Lời Mở đầu - Tình Cảnh Giai Cấp Công Nhân Anh

F. Engels Tình cảnh giai cấp công nhân Anh

LỜI MỞ ĐẦU

Lịch sử giai cấp c�ng nh�n Anh bắt đầu từ nửa sau thế kỷ XVIII, c�ng với việc ph�t minh ra m�y hơi nước v� những m�y l�m b�ng. Như ta đ� biết, những ph�t minh ấy l� nguồn gốc của c�ch mạng c�ng nghiệp, cuộc c�ch mạng đ� biến đổi to�n bộ x� hội c�ng d�n, m� hiện nay người ta chỉ mới bắt đầu nhận thức được � nghĩa lịch sử của n�. Anh l� nước điển h�nh về sự biến đổi ấy, n� c�ng diễn ra lặng lẽ, th� c�ng mạnh mẽ; do đ�, nước Anh cũng l� nước điển h�nh về sự ph�t triển của giai cấp v� sản, kết quả chủ yếu của sự biến đổi đ�. Chỉ ở Anh mới c� thể nghi�n cứu to�n diện giai cấp v� sản tr�n tất cả c�c mối quan hệ của n�. Ở đ�y, ch�ng ta kh�ng x�t đến lịch sử cuộc c�ch mạng ấy, cũng như kh�ng x�t đến � nghĩa to lớn của n� đối với hiện tại v� tương lai. Việc đ� phải d�nh cho một t�c phẩm lớn hơn sau n�y. Hiện nay, ta chỉ giới hạn ở mấy điểm cần thiết để l�m s�ng tỏ c�c sự kiện sau đ�y, để hiểu r� t�nh cảnh hiện tại của giai cấp v� sản Anh. Khi chưa d�ng m�y m�c, việc k�o sợi, dệt vải, đều l�m ở nh� người thợ. Vợ v� con g�i k�o sợi, người chồng đem sợi ấy dệt th�nh vải; nếu anh ta kh�ng tự dệt lấy th� đem sợi đi b�n. C�c gia đ�nh thợ dệt ấy phần đ�ng sống ở n�ng th�n, gần th�nh phố v� c� thể l�m đủ ăn v� l�c đ� về mặt nhu cầu vải th� thị trường địa phương c�n c� � nghĩa quyết định, thậm ch� hầu như l� thị trường duy nhất; c�n sức mạnh gh� gớm của cạnh tranh, sau n�y mới xuất hiện c�ng với sự x�m chiếm c�c thị trường nước ngo�i v� mở rộng bu�n b�n, bấy giờ c�n chưa ảnh hưởng mấy tới tiền c�ng. Th�m v�o đ� sự tăng l�n li�n tục của nhu cầu tr�n thị trường trong nước, song song với sự tăng l�n từ từ của d�n số, đ� đảm bảo cho mọi người c�ng nh�n đều c� việc l�m; ngo�i ra kh�ng thể c� cạnh tranh mạnh mẽ giữa họ với nhau, do điều kiện cư tr� ph�n t�n của họ ở n�ng th�n. Cho n�n những người thợ dệt thường d�nh dụm được ch�t �t v� thu� được một mảnh đất nho nhỏ để l�m trong những l�c rảnh rang - m� th� giờ muốn rảnh bao nhi�u cũng được, bởi v� anh ta muốn dệt bao nhi�u hay dệt l�c n�o l� tuỳ �. Thực ra th� về nghề n�ng anh ta cũng tồi, trồng trọt qua loa v� cũng chẳng thu lợi được mấy; nhưng �t ra th� anh ta cũng kh�ng phải l� một người v� sản; như người Anh thường n�i, anh ta đ� đ�ng cọc tr�n mảnh đất qu� hương; anh ta c� nơi ở cố định v�, trong x� hội, anh ta đứng cao hơn một bậc so với người c�ng nh�n Anh ng�y nay. Như vậy người lao động sống một cuộc sống dễ chịu v� ấm c�ng, một cuộc đời ngay thẳng, y�n b�nh, với tất cả l�ng th�nh k�nh v� t�n nghĩa; so với những người c�ng nh�n sau n�y th� t�nh cảnh sinh hoạt vật chất của họ kh� hơn nhiều. Họ chả cần g� phải l�m qu� sức; họ muốn l�m bao nhi�u th� l�m m� vẫn kiếm đủ d�ng; họ c� th� giờ rảnh để lao động bồi bổ sức khoẻ ở trong vườn hay ngo�i ruộng, bản th�n c�ng việc n�y lại l� một sự nghỉ ngơi đối với họ, ngo�i ra họ c�n c� thể tham gia những cuộc vui chơi giải tr� của h�ng x�m l�ng giềng; v� tất cả c�c tr� chơi đ�: bowling, b�ng ch�y, v.v. lại c� t�c dụng rất tốt để bảo vệ sức khoẻ v� r�n luyện th�n thể cho họ. Họ phần nhiều khoẻ mạnh, rắn chắc, thể chất của họ kh�ng kh�c mấy, thậm ch� chẳng kh�c g� thể chất của những người n�ng d�n l�ng giềng. Con c�i họ lớn l�n trong kh�ng kh� trong l�nh của n�ng th�n, v� nếu ch�ng c� gi�p đỡ cha mẹ l�m việc th� cũng chỉ thỉnh thoảng th�i, chứ đương nhi�n kh�ng phải chuyện mỗi ng�y l�m t�m hay mười hai tiếng đồng hồ.C� thể h�nh dung được những đặc trưng đạo đức v� tr� tuệ của giai cấp đ� l� g�. Họ sống t�ch rời c�c th�nh phố l� nơi họ kh�ng hề bước ch�n đến, sợi v� vải của họ được trao cho những thương nh�n lưu động để đổi lấy tiền c�ng; đến nỗi c� những người gi� ở s�t th�nh phố m� chưa hề bước ch�n đến đ�, cho đến khi m�y m�c cướp mất thu nhập của họ v� l�i cuốn họ ra th�nh phố kiếm việc l�m; về mặt đạo đức v� tr� tuệ, họ ở c�ng tr�nh độ với n�ng d�n, l� những người m� phần lớn họ c� quan hệ trực tiếp do mảnh đất nhỏ họ lĩnh canh. Họ coi squire - t�n địa chủ lớn nhất v�ng - như cấp tr�n tự nhi�n của m�nh, c� g� th� hỏi hắn, c� tranh chấp lặt vặt g� với nhau th� nhờ hắn khu xử, v� t�n k�nh hắn theo đ�ng mối quan hệ gia trưởng như thế. Họ l� những người "đ�ng t�n k�nh", những người chồng, người cha tốt, sống rất đạo đức, v� chẳng c� l� do g� m� sống thiếu đạo đức - xung quanh chẳng c� tiệm rượu cũng chẳng c� chỗ chơi bời bậy bạ; thỉnh thoảng c� đi giải kh�t t� ch�t th� chủ qu�n cũng lại l� người đ�ng k�nh trọng, thường l� một t� điền lớn, b�n rượu ngon, th�ch trật tự nghi�m ngặt v� đ�ng cửa sớm. Họ suốt ng�y giữ con c�i b�n họ trong gia đ�nh v� gi�o dục ch�ng theo tinh thần phục t�ng v� k�nh sợ Thượng đế. Quan hệ gia đ�nh gia trưởng cứ giữ nguy�n khi con c�i chưa c� vợ c� chồng. Bọn trẻ lớn l�n c�ng với b� bạn trong sự th�n thiết v� hồn nhi�n kiểu th�n d� cho tới khi lập gia đ�nh; v� nếu quan hệ t�nh dục trước khi cưới l� hiện tượng hầu như phổ biến, th� cũng l� tr�n cơ sở hai b�n đều thừa nhận việc kết h�n l� một nghĩa vụ đạo đức, v� sau đ� lễ cưới lại l�m mọi việc đ�u v�o đ�. T�m lại, người lao động c�ng nghiệp Anh bấy giờ sống v� suy nghĩ theo kiểu m� ng�y nay thỉnh thoảng c�n gặp ở một v�i nơi tr�n đất Đức, nghĩa l� sống c�ch biệt v� xa l�nh, kh�ng c� hoạt động g� về mặt tinh thần v� kh�ng c� thay đổi g� lớn trong ho�n cảnh sinh hoạt của m�nh. Rất hiếm người biết đọc, người biết viết lại c�ng hiếm; họ đi lễ nh� thờ rất đều, kh�ng b�n ch�nh trị, kh�ng hoạt động �m mưu, kh�ng trầm ng�m suy nghĩ, rất th�ch hoạt động thể dục, nghe Kinh th�nh với l�ng th�nh k�nh được truyền dạy từ thuở nhỏ, v� do nhẫn nhục kh�ng đ�i hỏi g�, họ sống rất ho� thuận với c�c giai cấp bề tr�n. Nhưng ngược lại, về mặt tinh thần, họ như người đ� chết; họ chỉ sống v� lợi �ch nhỏ mọn của bản th�n, v� c�i khung cửi, v� mảnh vườn; v� kh�ng biết g� đến phong tr�o mạnh mẽ đang l�i cuốn to�n thể lo�i người ở b�n ngo�i x�m l�ng của họ. Họ thoải m�i với cuộc sống y�n tĩnh, tầm thường của m�nh, v� nếu kh�ng c� c�ch mạng c�ng nghiệp th� họ sẽ kh�ng bao giờ rời bỏ lối sống ấy; n� thật ra l� đầy thi vị v� rất ấm c�ng nhưng lại kh�ng xứng với một con người. Thực ra, họ kh�ng phải l� những con người, m� chỉ l� những c�i m�y l�m việc, phục vụ cho một số �t nh� qu� tộc, l� những kẻ cho đến b�y giờ vẫn chi phối lịch sử. C�ch mạng c�ng nghiệp chỉ th�c đẩy t�nh trạng ấy tới kết cục tất yếu của n�, bằng c�ch ho�n to�n biến những người lao động th�nh những c�i m�y đơn thuần, v� cướp nốt c�i phần hoạt động độc lập cuối c�ng của họ; nhưng cũng ch�nh do đ� m� lại bắt họ phải suy nghĩ v� đ�i hỏi một địa vị xứng đ�ng với con người. Nếu ở Ph�p l� ch�nh trị, th� ở Anh, c�ng nghiệp v� phong tr�o của x� hội c�ng d�n n�i chung đ� l�i cuốn v�o cơn lốc lịch sử những giai cấp cuối c�ng h�y c�n hờ hững với lợi �ch chung của nh�n loại. Ph�t minh đầu ti�n l�m thay đổi s�u sắc t�nh cảnh của người lao động Anh l� m�y Jenny của anh thợ dệt James Hargreaves ở Stanhill, gần Blackburn, Bắc Lancashire (năm 1764). N� l� tiền th�n th� sơ của m�y mule sau n�y; người ta quay m�y bằng tay; nhưng c�c xa quay tay thường chỉ c� một cọc suốt, th� m�y n�y c� từ mười s�u đến mười t�m cọc suốt do một c�ng nh�n điều khiển. Nhờ vậy, c� thể sản xuất được rất nhiều sợi hơn trước; trước kia cứ một người thợ dệt th� phải ba người k�o sợi lu�n tay, m� thường kh�ng bao giờ c� đủ sợi v� người thợ dệt nhiều khi phải chờ đợi, ng�y nay th� sợi lại nhiều qu� sức l�m của số thợ dệt hiện c�. Nhu cầu về h�ng dệt, vốn đ� tăng, lại c�ng tăng l�n nữa khi gi� h�ng dệt hạ xuống do kết quả của sự giảm chi ph� sản xuất sợi nhờ c� m�y mới. Người ta cần nhiều thợ dệt hơn, v� tiền c�ng thợ dệt tăng l�n. B�y giờ v� dệt kiếm được nhiều tiền hơn, anh thợ bỏ lơ mảnh vườn con v� dốc sức v�o việc dệt vải. Thời đ�, một gia đ�nh bốn người lớn với hai đứa trẻ (l�m việc cuộn chỉ), l�m một ng�y mười tiếng, c� thể kiếm được mỗi tuần bốn Bảng, v� nhiều khi c�n được hơn nữa khi h�ng chạy v� việc nhiều; lại thường c� khi với khung cửi của m�nh, một anh thợ dệt kiếm được tới hai Bảng mỗi tuần. Giai cấp thợ dệt ki�m d�n c�y dần mất hẳn đi v� trở th�nh giai cấp thợ dệt mới, ho�n to�n sống bằng tiền c�ng, kh�ng c� ch�t t�i sản n�o, ngay cả t�i sản giả tạo dưới h�nh thức một mảnh đất đi thu�; v� như vậy họ đ� trở th�nh những người v� sản (working men). Th�m v�o đ�, mối quan hệ trước đ�y giữa người k�o sợi v� người dệt vải cũng bị xo� bỏ. Trước kia, trong chừng mực c� thể, việc k�o sợi v� dệt vải được tiến h�nh ngay trong một ng�i nh�. B�y giờ v� m�y Jenny cũng như khung cửi đ�i hỏi phải c� sức lực mới sử dụng được, n�n đ�n �ng cũng bắt đầu k�o sợi, v� cả gia đ�nh sống nhờ v�o c�ng việc ấy; ngược lại một số gia đ�nh kh�c th� bắt buộc phải vứt bỏ c�i guồng xe sợi cũ kỹ v� lỗi thời, v� nếu kh�ng c� khả năng mua một m�y Jenny th� họ bắt buộc phải sống nhờ v�o thu nhập m� c�i khung cửi đem lại. Như vậy, sự ph�n c�ng lao động, bắt đầu với việc k�o sợi v� việc dệt vải, từ đ�y đ� được ph�t triển đến v� tận trong c�ng nghiệp. C�i m�y đầu ti�n c�n chưa ho�n hảo ấy kh�ng những đ� l�m cho giai cấp vô sản công nghiệp ph�t triển m� c�n th�c đẩy giai cấp vô sản nông nghiệp ra đời. Cho đến l�c bấy giờ, người ta mới chỉ biết c� một số đ�ng tiểu điền chủ gọi l� những n�ng d�n tự canh (yeoman), họ cũng sống một c�ch thầm lặng, kh�ng hoạt động tr� �c, v� thiếu mọi sinh hoạt tinh thần như những người thợ dệt ki�m d�n c�y ở b�n cạnh họ. Họ c�y cấy tr�n mảnh đất của m�nh ho�n to�n theo lối cũ kĩ v� kh�ng hiệu quả của cha �ng, ngoan cố chống lại mọi điều mới mẻ, trải qua bao nhi�u thế hệ vẫn kh�ng thay đổi. Trong số đ� cũng c� nhiều chủ đất nhỏ, nhưng kh�ng phải t� điền theo nghĩa hiện nay; m� l� những người hoặc do một khế ước thu� đất kế thừa, hoặc do một tục lệ l�u đời n�o đ� m� được cha �ng truyền lại cho mảnh đất, họ lập nghiệp vững v�ng tr�n đất ấy như l� đất của ch�nh m�nh. Khi những c�ng nh�n c�ng nghiệp kh�ng l�m nghề n�ng nữa, th� nhiều mảnh ruộng thu� bị bỏ hoang v� một giai cấp mới gồm những tá điền lớn, gọi l� tenants-at-will, đến lập nghiệp tr�n những ruộng đất ấy; họ thu� năm chục, một trăm, hai trăm acre hay hơn nữa, c� thể tới hết năm th� ngừng thu�, v� biết tăng th�m thu nhập của đất đai đ� nhờ canh t�c tốt hơn v� sản xuất theo quy m� lớn hơn. Họ c� thể b�n sản phẩm rẻ hơn nhiều so với yeoman, người n�y cuối c�ng chỉ c�n c�ch đem b�n mảnh ruộng vườn kh�ng đủ nu�i sống m�nh nữa, v� mua một m�y Jenny hay một khung cửi; hoặc đi l�m thu� cho t� điền lớn, với tư c�ch l� người l�m c�ng nhật, người v� sản n�ng th�n. Với t�nh lạc hậu bẩm sinh v� phương ph�p l�m ruộng cẩu thả do cha �ng truyền lại, m� anh ta kh�ng thể khắc phục được, th� anh ta kh�ng c�n c� con đường n�o kh�c; một khi bị bắt buộc phải cạnh tranh với những người biết canh t�c đất đai một c�ch hợp l� hơn, v� c� mọi thuận lợi do nền kinh doanh lớn v� do bỏ vốn để cải tạo chất đất đem lại. Nhưng sự ph�t triển của c�ng nghiệp kh�ng phải chỉ dừng lại ở đ�y. Một v�i nh� tư bản bắt đầu đặt những m�y Jenny v�o những t�a nh� lớn v� d�ng sức nước cho m�y chạy, như vậy họ c� thể r�t bớt số c�ng nh�n v� b�n sợi với gi� rẻ hơn những người k�o sợi c� thể c�n phải quay m�y bằng tay. Người ta lu�n lu�n t�m c�ch cải tiến cấu tạo của m�y Jenny, đến nỗi n� l�c n�o cũng c� thể trở th�nh cổ lỗ, cần phải cải tiến hoặc thay mới; v� nếu như nh� tư bản c�n c� thể đứng vững được bằng c�ch d�ng sức nước để chạy cả những m�y cũ, th� đối với anh thợ k�o sợi c� thể, điều đ� lại kh�ng thể được. Nếu như đ� m� chế độ c�ng xưởng đặt được cơ sở th� nhờ c�i m�y sợi con do anh thợ cạo Richard Arkwright ở Preston, Bắc Lancashire ph�t minh năm 1767, chế độ ấy lại mở rộng th�m. C�i m�y n�y, m� ở Đức thường gọi l� Kettenstuhl, c�ng với m�y hơi nước l� ph�t minh về m�y m�c quan trọng nhất của thế kỷ XVIII. Ngay từ đầu, n� đ� được thiết kế để chạy với động cơ, v� dựa tr�n những nguy�n l� ho�n to�n mới. Năm 1785, Samuel Crompton ở Firwood, Lancashire đ� kết hợp những đặc điểm của m�y Jenny v� m�y sợi con để chế th�nh máy mule, v� cũng khoảng thời gian ấy, khi m� Arkwright ph�t minh được máy chải v� máy sợi thô; th� trong nghề k�o sợi, chế độ c�ng xưởng trở th�nh chế độ thống trị duy nhất. Dần dần, do một số cải biến nhỏ, người ta bắt đầu sử dụng những m�y ấy trong việc k�o sợi len, rồi sau đ� (khoảng mười năm đầu thế kỷ XIX), trong việc k�o sợi lanh, như vậy l� loại những c�ng việc l�m bằng tay ra khỏi hai ng�nh n�y. Nhưng người ta vẫn kh�ng dừng lại ở đ�y; Trong những năm cuối của thế kỷ XVIII, một mục sư n�ng th�n l� b�c sĩ Cartwright, ph�t minh ra khung cửi máy v� khoảng 1804, đ� cải tiến n� đến mức độ c� thể cạnh tranh thắng lợi được với thợ dệt tay. Máy hơi nước do James Watt ph�t minh năm 1764 v� được �p dụng từ 1785 để chạy m�y sợi, đ� khiến những m�y m�c ấy trở th�nh quan trọng bội phần. Nhờ c� những ph�t minh về sau mỗi năm một ho�n thiện ấy, lao động bằng máy móc đã thắng lao động bằng chân tay trong c�c ng�nh chủ yếu của c�ng nghiệp Anh; v�, to�n bộ lịch sử sau đ� của nền c�ng nghiệp Anh chỉ l� thuật lại t�nh h�nh người lao động thủ c�ng đ� bị m�y m�c đ�nh bật khỏi hết vị tr� n�y đến vị tr� kh�c như thế n�o. Kết quả l�: một mặt những h�ng h�a c�ng xưởng giảm gi� nhanh ch�ng, thương nghiệp v� c�ng nghiệp phồn thịnh, hầu hết c�c thị trường nước ngo�i kh�ng c� quan thuế bảo hộ bị chiếm đoạt, tư bản v� t�i sản quốc d�n tăng l�n nhanh ch�ng; mặt kh�c, giai cấp v� sản tăng l�n c�n nhanh hơn nhiều về số lượng, giai cấp c�ng nh�n mất mọi t�i sản, mất mọi niềm tin v�o c�ng ăn việc l�m, phong tục đồi bại, ch�nh trị rối ren, v� tất cả những sự kiện rất kh� chịu đối với c�c giai cấp c� của ở Anh m� ch�ng ta sẽ nghi�n cứu ở đ�y. Tr�n đ�y ta đ� thấy chỉ một c�i m�y th� sơ như m�y Jenny cũng đ� g�y bao nhi�u biến đổi trong địa vị x� hội của những giai cấp lớp dưới, cho n�n ta sẽ chẳng lấy g� l�m ngạc nhi�n về t�c dụng g�y n�n bởi cả một hệ thống m�y m�c bổ sung cho nhau v� cấu tạo tinh vi, tiếp nhận nguy�n liệu của ta để trao lại cho ta những tấm vải dệt ho�n hảo. Tuy nhi�n, ch�ng ta h�y theo d�i kỹ c�ng hơn sự ph�t triển của c�ng nghiệp Anh1* v� h�y bắt đầu bằng ng�nh chủ yếu l� công nghiệp bông. Trong những năm 1771-1775, con số trung b�nh về nhập khẩu b�ng chưa c�n h�ng năm chưa tới 5 triệu pound, m� năm 1841 con số ấy đ� l� 528 triệu, v� năm 1844 l�n tới tr�n 600 triệu. Năm 1834, nước Anh xuất khẩu 556 triệu yard vải, 76,5 triệu pound sợi b�ng v� 1.200.000 Bảng h�ng dệt kim bằng b�ng. Cũng năm ấy, c�ng nghiệp b�ng sử dụng tới hơn 8 triệu cọc sợi, 110.000 khung cửi m�y v� 250.000 khung cửi tay, kh�ng kể những m�y sợi con, v� theo thống k� của McCulloch th� trong to�n Vương quốc li�n hợp c� gần một triệu rưởi người trực tiếp hoặc gi�n tiếp sống nhờ ng�nh c�ng nghiệp ấy v� trong số n�y chỉ c� 220.000 người l�m trong c�c nh� m�y; động lực d�ng trong c�c c�ng xưởng ấy th� sức hơi nước l� 33.000 sức ngựa, v� sức nước l� 11.000 sức ngựa. Ng�y nay những con số ấy đ� bị vượt xa v� ch�ng ta c� thể kh�ng ngần ngại c�ng nhận rằng về số lượng v� c�ng suất m�y m�c, cũng như số lượng c�ng nh�n, năm 1845 đ� gấp rưỡi năm 1834. Lancashire l� trung t�m, cũng l� c�i n�i của c�ng nghiệp b�ng. C�ng nghiệp n�y đ� ho�n to�n c�ch mạng h�a, biến tỉnh ấy từ một b�i lầy �m u, rất �t khai khẩn, th�nh một địa phương n�o nhiệt hoạt động s�i nổi; trong 80 năm l�m tăng d�n số l�n gấp mười lần, v� như l� c� chiếc gậy thần, n� đ� l�m mọc l�n những th�nh phố khổng lồ như Liverpool v� Manchester, gồm đến 70 vạn d�n, v� c�c v�ng ngoại �: Bolton (6 vạn d�n), Rochdale (7 vạn rưởi d�n), Oldham (5 vạn d�n), Preston (6 vạn d�n), Ahston v� Stalybridge (4 vạn d�n), v� cả một loạt th�nh phố c�ng xưởng kh�c. Lịch sử Nam Lancashire đ� được chứng kiến những điều kỳ diệu nhất của thời hiện đại, d� người ta kh�ng th�ch n�i tới, v� những điều kỳ diệu ấy ch�nh l� do c�ng nghiệp b�ng đ� tạo n�n. Ngo�i ra, Glasgow ở Scotland l� trung t�m của khu vực b�ng thứ hai, gồm Lanarkshire v� Renfrewshire; v� ở đ�y cũng vậy, d�n số th�nh phố chủ yếu n�y, từ khi bắt đầu c� ng�nh c�ng nghiệp ấy cho đến nay, đ� tăng từ 3 vạn l�n 30 vạn. Nghề dệt kim bít tất ở Nottingham v� Derby, do việc hạ gi� sợi, cũng đ� được đẩy l�n một bước mới; v� một bước thứ hai do sự cải tiến m�y dệt kim, khiến từ nay tr�n một m�y c� thể đồng thời dệt hai chiếc tất. Nghề làm đăng-ten cũng trở th�nh một ng�nh c�ng nghiệp quan trọng từ năm 1777 l� năm ph�t minh được máy dệt tuyn; �t l�u sau, Lindley ph�t minh máy làm đăng-ten v� sau đ�, năm 1809, Heathcoat ph�t minh máy ống sợi. Việc l�m đăng-ten nhờ đ� được đơn giản h�a rất nhiều, v� do gi� hạ, sự ti�u d�ng đăng-ten tăng l�n rất nhiều đến nỗi hiện nay c� tới �t ra l� 20 vạn người sống nhờ ng�nh n�y. Những trung t�m chủ yếu của c�ng nghiệp ấy l� Nottingham, Leicester v� ở miền T�y nước Anh (Wiltshire, Devonshire, v.v.). Những ng�nh phụ thuộc v�o c�ng nghiệp b�ng, như ng�nh tẩy trắng, ng�nh nhuộm, ng�nh in hoa, cũng ph�t triển như vậy. Nhờ d�ng Clo thay cho Ôxy trong việc tẩy trắng, nhờ sự tiến bộ nhanh ch�ng của ng�nh h�a học c� ảnh hưởng đến ngành nhuộm v� in hoa, v� nhờ một loạt ph�t minh rực rỡ nhất trong lĩnh vực m�y m�c th�c đẩy sự ph�t triển của ng�nh in hoa; những ng�nh n�y đ� được sự th�c đẩy, sự th�c đẩy n�y cộng với sự mở rộng nhu cầu do sự ph�t triển của nghề sản xuất sợi b�ng g�y n�n, l�m cho những ng�nh c�ng nghiệp ấy đạt đến mức thịnh vượng chưa từng thấy. Trong nghề làm len, cũng c� hoạt động tương tự; trước kia đ� l� ng�nh chủ yếu của c�ng nghiệp Anh, nhưng sản phẩm của những năm đầu so với ng�y nay thật kh�ng đ�ng kể. Năm 1782, do thiếu c�ng nh�n, số l�ng cừu thu hoạch trong ba năm trước vẫn chưa được chế biến, v� nhất định vẫn c�n để đ� nếu kh�ng c� sự viện trợ của m�y m�c mới ph�t minh để k�o len th�nh sợi. Việc d�ng c�c m�y m�c ấy để k�o sợi len tiến h�nh c� kết quả tốt. Từ đ� ở c�c khu chế biến len cũng bắt đầu c� sự tiến triển nhảy vọt như ở c�c khu b�ng vải sợi. Năm 1738 ở khu vực phía tây Yorkshire dệt được 7 vạn rưởi tấm vải len, nhưng năm 1817 th� dệt được 49 vạn tấm; v� c�ng nghiệp len ph�t triển nhanh ch�ng đến nỗi ngay năm 1834 đ� xuất khẩu nhiều hơn năm 1825 tới 45 vạn tấn. Năm 1801, người ta l�m được 101 triệu pound (trong đ� c� 7 triệu nhập khẩu); năm 1835 th� l�m 180 triệu pound (trong đ� c� 42 triệu nhập khẩu). Trung t�m ch�nh của nền c�ng nghiệp ấy l� khu vực ph�a t�y Yorkshire; ở đ�y len d�i xơ được chế biến l�m len đan v.v., đặc biệt l� ở Bradford, c�n len ngắn xơ được chế biến l�m loại sợi săn v� để dệt dạ th� l�m ở c�c th�nh phố kh�c: Leeds, Halifax, Huddersfield, v.v., rồi đến một phần của Lancashire tiếp gi�p với Yorkshire, v�ng l�n cận Rochdale l� nơi m� ngo�i việc l�m c�c sản phẩm bằng b�ng, người ta c�n dệt nhiều h�ng nỉ mỏng, v� sau hết miền Tây nước Anh l� nơi sản xuất những h�ng dạ tinh xảo nhất. Ở đ�y, d�n số cũng tăng một c�ch rất đ�ng ch� �:

Năm 1801	Năm 1831
Bradford	29.000 dân	77.000 dân
Halifax	63.000 ''	110.000 ''
Huddersfield	15.000 ''	34.000 ''
Leeds	53.000 ''	123.000 ''
Toàn bộ khu phía Tây Yorkshire	564.000 ''	980.000 ''

Số d�n ấy, từ 1831 đến nay c�n tăng l�n �t ra l� 20 đến 25%. Năm 1835, trong to�n Vương quốc li�n hợp c� 1313 xưởng m�y k�o sợi len với 71.300 c�ng nh�n; nhưng số ấy chỉ mới l� một phần nhỏ trong con số đ�ng đảo những người trực tiếp hoặc gi�n tiếp sống bằng nghề l�m len, v� hầu như ho�n to�n kh�ng kể những thợ dệt len. Trong ng�nh công nghiệp lanh, sự tiến bộ c� muộn hơn v� t�nh chất tự nhi�n của thứ nguy�n liệu n�y l�m cho rất kh� ứng dụng c�c m�y k�o sợi. Thực ra th� ngay từ những năm cuối thế kỷ XVIII ở Scotland đ� c� thử l�m việc ấy, nhưng m�i đến 1810, một người Ph�p l� Girard mới thực hiện th�nh c�ng tr�n thực tế việc kéo sợi lanh bằng m�y. Song những m�y của Girard chỉ chiếm được vị tr� quan trọng xứng đ�ng tr�n đất Anh sau khi đ� cải tiến ở Anh v� được �p dụng một c�ch rộng r�i ở Leeds, Dundee v� Belfast. Từ đ�, c�ng nghiệp lanh ở Anh mới bắt đầu ph�t triển nhanh ch�ng. Năm 1814, ở Dundee nhập khẩu 3000 tấn2 lanh, năm 1833 19.000 tấn lanh v� 3400 tấn gai. Vải gai xứ Ireland xuất cảng sang Anh tăng từ 32 triệu yard (năm 1800) l�n 53 triệu (năm 1825) m� phần lớn lại đem xuất khẩu một lần nữa; việc xuất khẩu vải lanh của Anh v� Scotland tăng từ 24 triệu yard (năm 1820) l�n 51 triệu (năm 1833). Số xưởng m�y sợi lanh năm 1835 l�n tới 347 xưởng với 33.000 c�ng nh�n; một nửa số ấy ở Nam Scotland, hơn 60 xưởng ở khu vực ph�a t�y Yorkshire (Leeds v� c�c v�ng phụ cận), 25 xưởng ở Belfast thuộc Ireland, v� số c�n lại ở Dorsetshire v� Lancashire. Việc dệt lanh tiến h�nh ở Nam Scotland v� một số nơi ở Anh, nhưng chủ yếu l� ở Ireland. Người Anh cũng đạt được những th�nh t�ch rất lớn trong nghề tơ lụa. Trong c�ng việc n�y, họ nhận được nguy�n liệu đ� k�o th�nh sợi từ miền Nam ch�u �u v� từ ch�u �; c�ng việc ch�nh l� xe những sợi tơ rất mảnh lại với nhau (đánh sợi). Trước 1824, c�ng nghiệp tơ lụa ở Anh bị trở ngại nhiều v� thuế tơ mộc rất nặng (mỗi pound 4 shilling) v� n� chỉ c� được thị trường duy nhất ở Anh v� ở c�c thuộc địa của Anh nhờ quan thuế bảo hộ. Sau đ�, thuế nhập khẩu hạ xuống đến một penny, v� lập tức số c�ng xưởng tăng l�n rất nhiều. Trong một năm số cọc sợi tăng từ 78 vạn l�n 118 vạn, v� mặc dầu ng�nh c�ng nghiệp ấy nhất thời bị t� liệt do cuộc khủng hoảng thương nghiệp năm 1825, nhưng ngay năm 1827 trong lĩnh vực đ� đ� sản xuất nhiều hơn bao giờ hết, v� tay nghề về kỹ thuật v� kinh nghiệm của người Anh đ� l�m cho m�y xe sợi của họ hơn hẳn so với những m�y m�c vụng về của những kẻ cạnh tranh với họ. Năm 1835 Đại Britain c� 263 xưởng xe sợi tơ với 3 vạn c�ng nh�n; phần lớn những xưởng tập trung ở Cheshire (Macclesfield, Congleton v� c�c v�ng phụ cận); ở Manchester v� Somersetshire. Ngo�i ra c�n c� nhiều xưởng chế biến những mụn tơ của k�n tằm l�m th�nh một thứ sợi đặc biệt (spun-silk) l� m�n h�ng người Anh cung cấp cả cho c�c xưởng dệt lụa ở Paris v� Lyon. Lụa chế biến bằng c�ch đ� chủ yếu được dệt ở Scotland (Paisley, v.v.) v� ở London (Spitalfields), nhưng cũng c� ở Manchester v� c�c nơi kh�c nữa. Song sự ph�t triển to lớn của c�ng nghiệp Anh từ 1760 kh�ng phải chỉ giới hạn trong phạm vi chế tạo h�ng vải. Một khi đ� c� đ� ph�t triển th� n� lan ra khắp mọi ng�nh của hoạt động c�ng nghiệp, v� rất nhiều ph�t minh kh�ng li�n quan ch�t g� với những ph�t minh đ� n�i ở tr�n, cũng trở n�n quan trọng bội phần v� diễn ra đ�ng v�o giữa l�c phong tr�o c�ng nghiệp ph�t triển phổ biến. Nhưng mặt kh�c, một khi thực tiễn đ� chứng minh t�c dụng lớn lao của sức cơ giới trong c�ng nghiệp, th� người ta t�m đủ mọi c�ch để sử dụng sức ấy về mọi mặt v� để bắt n� l�m cho c�c nh� ph�t minh v� c�c chủ xưởng ri�ng biệt; th�m v�o đ� ch�nh nhu cầu về m�y m�c, về chất đốt v� nguy�n liệu đ� trực tiếp đ�i hỏi đ�ng đảo c�ng nh�n v� c�c ng�nh c�ng nghiệp ri�ng biệt tăng cường hoạt động l�n gấp đ�i. Ch�nh m�y hơi nước đ� l�m cho c�c mỏ than rộng lớn ở Anh lần đầu ti�n trở n�n quan trọng; chỉ đến b�y giờ, việc chế tạo máy móc mới bắt đầu, v� c�ng với việc chế tạo m�y m�c, người ta ch� � hơn đến c�c xí nghiệp khai thác quặng sắt cung cấp nguy�n liệu cho ng�nh sản xuất n�y. Sự ti�u thụ len tăng th�m l�m cho nghề chăn cừu ở Anh ph�t triển, v� sự tăng nhập khẩu th�m len, lanh v� tơ l�m cho đội thương thuyền của Anh tăng l�n. Ph�t triển mạnh nhất l� nghề sản xuất sắt. Trước kia c�c mỏ sắt rất gi�u ở Anh �t được khai th�c; người ta thường d�ng than củi để nấu quặng, than n�y do sự ph�t triển của n�ng nghiệp v� sự ph� rừng n�n sản xuất ng�y c�ng �t, ng�y c�ng đắt. M�i đến thế kỷ trước mới bắt đầu d�ng than đ� đ� được luyện (than cốc), v� từ năm 1780 người ta mới ph�t minh một phương ph�p mới cho ph�p biến quặng sắt đ� nấu chảy trong l� than cốc, th�nh sắt r�n được, m� trước đ� chỉ c� thể thu được gang. Đ� l� phương ph�p r�t Carbon bị trộn lẫn trong sắt khi sắt nung chảy, m� người Anh gọi l� phương ph�p puddling; phương ph�p n�y đ� mở ra cho nền sản xuất sắt ở Anh một trường hoạt động ho�n to�n mới. Người ta x�y những l� cao lớn gấp năm mươi lần so với trước kia; người ta đơn giản h�a việc nấu chảy quặng bằng c�ch thổi gi� n�ng, v� nhờ vậy m� sản xuất được sắt rẻ đến nỗi c� thể d�ng để l�m v� số đồ trước kia l�m bằng gỗ hoặc đ�. Năm 1788, Thomas Paine, một nh� d�n chủ nổi tiếng, x�y chiếc cầu sắt đầu ti�n ở Yorkshire, v� liền sau đ�, h�ng loạt cầu sắt kh�c xuất hiện; cho đến ng�y nay th� hầu hết c�c cầu, nhất l� c�c cầu cho xe lửa, đều l�m bằng gang, v� ngay ở London, tr�n s�ng Thames, cũng c� một c�i cầu x�y bằng vật liệu ấy (cầu Southwark). Những cột sắt, bệ m�y l�m bằng sắt, v.v. đ� trở th�nh rất phổ biến, v� từ khi d�ng đ�n kh� v� đường sắt th� việc sản xuất sắt ở Anh lại c� những đầu ra mới. Dần dần người ta đ� bắt đầu sản xuất cả ốc v�t v� đinh bằng m�y m�c. Năm 1740, Huntsman ở Sheffield đ� ph�t minh ra phương ph�p đ�c th�p bỏ được rất nhiều động t�c thừa v� cho ph�p sản xuất nhiều sản phẩm rất rẻ so với trước. Nhờ chất lượng của nguy�n liệu cao hơn, cũng như nhờ c�ng cụ cải tiến hơn, nhờ trang bị m�y m�c mới v� nhờ sự ph�n c�ng lao động quy m� lớn, ng�nh kim kh� ở Anh lần đầu ti�n trở n�n quan trọng. D�n số Birmingham tăng từ 73.000 (năm 1801) l�n 20 vạn (năm 1844), d�n số Sheffield từ 46.000 (năm 1801) l�n 110.000 (năm 1844) v� chỉ ri�ng một th�nh phố n�y năm 1836 đ� ti�u thụ hết 515.000 tấn than. Năm 1805 xuất khẩu 4300 tấn sắt th�nh phẩm v� 4600 tấn gang; năm 1834, xuất khẩu 16.200 tấn sắt th�nh phẩm v� 107.000 tấn gang; tổng sản lượng sắt năm 1740 kh�ng qu� 17.000 tấn, năm 1834 l�n tới 700.000 tấn. H�ng năm ri�ng việc luyện gang đ� ti�u thụ hết hơn 3 triệu tấn than; thậm ch� rất kh� h�nh dung nổi tầm quan trọng lớn lao của c�c mỏ than trong s�u mươi năm trở lại đ�y. Tất cả c�c mỏ than tr�n đất Anh v� Scotland b�y giờ đều được khai th�c, v� chỉ ri�ng những hầm mỏ ở Northumberland v� Durham h�ng năm đ� sản xuất hơn 5 triệu tấn than để xuất khẩu v� d�ng từ 40.000 đến 50.000 c�ng nh�n. Theo tin tức của tờ "Durham Chronicle" việc khai th�c hầm mỏ trong hai tỉnh đ� như sau:

Năm 1753: 14 hầm mỏ; năm 1800: 40 hầm mỏ; năm 1836: 76 hầm mỏ; và năm 1843: 130 hầm mỏ

Mặt kh�c, tất cả c�c hầm mỏ ng�y nay đều được khai th�c khẩn trương hơn trước nhiều. Việc khai th�c c�c mỏ thiếc, mỏ đồng và mỏ chì cũng ph�t triển tương tự; v� đi đ�i với sự ph�t triển sản xuất thuỷ tinh, một ng�nh c�ng nghiệp mới l� sản xuất đồ gốm cũng h�nh th�nh, ng�nh n�y khoảng năm 1763, nhờ Josiah Wedgwood m� trở n�n rất quan trọng. �ng l� người đầu ti�n đ� căn cứ v�o những nguy�n tắc khoa học để l�m đồ gốm, đ� th�c đẩy ph�t triển thẩm mỹ nghệ thuật v� đ� x�y dựng những xưởng sản xuất đồ gốm (potteries) ở Bắc Staffordshire, một khu rộng 8x8 dặ m, trước kia cằn cỗi, hoang vu, th� ng�y nay đầy c�ng xưởng v� nh� ở v� nu�i sống hơn 6 vạn người. Tất cả đều bị cuộn hẳn v�o d�ng th�c chung ấy. Nông nghiệp cũng đ� c� chuyển biến. Kh�ng phải chỉ l� sự chiếm hữu v� canh t�c đất đai đ� chuyển v�o tay người kh�c như ch�ng ta đ� thấy ở tr�n, n�ng nghiệp c�n bị ảnh hưởng về mặt kh�c nữa. C�c t� điền lớn bỏ vốn v�o việc cải tạo chất đất, ph� những r�o giậu kh�ng cần thiết, chống �ng, b�n ph�n, d�ng những c�ng cụ tốt hơn v� �p dụng chế độ lu�n canh c� hệ thống (cropping by rotation). Họ cũng nhờ v�o sự tiến bộ của khoa học; Sir Humphry Davy đ� th�nh c�ng trong việc �p dụng h�a học v�o n�ng nghiệp, c�n sự ph�t triển của kỹ thuật th� đ� mang lại cho c�c t� điền lớn rất nhiều thuận lợi. Th�m v�o đ�, do tăng d�n số, nhu cầu về n�ng phẩm cũng tăng nhanh đến nỗi mặc dầu từ 1760 đến hết 1834, c� 6.840.540 acre đất hoang đ� được khai khẩn, thế m� nước Anh trước kia vẫn xuất khẩu l�a m� b�y giờ phải nhập khẩu l�a m�. Về mặt kiến thiết c�c đường giao thông cũng c� hoạt động khẩn trương như vậy. Từ 1818 đến hết 1829, ở Anh v� Wales đ� l�m 1000 dặm đường l�t theo quy c�ch nhất định l� rộng 60 foot, v� hầu hết c�c đường l�t cũ đều được sửa chữa lại theo hệ thống McAdam. Ở Scotland, từ 1803, Bộ C�ng tr�nh C�ng cộng đ� l�m khoảng 900 dặm đường l�t v� hơn 1000 c�y cầu, nhờ đ� m� nh�n d�n miền n�i Scotland lập tức được tiếp x�c với văn minh. Trước kia d�n miền n�i phần lớn l�m nghề săn bắn trộm hoặc bu�n lậu; b�y giờ họ trở th�nh những nh� n�ng hoặc thợ thủ c�ng cần c�, v� mặc dầu người ta đ� lập ra những trường học ri�ng để bảo tồn ng�n ngữ Gael, nhưng do ảnh hưởng của văn minh Anh, phong tục v� ng�n ngữ Gael-Celt cũng nhanh ch�ng biến mất. Ở Ireland cũng vậy. Trước kia giữa c�c tỉnh Cork, Limerick v� Kerry l� một v�ng đất hoang vu, kh�ng c� đường xe đi, v� hiểm trở n�n đ� trở th�nh s�o huyệt của mọi kẻ bất lương, v� l� th�nh luỹ của d�n tộc Celt-Ireland ở miền Nam Ireland; ng�y nay người ta đ� xẻ những đường ngang dọc v� đ� mở đường cho văn minh x�m nhập v�o v�ng hoang vắng ấy. To�n Đại Britain, v� đặc biệt nước Anh, c�ch đ�y s�u mươi năm c�n c� những con đường cũng xấu như ở nước Ph�p hoặc nước Đức hồi đ�, ng�y nay đ� c� một mạng lưới đường l�t đẹp đẽ nhất; v� tất cả những con đường n�y cũng như hầu hết mọi c�i ở Anh, đều l� c�ng tr�nh của c�c nh� kinh doanh tư nh�n, bởi v� nh� nước kh�ng l�m hoặc hầu như kh�ng l�m g� để đ�ng g�p v�o đ�. Trước 1755, nước Anh hầu như kh�ng c� kênh đào. V�o năm đ�, ở Lancashire, một con k�nh được đ�o từ Sankey Brook tới St. Helen's; năm 1759, James Brindley đ�o con k�nh lớn đầu ti�n, l� k�nh Quận công Bridgewater, chạy từ Manchester v� c�c mỏ than xung quanh đến cửa s�ng Mersey, k�nh n�y đến gần Barton th� vượt qua s�ng Irwell bằng một cầu dẫn nước. Từ đ� hệ thống k�nh đ�o của nước Anh bắt đầu được kiến thiết, m� Brindley l� người đầu ti�n đ� n�u l�n tầm quan trọng của n�. Từ đấy người ta đ�o nhiều k�nh khắp mọi hướng v� đ� nạo v�t c�c s�ng để chạy t�u. Ri�ng ở Anh c� 2200 dặm k�nh, v� 1800 dặm đường s�ng t�u chạy được. Ở Scotland c� con k�nh Caledonia cắt ngang qua xứ n�y, ở Ireland cũng đ�o nhiều k�nh. Những c�ng tr�nh n�y cũng như c�c đường sắt v� đường bộ lớn hầu hết l� do tư nh�n hoặc c�c c�ng ty của tư nh�n đứng ra l�m. Đường sắt th� chỉ mới x�y dựng trong thời gian gần đ�y. Con đường sắt lớn đầu ti�n l� từ Liverpool đến Manchester (năm 1830); từ đ�, c�c th�nh phố lớn đều c� đường sắt nối liền nhau. London nối với Southampton, Brighton, Dover, Colchester, Cambridge, Exeter (qua Bristol) v� Birmingham; Birmingham nối với Gloucester, Liverpool, Lancaster (qua Newton v� Wigan, hay l� qua Manchester v� Bolton) v� Leeds (qua Manchester v� Halifax, hay l� qua Leicester, Derby v� Sheffield); Leeds nối với Hull v� Newcastle (qua York). Từ đ� c�n c� rất nhiều đường nh�nh dự định sẽ l�m hoặc đang x�y dựng, do đ� kh�ng bao l�u nữa sẽ c� thể đi từ Edinburgh đến London chỉ trong một ng�y. Hơi nước kh�ng những đ� c�ch mạng h�a c�c phương tiện giao th�ng đường bộ, m� cũng l�m cho giao th�ng đường thủy thay đổi hẳn. T�u chạy bằng hơi nước đầu ti�n được hạ thủy tr�n s�ng Hudson ở Bắc Mĩ năm 1807, c�n ở Đại Britain chiếc đầu ti�n được hạ thủy tr�n s�ng Clyde năm 1811. Từ đ�, ở Anh đ� đ�ng hơn 600 t�u chạy bằng hơi nước v� năm 1836, hơn 500 chiếc đậu ở c�c cảng của Anh. Đấy l� t�m tắt lịch sử c�ng nghiệp Anh trong s�u mươi năm gần đ�y, một thi�n lịch sử chưa từng thấy trong sử s�ch của lo�i người. C�ch đ�y 60-80 năm, Anh l� một nước như mọi nước kh�c, với những th�nh phố nhỏ b�, c�ng nghiệp �t ỏi v� k�m ph�t triển, d�n cư thưa thớt m� chủ yếu l� nh�n khẩu n�ng nghiệp. Ng�y nay Anh l� nước c� một kh�ng hai, với thủ đ� gồm hai triệu rưởi d�n, với nhiều th�nh phố c�ng xưởng khổng lồ, với một nền c�ng nghiệp cung cấp h�ng ho� cho to�n thế giới, v� chế tạo hầu hết mọi thứ bằng những m�y m�c phức tạp nhất; với những người d�n cần c� y�u lao động, th�ng minh v� ở rất tập trung, trong số n�y, nh�n khẩu c�ng nghiệp3 chiếm đến hai phần ba, v� bao gồm c�c giai cấp kh�c hẳn, hơn thế nữa lại l� một d�n tộc kh�c hẳn, c� những phong tục kh�c trước. Cuộc c�ch mạng c�ng nghiệp đối với Anh c� � nghĩa quan trọng ngang với cuộc c�ch mạng ch�nh trị đối với Ph�p v� cuộc c�ch mạng triết học đối với Đức. V� từ nước Anh năm 1760 đến nước Anh năm 1844 c� một khoảng c�ch �t ra cũng lớn bằng khoảng c�ch giữa nước Ph�p của ancien r�gine4 v� nước Ph�p của C�ch mạng th�ng Bẩy. Nhưng sản phẩm quan trọng nhất của cuộc c�ch mạng c�ng nghiệp ấy l� giai cấp v� sản Anh. Ch�ng ta thấy việc sử dụng m�y m�c đ� dẫn đến sự ra đời của giai cấp v� sản như thế n�o. C�ng nghiệp mở mang nhanh ch�ng đ�i hỏi phải c� b�n tay c�ng nh�n; tiền lương tăng l�n v� do đ� từng đ�m lao động từ c�c khu n�ng nghiệp lũ lượt k�o ra th�nh thị. D�n số tăng l�n nhanh ch�ng lạ thường, v� hầu hết số d�n tăng đ� l� thuộc về giai cấp c�ng nh�n. Mặt kh�c, ở Ireland, m�i đến đầu thế kỷ XVIII t�nh h�nh mới được y�n tĩnh; ở đ�y d�n số đ� giảm mất tr�n một phần mười do bị người Anh t�n s�t một c�ch d� man trong c�c cuộc nổi dậy trước kia, ng�y nay cũng tăng l�n nhanh, đặc biệt l� từ khi sự ph�t triển của c�ng nghiệp bắt đầu thu h�t rất nhiều người Ireland sang Anh. Những th�nh phố c�ng xưởng v� thương nghiệp lớn của Đại Britain đ� mọc l�n như thế, trong đ� �t ra cũng c� 3/4 d�n số l� thuộc giai cấp c�ng nh�n, c�n giai cấp tiểu tư sản chỉ gồm những người tiểu thương v� một số rất �t thợ thủ c�ng. Nhưng, nền c�ng nghiệp mới ra đời c� thể lớn mạnh nhanh ch�ng như vậy, chỉ l� v� n� đ� thay c�ng cụ bằng m�y m�c, thay xưởng thợ thủ c�ng bằng nh� m�y, v� do đ� đ� biến những người lao động trong giai cấp trung gian th�nh giai cấp v� sản lao động v� bọn l�i bu�n lớn trước kia th�nh chủ xưởng; n� đ� loại trừ giai cấp tiểu tư sản v� khiến cho trong d�n cư chỉ c�n sự đối lập giữa c�ng nh�n v� nh� tư bản. V� ngo�i phạm vi c�ng nghiệp theo nghĩa hẹp, trong ng�nh thủ c�ng nghiệp v� ngay cả trong thương nghiệp, hiện tượng tương tự cũng đ� xảy ra. Thay thế những thợ cả v� thợ bạn trước kia, một mặt l� những nh� đại tư bản, v� mặt kh�c l� những c�ng nh�n kh�ng c� ch�t triển vọng n�o vươn l�n khỏi địa vị giai cấp của m�nh; nghề thủ c�ng biến th�nh sản xuất trong c�ng xưởng, việc ph�n c�ng lao động được thực hiện hết sức chặt chẽ; v� c�c thợ cả loại nhỏ, v� kh�ng cạnh tranh được với c�c x� nghiệp lớn, cũng bị đẩy v�o h�ng ngũ giai cấp v� sản. Đồng thời, với sự ti�u diệt sản xuất thủ c�ng nghiệp trước kia, với sự biến mất của giai cấp tiểu tư sản, người lao động cũng mất hết mọi khả năng trở th�nh nh� tư sản. Trước đ�, họ lu�n c� hi vọng lập được cho m�nh một xưởng thợ v� sau đ� c� thể thu� v�i thợ bạn; nhưng b�y giờ, khi m� ch�nh c�c thợ cả đ� bị c�c chủ xưởng loại trừ, khi m� muốn mở một x� nghiệp độc lập th� phải c� vốn lớn, th� giai cấp c�ng nh�n mới thật sự trở n�n trọn vẹn v� cố định trong nh�n d�n, c�n trước kia th� địa vị của người lao động thường chỉ l� giai đoạn qu� độ để tiến l�n địa vị anh tư sản. B�y giờ ai đ� sinh ra l� người lao động th� kh�ng c� triển vọng n�o kh�c l� suốt đời l�m người lao động. Cũng v� thế m� chỉ từ nay giai cấp v� sản mới c� thể tiến h�nh những phong tr�o độc lập của m�nh. Quần ch�ng lao động hết sức đ�ng đảo hiện tr�n ngập cả nước Đại Britain ng�y nay đ� nảy sinh như vậy, địa vị x� hội của họ ng�y c�ng bắt buộc thế giới văn minh phải ch� � đến. T�nh cảnh của giai cấp c�ng nh�n cũng tức l� t�nh cảnh của tuyệt đại đa số nh�n d�n Anh. Đ� l� vấn đề số phận của h�ng triệu người kh�ng t�i sản ấy như thế n�o, những người l�m ng�y n�o x�o ng�y ấy, những người m� tr� s�ng tạo v� b�n tay lao động đ� l�m n�n sự vĩ đại của nước Anh, những người ng�y c�ng c� � thức về sức mạnh của m�nh v� ng�y c�ng đ�i hỏi cấp thiết hơn phần quyền lợi của họ trong t�i sản x� hội; vấn đề ấy, từ ng�y c� Dự luật Cải c�ch, đ� trở th�nh vấn đề của to�n d�n tộc. Mọi cuộc tranh luận �t nhiều quan trọng của Nghị viện đều c� thể qui v�o vấn đề n�y, v� mặc d� giai cấp tư sản Anh cho đến nay vẫn kh�ng muốn thừa nhận điều ấy, mặc d� họ t�m c�ch trốn tr�nh lờ tịt vấn đề lớn ấy v� đưa lợi �ch của bản th�n họ l�n th�nh lợi �ch ch�n ch�nh của d�n tộc, những thủ đoạn ấy cũng chẳng gi�p �ch g� cho họ. Với mỗi kỳ họp Nghị viện, vấn đề giai cấp c�ng nh�n c�ng th�m quan trọng, c�n lợi �ch của giai cấp tư sản lại tụt xuống địa vị thứ yếu; v� tuy trong Nghị viện, giai cấp tư sản l� lực lượng chủ yếu, thậm ch� l� lực lượng duy nhất nữa, nhưng kỳ họp gần đ�y nhất v�o năm 1844, vẫn l� một cuộc thảo luận li�n tục về vấn đề người lao động (dự luật về người ngh�o, dự luật về c�ng xưởng, dự luật về quan hệ giữa chủ v� tớ). Thomas Duncombe, người đại diện cho giai cấp c�ng nh�n ở hạ nghị viện, l� nh�n vật trung t�m của kỳ họp ấy; trong khi đ� giai cấp tư sản tự do với y�u s�ch đ�i b�i bỏ đạo luật về ngũ cốc, v� giai cấp tư sản cấp tiến với đề nghị bỏ thuế, đ� đ�ng một vai tr� rất thảm hại. Ngay cả c�c cuộc tranh luận về Ireland, về thực chất cũng chỉ l� tranh luận về t�nh cảnh của giai cấp v� sản Ireland v� về c�c biện ph�p nhằm gi�p đỡ họ. Nhưng cũng đ� đến l�c giai cấp tư sản Anh cần phải nhượng bộ những người lao động l� những người kh�ng cầu xin nhưng đe dọa v� y�u s�ch; v� kh�ng l�u nữa sẽ c� thể l� qu� muộn rồi. Tuy vậy, giai cấp tư sản Anh, v� nhất l� bọn chủ xưởng l� những kẻ trực tiếp l�m gi�u tr�n sự bần c�ng của người lao động, lại kh�ng muốn biết g� về sự bần c�ng ấy. Tự cho m�nh l� giai cấp mạnh nhất, l� giai cấp đại diện của d�n tộc, giai cấp tư sản lấy l�m xấu hổ kh�ng d�m vạch trần trước thế giới c�i mụn lở ấy của nước Anh; họ kh�ng muốn th� nhận rằng những người lao động rất c�ng cực, bởi v� chính họ, giai cấp c� của, giai cấp của c�c nh� c�ng nghiệp, phải chịu tr�ch nhiệm tinh thần về t�nh cảnh ngh�o khổ ấy. Do đ� m� những người Anh c� học vấn - v� tr�n lục địa, người ta chỉ biết c� bọn n�y, - tức l� giai cấp tư sản, thường cười mỉa mai khi người ta n�i với họ về t�nh cảnh của người lao động, do đ� m� to�n thể giai cấp tư sản đều c� một đặc điểm l� ho�n to�n kh�ng hiểu g� về người lao động; do đ� m� họ mắc phải những điều lầm lẫn đ�ng buồn cười, ở trong cũng như ở ngo�i Nghị viện, mỗi khi n�i đến t�nh cảnh của giai cấp v� sản; do đ�, họ vẫn tươi cười v� tư m� sống tr�n một miếng đất l�n dần ngay dưới ch�n họ v� bất cứ l�c n�o cũng c� thể sụp đổ - một ng�y gần đ�y một tai họa như thế tất nhi�n sẽ xảy ra cũng như l� t�c dụng của một định luật to�n học hay cơ học; do đ� m� c� t�nh trạng lạ l�ng l� người Anh chưa hề c� một quyển s�ch ho�n hảo n�o n�i về t�nh cảnh của c�ng nh�n nước họ, mặc d� l� họ đ� "nghi�n cứu" v� "cải thiện" t�nh cảnh ấy kh�ng biết bao nhi�u năm rồi. Nhưng cũng do đ� m� sinh l�ng phẫn nộ s�u sắc của to�n thể giai cấp c�ng nh�n, từ Glasgow đến London, đối với những kẻ gi�u c� đ� b�c lột c� hệ thống những người lao động, rồi sau đ� lại nhẫn t�m bỏ mặc th�y họ. L�ng phẫn nộ ấy chẳng bao l�u nữa (người ta hầu như c� thể t�nh trước được) sẽ b�ng nổ th�nh một cuộc c�ch mạng, m� nếu đem so s�nh với cuộc c�ch mạng đ� th� cuộc c�ch mạng Ph�p đầu ti�n v� năm 1794 chỉ l� một tr� chơi trẻ con.

Chú thích

1* Theo cuốn sách: Porter: "Progress of the Nation". London, 1836- I vol., 1838 - II vol., 1843 - III vol. (Porter. "Sự tiến bộ của dân tộc". London, tập I, 1836; Tập II, 1838, tập III, 1843) (theo những tài liệu chính thức) và theo nhiều nguồn tư liệu khác phần lớn cũng chính thức như vậy. (Năm 1892). Ở đây khái luận lịch sử về cách mạng công nghiệp có một vài chi tiết chưa được chính xác, nhưng trong những năm 1843-1844 chưa có những nguồn tư liệu tốt hơn (Chú thích của Engels cho lần xuất bản bằng tiếng Đức năm 1892).

2 Tấn của Anh bằng 2240 pound, gần 1000 kg (Chú thích của người dịch).

3 Trong các bản tiếng Anh xuất bản năm 1887 và năm 1892, sau chữ "công nghiệp" có chữ "và thương nghiệp" (Chú thích của người dịch).

4 "chế độ cũ" (Chú thích của người dịch).

[Chương trước] [Mục lục] [Chương sau]

Thư viện | K. Marx - F. Engels