Lý Thuyết Khe Hở - TÂM LÝ VÀ ĐỜI SỐNG

Khe hở thể hiện cho bất cứ phần nào bạn bị mất nhận thức. Cuối cùng chỉ còn lại khe hở, một khiếm khuyết. Dĩ nhiên, chúng ta mất nhận thức về bản chất đích thực của mình. Khi ấy, nó ngừng mọi biểu hiện, chỉ còn lại trống vắng và chúng ta cảm nhận khiếm khuyết. Vì thế, khe hở chỉ là trạng thái một phần bản chất bị trống vắng. Có thể là trống vắng tình yêu, giá trị, khả năng tiếp xúc, sức mạnh, ý chí, hoặc bất cứ đặc tính nào của bản chất. Một khi đã mất, chúng không bao giờ quay trở lại. Bạn hoàn toàn bị cắt đứt khỏi chúng.

Thí dụ, chúng ta thử xem xét một đặc tính của giá trị như lòng tự trọng. Khi bạn mất nó, bên trong bạn là khe hở, trạng thái trống vắng. Bạn cảm thấy mình thấp hèn, Bạn muốn tìm kiếm nó trở lại từ thế giới chung quanh, chẳng hạn tìm kiếm lời đồng thuận, ca ngợi hoặc bất cứ điều gì. Có thể nói bạn tìm mọi cách lấp đầy khe hở bằng giá trị giả tạo từ bên ngoài.

Mọi người đều sống, với nhiều khe hở bên trong nhưng ít ai nhận thấy điều đó. Chúng ta chỉ biết khao khát: “tôi muốn thứ này. Tôi muốn thứ kia. Tôi muốn được ca ngợi, muốn thành công. Tôi muốn người ấy yêu tôi. Tôi muốn có trải nghiệm như thế”. Khát vọng và nhu cầu cho thấy khe hở đang tồn tại.

Dĩ nhiên, các khe hở xuất hiện từ lúc bạn nhỏ có thể vì bị chấn thương hoặc xung đột với môi trường bên ngoài. Bạn bị cắt rời khỏi tính cách ấy vào một thời điểm nào đó. Có thể cha mẹ không xem trọng bạn – họ không đối xử giống như bạn mong muốn. Họ xem thường giá trị cơ bản của bạn. Cũng có thể giá trị của bạn không được bộc lộ ra ngoài hoặc không được thừa nhận, thậm chí bị công kích, bôi bác. Thế là giá trị tách rời khỏi bạn và để lại khe hở: khiếm khuyết.

Sau đó, khi quan hệ sâu nặng với một người, bạn lấp kín khe hở bằng người ấy. Vài khe hở được phủ kín bằng niềm tin và cảm xúc bạn nhận được từ đối tượng. Bạn cảm thấy mình có giá trị vì người ấy cảm kích bạn. Bạn không biết mình đang được lấp đầy bằng lòng cảm kích mà cảm thấy trọn vẹn, khoải mái khi có nó. Vì thế, khi ở bên người đó, bạn cảm thấy mình thực sự có giá trị nhưng trong vô thức nhận thấy người đó có giá trị của bạn. Người đó không giúp bạn cảm thấy mình có giá trị nhưng trao cho bạn bất cứ thứ gì là một phần thiếu vắng của bạn

Trong vô thức, tôi không thấy những gì người đó giúp tôi cảm thấy mình có giá trị là thứ từng bị cắt rời khỏi tôi. Tôi xem nó là một phần của tôi. Tôi không biết bên trong mình có khe hở mà chỉ cảm thấy trọn vẹn, thoải mái. Nếu người đó mất hoặc quan hệ chấm dứt, tôi không cảm thấy mất họ mà chỉ thấy đang mất thứ từng giúp tôi lấp đầy khe hở. Tôi cảm thấy mình mất mát vì họ trở thành một phần của đời tôi. Thiếu vắng họ, tôi mới nhận ra khe hở. Đó là lý do tại sao trống vắng lại tạo ra đau đớn trong tâm hồn. Cảm giác ấy giống như bị cắt xẻ, bị giật mất thứ gì đó. Đôi khi, bạn cảm thấy mất an toàn, sức mạnh hoặc ý chí. Vâng, bất cứ thứ gì lấp đầy khoảng trống của bạn. Khi mất người thân yêu, bạn cảm nhận được các khe hở từng được họ phủ kín.

Đó cũng là nguyên nhân khiến mọi người vẫn thường nói: “Chúng tôi hợp với nhau”. Người này tương thích với khe hở của người kia nên họ cảm thấy xứng đôi vừa lứa. Họ không còn muốn chia lìa vì thiếu vắng đối tượng, họ nhận ra mình bị hổng quá nhiều chỗ. Khi hai người sống với nhau, họ cảm thấy thỏa mãn, trọn vẹn. Họ bổ sung cho nhau để tạo thành một thể thống nhất. Thế nhưng, hiếm có ai lấp đầy tất cả khe hở trong bạn. Bạn gặp gỡ, tiếp xúc với nhiều người, làm nhiều, làm nhiều công việc trong cuộc sống nhưng không thể phủ kín hết tất cả khoảng trống. Bạn cảm thấy không thỏa mãn có nghĩa là vẫn còn khe hở. Dĩ nhiên, bạn không thể lấp kín mọi khe hở trong cuộc đời. Lúc một người có chút thay đổi hoặc nói điều gì khiến bạn cảm thấy buồn, bạn đang nhận ra khe hở, khiếm khuyết. Bạn giận dữ, bị tổn thương vì khe hở bị bộc lộ. Cảm giác ấy vẫn tiếp diễn vì họ không thể lấp kín khe hở của bạn, nhất là lúc họ cũng muốn bạn phủ kín khe hở của họ.

Chỉ cần chút thay đổi, các khe hở đổi chỗ cho nhau. Vài cái trống vắng, vài cái được lấp đầy. Bạn phải điều chỉnh, lấp đầy chúng bằng cách này hay cách khác. Điều này có nghĩa là bạn luôn lo nghĩ đến khe hở.

Giờ đây, bạn có thể hiểu tại sao khi mất mát một người yêu thương, bạn cảm thấy đau khổ. Sống gần họ một thời gian dài, bạn quen với cảm giác thỏa mãn, tương thích và tin họ là một phần của đời mình.

Một vấn đề khác nổi lên. Khi trải nghiệm mất mát hoặc cách biệt, bạn có thể nhận ra những gì lấp đầy cho bạn thực sự không phải là bạn. Nếu cứ giữ mãi nỗi đau mất mát hoặc tổn thương, bạn luôn cảm thấy trống vắng, cảm nhận và nhìn thấy khe hở. Không nhờ đến người khác, bạn có thể tìm được một phần trong chính bạn có thể lấp đầy khoảng trống. Vâng, từ nguồn lực nội tại. Hành vi ấy không phải là che kín mà là loại bỏ khe hở, xác định được khiếm khuyết. Theo cách đó, bạn phục hồi một phần của bản thân. Bạn nối kết với một phần của bản chất đích thực từng bị mất mát mà từ trước đến nay bạn cứ nghĩ chỉ có ai đó mới làm được điều ấy.

Hầu hết mọi người cảm thấy mất tự tin khi chấm dứt một quan hệ. Đó cũng là lý do tại sao tôi chọn tính cách ấy làm thí dụ. Nếu bạn giữ cảm giác ấy, chú ý và tự hỏi: “Tại sao tôi cảm thấy mình vô dụng? Tại sao tôi cảm thấy mất mát vì thiếu người ấy? Tại sao tôi cảm thấy mình ít có giá trị?” Lúc ấy, bạn trải nghiệm được khiếm khuyết và khe hở. Nếu hiểu được khiếm khuyết cùng nguồn gốc của nó, bạn có thể nhớ lại sự kiện đã tạo ra khe hở ấy.

Khoảng trống thức sự được lấp đầy bằng một phần tính cách của bạn có trong bộ nhớ ghi lại những gì bị mất, tình huống diễn ra mất mát, ký ức về tổn thương và xung đột. Chúng ta phải vượt qua tổn thuwong để tìm đến phần sâu nhất, tiếp cận với khe hở rồi nhận ra ký ức về những gì bị mất. Khi ấy, một phần bản chất bị mất sẽ bắt đầu xuất hiện trở lại.

Vì thế, tổn thất nghiêm trọng là cơ hội để phát triển, để hiểu nhiều hơn về bản thân, trài nghiệm các khe hở mà bạn vẫn tin chỉ có ai đó mới lấp đầy. Thế nhưng, con người thường phản kháng đế mức điên loạn khi bị mất mát nặng nề. Phản ứng ấy chủ yếu để tránh cảm nhận các khe hở. Con người không biết rằng khoảng trống, cảm giác khiếm khuyết là triệu chứng mất mát thứ gì sâu hơn, thuộc về bản chất, vốn có thể hồi phục. Họ cứ nghĩ khe hở đang tồn tại ở tầng sâu nhất. Họ nghĩ mình có điều gì sai trái, thực sự sai. Cảm giác đó là khả năng nhận biết khe hở trong vô thức. Rồi họ làm đủ mọi cách để không nhìn thấy khe hở, không cảm nhận khiếm khuyết. Họ tin nếu tiếp cận với nói, họ bị “nuốt mất”. Thí dụ, nếu tình yêu chợt đến, họ cảm thấy cuộc sống độc thân của mình bị đe dọa. Không có gì đáng ngạc nhiên, họ không muốn đến gần chúng. Thế nhưng, nếu ngừng phản kháng lại cảm giác về khe hở, bạn sẽ không còn thấy đau đớn. Chúng ta chỉ trải nghiệm khoảng không nhưng không có cảm giác trống vắng. Khoảng không giúp bản chất nổi lên và chỉ có bản chất mới loại bỏ được khe hở hay khiếm khuyết từ bên trong.

Bạn có thể giận dữ vì cảm giác bị khiếm khuyết, nhất là khi kháng cự lại cảm giác về khe hở. Hầu hết cảm xúc, đặc biệt là các thôi thúc và vô thức là biểu hiện của khe hở. Không có khe hở, không thể có cảm xúc ấy. Cảm xúc ấy như thế nào? Đau buồn, tổn thương, ganh tỵ, thù hận, sợ hãi. Tất cả là biểu hiện của khe hở. Nếu không có khe hở, bạn chỉ có bản chất đích thực. Đó là lý do tại sao các cảm xúc ấy đôi khi được gọi là khao khát hoặc cảm giác giả tạo.

Xã hội dậy chúng ta nên thu thập giá trị từ bên ngoài. Chúng ta ca ngợi việc làm điều thiện, biết yêu thương hoặc sống với nghề nghiệp có ý nghĩa, đại là là những thứ như thế. Xã hội sắp đặt những nhóm người để lấp đầy khoảng trống cho nhau. Nền văn hóa được xây dựng quanh các khe hở. Thế nhưng, nền văn hóa chúng ta từng hưởng thụ là sản phẩm của nhân dạng giả tạo hoặc là nơi trú ngụ, duy trì và nuôi dưỡng nó.

Đôi khi chúng ta cảm thấy mỉa mai trong cách chúng ta kháng cự: kiên quyết bảo vệ bản thân. Đó cũng là cách nhìn thấy khả năng kháng cự lại các khe hở.

Nếu dung nạp khoảng trống, vượt qua chúng, bạn sẽ cảm thấy khó khăn hơn vì xã hội chống lại hành vi ấy. Dù bạn đi đến đâu, mọi người quanh bạn đều tìm cách lấp đầy khe hở của họ và bạn cảm thấy mối đe dọa thực sự nếu bạn không làm như thế. Khi không tìm cách lấp đầy khe hở, hạn khiến những người khác cảm nhận khe hở của họ. Vì thế, bạn càng khó sống theo ý mình.

Đó cũng là lý do tại sao cần một cộng đồng biết tự nhận thức. Bạn nhận được hỗ trợ từ những người cảm nhận được khe hở, thay vì chỉ tìm cách phủ kín. Một mình bạn không thể nào làm điều ấy vì cả xã hội sẽ chống lại bạn.

Nhiều người kiếm sống bằng cách lấp đầy khe hở do của người khác. Nhiều doanh nghiệm ra đời để phủ kín khoảng trống của con người. Đó không phải là tội lỗi nhưng là sự tệ hại. Bạn không nên cảm thấy tội lỗi hoặc trừng phạt bản thân vì chuyện lấp đầy khe hở. Đôi khi, bạn phủ kín cho mình, đôi khi bạn phủ kín cho người khác. Chúng ta thử bạn về khả năng nhận thức. Bạn có thể nhìn vào mọi thứ bạn làm về chuyện khe hở và thao tác lấp đầy khe hở. Bạn sẽ nhìn thấy vào mọi lúc bạn luôn nỗ lực lấp đầy khe hở, dung nạp nó hoặc trải nghiệm những gì thực sự bị mất mát. Chuyện ấy sẽ diễn ra vào mọi thời điểm nhưng rồi khe hở càng lúc càng lớn lên.

Thoạt đầu, chúng khá nhỏ nhưng lớn dần lên cho tới khi trở thành khe hở lớn nhất: lúc ấy bạn mất mọi thứ hay còn gọi là cái chết. Lúc chết, chúng ta mất mọi thứ. Bạn phải chấp nhận khe hở ấy. Khe hở cuối cùng là mất đi thể xác. Cái chết thể chất thực sự giống như thế. Bạn trải nghiệm một khe hở lớn, tối tăm, trống vắng.

Bạn tìm mọi cách lấp đầy khe hở ấy. Nếu để cơ thể bạn ra đi, ít nhất về mặt ý thức, đột nhiên bạn cảm nhận toàn bộ về mình, những gì thực sự thuộc về bạn, những gì thường được thay thế bằng cơ thể. Hầu hết mọi người nghĩ bản thân họ là thể xác đang sống của họ.

Đó là lý do tại sao chúng ta luôn khao khát lạc thú thuể xác. Nghĩ nền tảng của khao khát ấy chính là khe hở: khe hở của của sự trống vắng, bị cắt rời khỏi niềm vui xác thực, cơ bản.

Dĩ nhiên, không ai muốn tin điều ấy. “Nếu chấp nhận mất nó, tôi còn lại gì? Nếu không làm thế này, thế khác, làm sao có thể hưởng thụ cuộc sống?”. Thế nhưng, đó là một trong những khe hở cuối cùng được khai thác. Thoạt đầu, chúng ta cần trải nghiệm các khe hở liên quan tới tình yêu, cảm thông, giá trị, sức mạnh, ý chí, an lạc, những thứ chúng ta tìm kiếm từ bên ngoài.

Trong cuộc đời, dù làm bất cứ điều gì, bạn học hỏi từ những sự kiện đang diễn ra. Bạn cần phải làm, nghiên cứu để hiểu biết về chúng. Nhiều người sống ẩn dật để từ bỏ mọi thứ. Vấn đề không phải ở chỗ khước từ mọi thứ mà là để trải nghiệm khe hở. Dĩ nhiên, thực hành ấy mang ý nghĩa tôn giáo, đạo đức: còn nối kết với thế giới bên ngoài là còn tệ hại. Thực hành ấy nhắm đến mục đích cảm nhận khe hở để nhìn thấy chúng như thế nào, chứ không phải lấp đầy chúng.

Chúng ta cần biết thêm đôi điều về lý thuyết khe hở. Khe hở hình thành từ lúc chúng ta còn bé. Lúc chào đời, bạn trọn vẹn, không chút tì vết, không có khoảng trống. Khi lớn lên, bạn bắt đầu tiếp xúc với thế giới bên ngoài, đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống. Vào thời điểm ấy, bạn mất dần vài thứ thuộc về mình. Mỗi lúc như thế, khe hở hiện ra rồi phát triển, chứa đầy ký ức về mất mát cùng những vấn đề liên quan tới chuyện mất mát. Sau một thời gian, bạn tìm cách lấp đầy khe hở. Bạn dùng những cảm giác giả tạo, ý tưởng, niềm tin, chiến lược đối phó với môi trường bên ngoài làm chất liệu hàn kín. Chúng thường được gọi là nhân cách – nhưng đó là nhân cách giả tạo.

Vì thế, nhân cách giả tạo biểu hiện bị mất mát những gì thuộc về bản ngã. Chúng ta nghĩ đó chính là minh. Mọi người đều nghĩ chất liệu hàn kín là chính họ. Nhân cách giả tạo tìm cách thế chỗ của bản chất đích thực. Chúng ta bỏ nhiều công sức để hiểu nhân cách của mình. Trên thực tế, chúng ta nghiên cứu lịch sử của quá trình phát triển nhân cách giả tạo cho tới khi trải nghiệm ký ức của tình huống hình thành một khe hở cụ thể. Theo cách ấy, bạn có thể khôi phục bản chất, từng chút một cho đến khi nó trọn vẹn.

Chúng ta có thể hiểu cụ thể hơn khi nhìn vào từng tính cách, xem nó mất vào thời điểm nào, kết quả ra sao. Đôi khi, bạn có thể kết hợp quan sát nhiều tính cách bị mất. Thí dụ, bạn có thể mất sức mạnh, ý chí, tình yêu nên có khe hở phức hợp. Vì thế, tầm nhìn tâm lý được xây dựng chung quanh tâm lý khe hở, tâm lý nhân cách.

Nhân cách giả tạo hình thành trên cơ chế: khi mất đi một tính cách cơ bản, khe hở sẽ xuất hiện; nhân cách tự động lấp đầy nó bằng những gì giả tạo từ bên ngoài. Thế là một phần của nhân cách giả hiện ra. Hoạt động ấy có hai hướng: hướng luôn tìm cách tránh né khe hở, tránh đau đớn để trải nghiệm lạc thú. Hướng ấy hoàn toàn vô thức. Hướng còn lại thường tìm cách lấp đầy khe hở ngay khi nó hình thành. Hướng ấy cũng tự động hóa. Chúng ta cần quan sát kỹ bản thân. Hầu hết mọi người được xác định qua khả năng lấp đầy khe hở. Một người tìm cách lấy người mình yêu mà không nghĩ còn phương án khác thay thế. Chúng ta nghĩ đó là cách tốt nhất. Chúng ta thường không đặt câu hỏi về nhiều thứ. Hoàn toàn vô thức, chúng ta xem những gì đang diễn ra là hiện thực, không có gì cần bàn cãi. Khi cảm thấy mình thấp hèn, bạn tìm người ca ngợi bạn. Bạn có thể làm gì khác? Khi cảm thấy mình bị ghét bỏ, bạn tìm người yêu thương bạn. Mọi người xem đó là cấu trúc bất di bất dịch. Muốn hiểu được cấu trúc ấy, bạn phải quan sát nó nhiều lần rồi suy nghĩ tại sao nó không hiệu quả. Nếu gặp thất bại, họ có cớ để bào chữa. Có lẽ họ tìm chưa đúng người, chưa đúng tình huống hoặc nếu có thêm chút tiền, mọi thứ sẽ đâu vào đấy.

Chúng ta cần khoảng thời gian khá dài để hiểu về điều này khi tìm cách lấp đầy khe hở nhưng không hiệu quả. Thậm chí lúc bạn lắng nghe tôi, bạn cũng đang tìm cách phủ kín khe hở bằng vài nhận thức. Vài người cho rằng những từ tôi đang diễn đạt sẽ lấp đầy khe hở. “Nếu biết rõ câu chuyện, mọi thứ sẽ tốt hơn”. Lời nói của tôi hiệu quả khi bạn bắt đầu cảm nhận khe hở của mình. Điều này có nghĩa là bạn cảm nhận được nỗi trống vắng của mình. Nếu dùng từ nghữ, ý tưởng phủ kín, bạn vẫn chưa cảm nhận được nó. Quan niệm ấy giúp chúng ta nhìn thấy toàn cảnh của xã hội. Các khe hở cứ nối tiếp nhau hiện ra. Còn hầu hết các hoạt động trong xã hội là tìm cách lấp đầy khe hở trong con người.

Almaas A. H., Lắng nghe qua khe hở.

Chia sẻ:

• X
• Facebook

Thích Đang tải...

Related