Lịch Sử Ai Cập Từ 3100TCN Cho đến Ngày Nay

Ai Cập là một quốc gia nằm ở phía Đông Bắc của châu Phi. Đây cũng là quốc gia duy nhất có lãnh thổ trải dài cả 3 châu lục: Âu – Á – Phi, giáp với Địa trung hải, Israel, Jordan, Sudan và Libya.

Lịch sử Ai Cập cổ đại bắt đầu từ năm 3100TCN và suy tàn vào năm 30 SCN. Trong suốt chiều dài lịch sử hơn 3000 năm đó đã có hơn 100 vị Pharaoh nắm quyền và xây dựng đế chế hùng mạnh.

Tên đầy đủ của Ai Cập là cộng hòa Ả Rập Ai Cập. Ngôn ngữ chính thức của Ai Cập là tiếng Ả Rập (trong đó lại chia ra nhiều nhánh khác nhau như Ả Rập Ai Cập, Ả Rập Saudi, Ả Rập Sudan). Đất đai phần lớn là sa mạc, trong đó phía Tây là sa mạc Sahara khô cằn. 90 triệu người dân ở đây chủ yếu tiếp nhận nguồn nước ngọt từ sông Nile – con sông dài nhất Thế giới, chảy qua các nước như Uganda, Ethiopia, Sudan, Ai Cập, rồi đổ ra biển Địa Trung Hải.

1. Thời kỳ Tiền vương triều (4500- 3100 TCN)

Khoảng từ năm 4500 TCN người Ai Cập bắt đầu làm nông nghiệp, chăn nuôi gia súc và đã biết dùng dương lịch mỗi năm có 365 ngày. Truyền thuyết cho rằng người đặt ra lịch đó là Thoth. Thoth cũng được cho là người đã đặt ra mẫu tự Ai Cập, toán học và thiên văn học.

Khoảng năm 4000 TCN người AC cổ bắt đầu sử dụng chữ tượng hình.

2. Thời kỳ Sơ triều đại (3.100 TCN – 2686 TCN)

3100 TCN, Menes (hay Horus Narmer) thống nhất nước Ai Cập và tự xưng là vua của hai miền Thượng, Hạ Ai Cập. Trong bảo tàng Ai Cập bây giờ đang cất giữ cái Tấm bảng Narmer miêu tả sự thống nhất của 2 miền đất á. Menes xây dựng thành phố Memphis lớn nhất thế giới thời đó. Vương triều thứ nhất có 7-9 đời vua và tồn tại được khoảng 300 năm. Các vua thời này thường đánh đông dẹp bắc. Menes đánh Libya, Djer chiếm đất Sudan, Den và Semerkhet đánh bán đảo Sinai.

Tấm bảng Narmer

3.Thời kỳ Cổ Vương quốc (2686 TCN – 2181 TCN)

Khoảng năm 2650 TCN, Djoser ra lệnh cho Imhotep xây dựng kim tự tháp bậc thang đầu tiên ở Saqqara. Năm 2550 TCN Khufu, Khafra và Menkaure xây dựng ba Kim tự tháp khổng lồ ở Giza

Năm 2490 TCN tín ngưỡng thờ thần Ra bắt đầu mở rộng. Năm 2200 TCN, Pharaoh Pepi II cầm quyền suốt một thời gian dài (khoảng 94 năm), đến cuối thời kỳ này chế độ hoàng quyền bắt đầu suy yếu. Cùng với nạn hạn hán nghiêm trọng từ giữa năm 2200 tới năm 2150 TCN, đây được coi là nguyên nhân khiến cho đất nước Ai Cập rơi vào giai đoạn kéo dài 140 năm của nạn đói và xung đột được gọi là thời kỳ Chuyển tiếp thứ nhất.

Công chúa váy đỏ ở Kim tự tháp bậc thang

3 kim tự tháp Khufu, Khafra và Menkaure ở Giza

4. Thời kỳ chuyển tiếp thứ nhất (2181-2055 TCN)

Năm 2180 TCN các vùng ở miền Thượng Ai Cập xuất hiện thống đốc bang.

Sau khi chính quyền trung ương của Ai Cập sụp đổ vào cuối thời Cổ Vương quốc, các nhà cầm quyền địa phương đã bắt đầu cạnh tranh với nhau để kiểm soát lãnh thổ và quyền lực chính trị. Khoảng năm 2160 trước Công nguyên, các vị vua ở Herakleopolis đã kiểm soát Hạ Ai Cập, trong khi tại gia tộc Intef ở Thebes nắm quyền kiểm soát vùng Thượng Ai Cập. Vì nhà Intef mạnh hơn và bắt đầu mở rộng sự kiểm soát của họ về phía bắc, một cuộc đụng độ giữa hai triều đại đã không thể tránh khỏi.

Năm 2055 TCN, phe Thebes dưới quyền Nebhepetre Mentuhotep II đã đánh bại các vị vua Herakleopolis, thống nhất hai vùng đất và mở ra một thời kỳ phục hưng kinh tế và văn hóa được gọi là thời Trung Vương quốc.

5. Thời kỳ Trung Vương quốc (2055 TCN – 1795 TCN)

Các Pharaon thời Trung Vương quốc đã phục hồi sự thịnh vượng của đất nước, tạo điều kiện cho nghệ thuật, văn học phát triển và cho xây dựng các công trình hoành tráng.

1985- 1795TCN: Tín ngưỡng thờ thần Amon xuất hiện, Amon trở thành vị thần bảo vệ đất nước.

1950 TCN Sesostris I khai thác mỏ đồng ở Sinai. 1850 TCN Sesostris III hành quân đến Nubya. 1800TCN Amenemhat III phát hiện ra óc đảo Fayoum.

Thời kỳ này, các Pharaoh củng cố bộ máy chính quyền, quân sự, nông nghiệp, nghệ thuật và tôn giáo đã phát triển mạnh mẽ. Phù điêu và các tác phẩm điêu khắc chân dung rất tinh tế và đạt tới kỹ thuật hoàn hảo.

Vị Pharaoh vĩ đại cuối cùng của thời kỳ Trung Vương quốc, Amenemhat III, đã cho phép những người châu Á định cư trong khu vực đồng bằng để cung cấp một lực lượng lao động đủ để cho việc khai thác mỏ và đặc biệt là các công trình xây dựng của ông. Tuy nhiên các hoạt động xây dựng và khai thác mỏ đầy tham vọng, kết hợp với lũ lụt nghiêm trọng của sông Nile đã gây nên căng thẳng kinh tế và dẫn đến sự suy yếu dần dần trong thời kỳ chuyển tiếp thứ hai dưới triều đại 13,14. Trong giai đoạn suy yếu này, những người định cư Canaan bắt đầu nắm quyền kiểm soát khu vực đồng bằng châu thổ, cuối cùng thì họ chiếm lấy quyền lực ở Ai Cập và được biết đến với tên gọi là người Hyksos.

6. Thời kỳ chuyển tiếp thứ hai (1795 TCN – 1550 TCN)

1785 TCN, khi sức mạnh của các Pharaoh thời Trung Vương quốc suy yếu, những cư dân châu Á sinh sống tại thành Avaris ở miền đông đồng bằng châu thổ đã nắm quyền kiểm soát khu vực và buộc chính quyền trung ương phải rút lui về Thebes, nơi các vị Pharaoh bị coi là một chư hầu và đặc biệt phải cống nạp.

1650 TCN, người Hyksos thiết lập vương triều dị tộc đầu tiên trong lịch sử Ai Cập. Người Hyksos bắt chước mô hình của chính quyền Ai Cập và tự miêu tả mình là pharaoh.

Năm 1570 TCN, chính quyền Thebes đã tập hợp đủ sức mạnh để có thể đánh bại người Hyksos . Năm 1555 trước Công nguyên, Pharaoh Seqenenre Tao II và Kamose cuối cùng đã đánh bại người Nubia, nhưng phải tới khi người kế vị của Kamose là Ahmose I lên ngôi, họ mới thành công trong việc loại trừ sự hiện diện của dân Hyksos ở Ai Cập và thiết lập thời kỳ Tân vương quốc.

7. Thời kỳ Tân Vương quốc (1549 TCN – 1069 TCN)

Lại váy đỏ ở đền Karnak

Các vị pharaon thời Tân Vương quốc đã thiết lập nên một thời kỳ thịnh vượng chưa từng có bằng cách củng cố chắc chắn biên giới và tăng cường quan hệ ngoại giao với các nước láng giềng Mitanni, Assyria, và Canaan.

1500 TCN, Pharaoh Thutmose I đã cho xây dựng lăng mộ ở Thung lũng các vị vua.

1479 TCN, vị nữ Pharaon đầu tiên là Hatshepsut lên ngôi.

1460 TCN Thitmose III nhiều lần hành quân đến châu Á.

Các chiến dịch quân sự được tiến hành dưới triều đại Tuthmosis I và cháu trai của ông Tuthmosis III đã tạo nên một đế quốc Ai Cập lớn chưa từng thấy, trải dài từ Niya ở tây bắc Syria, Nubia.

Hatshepsut đã thúc đẩy hòa bình và khôi phục lại các tuyến đường thương mại bị gián đoạn trong thời kỳ người Hyksos cai trị, cũng như mở rộng tới các vùng đất mới. Hatshepsut cũng đã tạo nên sự huy hoàng trong suốt triều đại của gần hai mươi năm của bà, nó được đánh dấu bởi một thời gian dài hòa bình và các công trình xây dựng giàu có, các cuộc thám hiểm thương mại tới Punt, khôi phục lại mạng lưới thương mại nước ngoài.

Các vị pharaon thời kỳ này đã bắt đầu một chiến dịch xây dựng quy mô lớn để tôn vinh thần Amun như đền Karnak, đền Hatshepsut.

1360 TCN, Amenhotep IV lên ngôi và tiến hành một loạt các cải cách hỗn loạn. Ông đã đổi tên thành Akhenaten và đưa vị thần mặt trời trước đó ít người biết đến là Aten trở thành vị thần tối cao, di chuyển kinh đô tới thành phố mới Akhetaten (ngày nay là Amarna). Akhenaten đã bỏ ngoài tai các sự kiện đang diễn ra ở vùng Cận Đông (nơi người Hittite, Mitanni và Assyria đang tranh giành quyền kiểm soát). Ông đã dành toàn lực phục vụ cho tôn giáo mới của mình.

Sau khi ông qua đời, sự thờ cúng thần Aten đã nhanh chóng bị từ bỏ và các giáo sĩ của Amun sớm giành lại được quyền lực và trở lại kinh đô Thebes. Các Pharaoh Tutankhamun, Ay và Horemheb đã tiến hành xóa bỏ tất cả những gì đề cập đến vị vua Akhenaten, mà ngày nay được gọi là thời kỳ Amarna.

Khoảng năm 1279 TCN, Ramesses II – Ramesses Đại đến lên ngôi và tiếp tục cho xây dựng nhiều ngôi đền cùng với nhiều bức tượng và tháp bia tưởng niệm khác. Ông còn là một nhà lãnh đạo quân sự táo bạo, ông đã chống lại người Hittite trong trận Kadesh (tại Syria ngày nay) và sau một cuộc chiến tranh bất phân thắng bại, cuối cùng hai bên đã đồng ý ký kết hiệp ước hòa bình đầu tiên được ghi nhận, khoảng năm 1258 TCN.

1220 TCN các dân tộc người trên biển (Sea people) nhăm nhe chiếm đóng Ai Cập. 1175 TCN Ramesses III đánh tan Sea people. 1130TCN tình hình chính trị trong nước rối ren, tham nhũng, xã hội bất ổn. Sau khi giành lại quyền lực của mình, các đại tư tế Amun ở Thebes đã nắm trong tay những vùng đất rộng lớn và giàu có, và mở rộng quyền lực của họ ra khắp đất nước trong thời kỳ chuyển tiếp thứ ba.

Tiếp tục váy đỏ khác ở đền Hatshepsut

8. Thời kỳ chuyển tiếp thứ ba (1069 TCN – 653 TCN)

1078 TCN, Smendes đã trở thành Pharaoh cai trị phần phía bắc của Ai Cập, đóng đô ở Tanis. Miền nam nằm dưới sự kiểm soát của các đại tư tế Amun ở Thebes, họ chỉ công nhận Smendes trên danh nghĩa.

Trong thời gian này, các bộ lạc Berber đến từ Libya bắt đầu gia tăng quyền tự chủ của họ, nắm quyền kiểm soát Ai Cập.

945 TCN, Sheshonq I là vị Pharaoh người Libya và là người sáng lập ra Vương triều thứ 22 trong lịch sử Ai Cập cổ đại.

727 TCN, vua Piye người Kush ở Nubia chiếm được Thebes, thiết lập nên triều đại thứ 25, thống nhất 2 miền Bắc và Nam Ai Cập. Triều đại thứ 25 đã mở ra một thời kỳ phục hưng cho Ai Cập cổ đại. Tôn giáo, nghệ thuật, kiến trúc đã được khôi phục lại vẻ huy hoàng như thời Cổ, Trung, và Tân Vương quốc. Các Pharaoh đã cho xây dựng hoặc phục hồi lại các đền thờ và tượng đài khắp toàn bộ khu vực thung lũng sông Nile, Memphis, Karnak, Kawa, Jebel Barkal…

9. Thời hậu nguyên (652 TCN – 332 TCN)

525 TCN, dưới sự chỉ huy của Cambyses II, người Ba Tư hùng mạnh đã bắt sống Pharaon Psamtik III và đánh bại Ai Cập tại trận Pelusium. Cambyses II sau đó lấy tước hiệu Pharaoh nhưng trao quyền cai trị Ai Cập vào tay phó vương.

Sau khi bị sát nhập vào đế quốc Ba Tư, Ai Cập cùng với Síp và Phoenicia (Lebanon ngày nay) đều là thuộc địa của Đế quốc Achaemenid. Giai đoạn đầu tiên mà người Ba Tư thống trị Ai Cập, còn được biết đến như là triều đại thứ 27, kết thúc vào năm 402 TCN.

Từ năm 380-343 TCN là triều đại Ai Cập bản địa cuối cùng, được biết đến là triều đại thứ 30, kết thúc với sự trì vì của vua Nectanebo II.

Sự thống trị của người Ba Tư được phục hồi sau đó, đôi khi được gọi là triều đại thứ 31, bắt đầu từ năm 343 TCN, nhưng không lâu sau, năm 332 TCN, viên phó vương Ba Tư Mazaces đã đầu hàng và đem dâng Ai Cập cho vua Alexander Đại đế của Macedonia

10. Thời kỳ thuộc Hy Lạp – Vương triều Ptolemaeus (332-30TCN)

Năm 332 TCN, Alexander đại đế đánh chiếm Ai Cập.

Năm 305TCN, sau khi Alexander Đại Đế chết vào năm 323 TCN, Ptolemy I lên nắm quyền, thiết lập vương triều Ptolemaeus và mở ra một triều đại cai trị nói tiếng Hy Lạp tồn tại gần 3 thế kỷ. Trung tâm mới đặt tại Alexandria, nơi đây trở thành một trung tâm về học thuật và văn hóa, với thư viện Alexandria và ngọn hải đăng Alexandria nổi tiếng.

Năm 30 TCN nữ hoàng Ai Cập Cleopatra VII Philopator tự sát sau thất bại trước Octavian (sau này là Hoàng đế Augustus) trong trận Actium, vương triều Ptolemaeus sụp đổ, từ đây Ai Cập trở thành một tỉnh của đế quốc La Mã.

11. Thời kì thuộc La Mã (30TCN-642)

Ai Cập trở thành tỉnh của La Mã năm 30 TCN và người Ai Cập không được coi là công dân La Mã trong hơn hai thế kỷ. Đây là thời kỳ mà Ai Cập cổ mất đi bản sắc, Kito trở thành tôn giáo chính.

Từ giữa thế kỷ thứ nhất, Kitô giáo đã bắt đầu xuất hiện ở Ai Cập.

Năm 391, hoàng đế Theodosius nghiêm cấm các nghi thức thờ cúng đa thần giáo và đóng cửa các ngôi đền, văn hóa tôn giáo bản địa của Ai Cập đã dần biến mất. Khả năng đọc những ghi chép bằng chữ tượng hình dần dần biến mất bởi vì vai trò của các giáo sĩ và tư tế trong các ngôi đền Ai Cập ngày càng suy giảm. Các ngôi đền cổ bị chuyển đổi thành những nhà thờ Kitô giáo hoặc bị bỏ hoang trong sa mạc Tới thế kỷ thứ 7, Hồi giáo xuất hiện.

12.Thời kỳ thuộc Ả Rập (642 – 935)

Năm 639, vị khalip thứ nhì của quốc gia Hồi giáo là Umar phái tướng Amr ibn al-As với khoảng 4.000 quân đánh Ai Cập. Tiếng Ả Rập được dùng ngày càng phổ biến, và đến năm 706 thì trở thành ngôn ngữ chính thức tại Ai Cập tới ngày nay.

13.Từ năm 969 – 1517

Ai cập bị cai trị bởi Nhà Tulunid, Ikhshidid, Fatima, Ayyub, Mamluk

14.Thời kỳ thuộc Thổ Nhĩ Kỳ (1517 – 1805)

1517, Selim I của đế quốc Ottoman đánh bại nhà Mamluk ở Ai Cập và cử Khayer Pasha làm tỉnh trưởng Ai Cập.

Vào cuối giai đoạn này, Ai Cập bị quân Pháp của Napoléon Bonaparte vào chiếm 3 năm (1798 – 1801).

15.Nhà Muhammad Ali (1805 – 1953)

Tướng Muhammad Ali là người Albania, được hoàng đế nhà Ottoman sai đi chiếm lại đất Ai Cập trong tay quân Pháp của hoàng đế Napoléon.

Ngoài mặt, Ai Cập vẫn là tỉnh hay nước chư hầu của đế quốc Ottoman cho đến năm 1914.

Ai Cập cũng bị Anh chiếm đóng từ năm 1882. Người Anh chỉ hoàn toàn rút khỏi Ai Cập năm 1956, sau khi nhà Muhammad Ali bị phế.

Mặc dù không lúc nào có được trọn chủ quyền cai trị Ai Cập trên cả danh nghĩa lẫn thực tế, nhà Muhammad Ali đã có công lớn trong sự phát triển của Ai Cập.

Thôi chán váy rồi nên đổi thành áo đỏ – thánh đường Muhammad Ali

16. Từ năm 1953 – nay

Ảnh hưởng phong trào dân chủ từ châu Âu, người Ai Cập lập các đảng phái chính trị, đưa đến một cuộc đảo chính do quân đội thực hiện năm 1952 và khai sinh nước Cộng hòa Ả Rập Ai Cập năm 1953.

Những năm tiếp theo đó, Ai Cập liên minh mạnh mẽ với Liên Xô. Năm 1967, cuộc chiến tranh sáu ngày giửa Ai Cập và Israel diễn ra và Ai Cập mất bán đảo Sinai vào tay Israel . Ai Cập bắt đầu cắt đứt mối quan hệ với Liên Xô và quay sang làm thân Mỹ bằng việc trục xuất các “cố vấn của Liên Xô” vào năm 1972. Năm 1973, Ai Cập liên minh với Syri làm một cuộc tấn công vào Israel . Tuy nhiên bán đảo Sinai vẫn còn nằm trong tay Israel . Năm 1979, dưới sự giúp đỡ của Mỹ, Ai Cập và Israel đã tiến hành ký hiệp ước hòa bình tại “trại David” và bán đảo Sinai trở về lại với Ai Cập.

Share this:

• Facebook

Like Loading...

Related