không phải cứ thấy tốt thì "vô" tùy tiện, muốn "vô" bao nhiêu, "vô" lúc nào cũng được, coi chừng sẽ ... lãnh đủ!