Lời Nói Gián Tiếp, Lời Nói Trực Tiếp Và Các Biến Thể Của Chúng – Phần II

Xu hướng phân tích của lời nói gián tiếp được thể hiện trước hết ở chỗ, tất cả các yếu tố tình cảm – cảm xúc, do không được thể hiện trong nội dung mà qua hình thức của phát ngôn, không giữ nguyên hình thức khi di chuyển vào lời nói gián tiếp. Chúng được phiên dịch từ hình thức lời nói thành nội dung của nó, và chỉ dưới dạng này chúng mới được đưa vào cấu trúc gián tiếp hoặc thậm chí được chuyển vào mệnh đề chính, như là sự phát triển bổ nghĩa cho động từ dẫn, động từ mang lời nói vào.

Ví dụ, lời nói trực tiếp:

“Tốt quá! Làm ra làm!”

không thể truyền đạt thông qua lời nói gián tiếp như sau:

“Anh ta nói rằng tốt quá và rằng làm ra làm!”

hay là:

“Anh ta nói rằng điều này rất tốt và rằng việc này thực sự làm ra làm »

hoặc:

« Anh ta hân hoan nói rằng điều này tốt và rằng điều nay thực sự làm xong ».

Tất cả những sự rút gọn, nói tắt… có thể có trong lời nói trực tiếp dựa trên nền tảng hiệu ứng tình cảm đều không thể sử dụng được trong xu hướng phân tích của lời nói gián tiếp và chúng chỉ có thể đi vào cấu trúc của lời nói gián tiếp dưới dạng triển khai và đầy đủ. Trong ví dụ của Peshkovski, tiếng kêu của con lừa: « Được đấy » không thể chuyển trực tiếp vào lời nói gián tiếp:

« Lừa nói rằng được đấy… »

mà chỉ có thể thành:

« Nó nói rằng hát được đấy… »

hoặc thậm chí là:

« Nó nói rằng chim sơn ca hát được đấy… ».

Câu « Không nói ngoa » cũng vậy, không thể đưa trực tiếp vào lời nói gián tiếp. Cũng vậy, câu « thật tiếc, chưa quen »… không thể chuyển thành « Nhưng thật đáng tiếc, rằng chưa quen »…

Hiển nhiên, mọi sự biểu đạt ý định của người nói mang tính cấu trúc và cấu trúc – trọng âm đều không thể đưa nguyên dạng vào lời nói gián tiếp. Do đó, các đặc trưng cấu trúc và trọng âm của câu nghi vấn, cảm thán và mệnh lệnh không thể giữ nguyên trong lời nói gián tiếp, mà chỉ có nội dung của nó được lưu lại.

Lời nói gián tiếp « nghe » lời kẻ khác theo cách khác, tiếp nhận nó một cách tích cực và, trong khi truyền đạt nó, cụ thể hóa những yếu tố và sắc thái khác so với các hình mẫu khác. Vì vậy, cũng không thể chuyển dịch trực tiếp, chuyển dịch từng từ của phát ngôn từ các hình mẫu khác thành gián tiếp. Việc chuyển dịch như thế chỉ có thể chấp nhận được trong những trường hợp, khi phát ngôn trực tiếp tự nó đã được cấu tạo theo một cách ít nhiều phân tích, tất nhiên trong chừng mực có thể của tính phân tích của lời nói trực tiếp. Phân tích – đó là linh hồn của lời nói gián tiếp.

Nghiên cứu kỹ lưỡng các « thí nghiệm » của Peshkovski, chúng ta nhận thấy rằng sắc thái từ vựng của những từ như « được đấy », « nét » – không thật hài hòa với linh hồn phân tích của lời nói gián tiếp. Các từ này quá nhiều màu sắc ; chúng vẽ nên kiểu cách ngôn ngữ (cá nhân hoặc điển hình) của nhân vật – con lừa, chứ không chỉ truyền đạt chính xác ý nghĩa khách thể của phát ngôn. Ta có thể muốn thay thế chúng bởi các từ có nghĩa tương đương (« tốt », « hoàn hảo »), hoặc để nguyên những « từ phụ » này trong một cấu trúc gián tiếp, trong dấu ngoặc kép. Và cả trong việc đọc thành tiếng một lời nói gián tiếp, chúng ta cũng phát âm những từ này khác đi một chút, dường như bằng ngữ điệu của mình thông báo rằng những sự biểu đạt này được lấy trực tiếp từ lời nói của nhân vật, rằng chúng ta tự tác mình ra khỏi chúng.

Nhưng ở đây chúng ta đến sát sự cần thiết phải phân biệt hai hướng của xu hướng phân tích lời nói gián tiếp, và tương ứng là hai biến thể chính của nó.

Thật vậy, sự phân tích cấu trúc gián tiếp có thể đi theo hai hướng, hoặc, nói chính xác hơn, có thể quy về hai đối tượng khác nhau căn bản. Phát ngôn của kẻ khác có thể được tiếp nhận như là một lập trường ngữ nghĩa nhất định của người nói, và trong trường hợp này bằng cách sử dụng cấu trúc gián tiếp, thành phần khách thể chính xác (điều người nói đã nói) được truyền đạt lại một cách phân tích. Như vậy, trong trường hợp của chúng ta, sự truyền đạt chính xác ý nghĩa khách thể của sự đánh giá của con lừa về tiếng hát của sơn ca là có thể. Nhưng chúng ta cũng có thể cảm nhận và truyền đạt một cách phân tích phát ngôn của kẻ khác như là một sự biểu đạt, thể hiện những đặc trưng không chỉ của chủ đề lời nói (hoặc thậm chí chủ yếu không phải là chủ đề của lời nói), mà còn về bản thân người nói : nó thể hiện cung cách nói cá nhân hoặc theo dạng điển hình (hay cả hai) cùng trạng thái tâm hồn của anh ta, được thể hiện không phải trong nội dung, mà trong hình thức lời nói (như : sự lắp bắp, sự sắp đặt các từ, ngữ điệu biểu cảm…) ; khả năng hoặc không có khả năng của anh ta…

Hai đối tượng của sự truyền đạt gián tiếp có phân tích nói trên khác nhau sâu sắc và có tính nguyên tắc. Trong một trường hợp, ý nghĩa được chia nhỏ thành các yếu tố ngữ nghĩa khách thể cấu thành, trong trường hợp kia – phát ngôn tự thân nó dường như phân tách ra thành những vỉa phong cách – ngôn từ. Giới hạn logic của xu hướng thứ hai dường như phải là sự phân tích phong cách – ngôn ngữ học. Tuy nhiên, đồng thời với sự phân tích dường như là về phong cách như vậy, ở loại hình truyền đạt gián tiếp này còn diễn ra sự phân tích khách thể lời kẻ khác, và kết quả là sự phân biệt ý nghĩa khách thể và lớp vỏ ngôn từ hiện thân của nó.

Chúng ta hãy gọi biến thể thứ nhất của hình mẫu lời nói gián tiếp là biến thể phân tích – khách thể, biến thể thứ hai – là biến thể phân tích – ngôn từ. Biến thể phân tích – khách thể tiếp nhận lời kẻ khác ở bình diện thuần túy chủ đề, còn tất cả những gì không có ý nghĩa chủ đề, nó đơn giản là không nghe thấy, không nắm bắt được. Vẫn những khía cạnh ấy của cấu trúc hình thức – ngôn từ, những khía cạnh có ý nghĩa chủ đề, tức là cần thiết để hiểu lập trường ý nghĩa của người nói, được biến thể của chúng ta truyền đạt lại về mặt chủ đề (chẳng hạn, trong ví dụ của chúng ta, cấu trúc cảm thán và biểu hiện của sự thán phục có thể được truyền đạt bằng từ « rất »), hoặc được đưa trực tiếp vào ngữ cảnh tác giả như là đặc trưng của tác giả.

Biến thể phân tích – khách thể của lời nói gián tiếp

Biến thể phân tích – khách thể mở ra những cơ hội rộng lớn cho các xu hướng hồi đáp và chú giải của lời tác giả, trong khi vẫn bảo tồn một khoảng cách rõ ràng và nghiêm ngặt giữa lời tác giả và lời kẻ khác. Nhờ vậy, nó là một công cụ tuyệt vời cho phong cách tuyến tính của sự truyền đạt lời kẻ khác. Biến thể này, không tranh cãi gì nữa, có đặc điểm cố hữu là xu hướng chủ đề hóa phát ngôn kẻ khác, trong khi vẫn giữ nguyên tính cố kết và độc lập của nó, không hẳn chỉ về cấu trúc mà hơn thế nữa là về ý nghĩa (chúng ta đã thấy cấu trúc diễn cảm bên trong nó được chủ đề hóa như thế nào). Tất nhiên, điều này chỉ đạt được với cái giá là sự phi cá nhân hóa lời nói được truyền đạt.

Bất cứ sự phát triển đủ rộng lớn và căn bản nào của biến thể phân tích – khách thể cũng chỉ có thể có được trong một ngữ cảnh tác giả ít nhiều duy lý và giáo điều, trong đó, trong mọi trường hợp, trọng âm chú ý là ngữ nghĩa, nơi mà tác giả, bằng ngôn từ của chính mình, nhân danh chính mình, giữ một lập trường ngữ nghĩa nào đó. Ở đâu thiếu điều này, ở đâu lời tác giả tự nó đã nhiều mắc sắc và được vật hóa, hay ở đâu một người kể chuyện thuộc một kiểu tương ứng được đưa vào, nơi đó biến thể này chỉ có thể có một ý nghĩa thứ cấp, thoáng qua (như ở Gogol, Dostoievski và những tác giả khác).

Trong tiếng Nga, biến thể này nói chung kém phát triển. Ta chủ yếu gặp chúng trong các ngữ cảnh nhận thức và tu từ (khoa học, triết học, chính trị…), trong đó cần phải diễn giải các ý kiến của người khác về chủ đề, so sánh và khu biệt chúng. Trong lời nói nghệ thuật, nó rất hiếm gặp. Nó chỉ có ý nghĩa như trên ở những tác giả không chịu từ bỏ lời nói của mình về định hướng và trọng lượng ngữ nghĩa, chẳng hạn như Turgenev và đặc biệt là Tolstoi. Nhưng cả ở đây chúng ta cũng không tìm thấy những gì chúng ta thấy trong tiếng Pháp và tiếng Đức.

(còn tiếp) 

TH: T.Giang – SCDRC

Nguồn tham khảo: V.N. Voloshinov – Chủ nghĩa Marx và triết học ngôn ngữ – NXB ĐHQGHN 2015.

Chia sẻ:

• X
• Facebook

Thích Đang tải...

Có liên quan