Máy Chụp Cắt Lớp Quang Học (OCT) Bán Phần Trước Nhãn Cầu - 123doc

Nội dung bài viết giới thiệu các dạng máy hiện đại, sử dụng kỹ thuật tiên tiến, có hiệu quả điều trị cao đã được đưa vào ứng dụng tại các cơ sở nhãn khoa lâm sàng, đặc biệt tại các bệnh viện Trung ương và thành phố lớn. Các thiết bị giúp chẩn đoán bệnh sớm, chính xác cũng đã được chú trọng, đặc biệt là các máy để đánh giá hình ảnh, chức năng của bán phần trước nhãn cầu. Trong số đó, máy chụp cắt lớp bán phần trước nhãn cầu giúp hoàn thiện chẩn đoán các bệnh nhãn khoa nói chung và các bệnh lý bán phần trước nói riêng đã bắt đầu được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam.

MÁY CHỤP CẮT LỚP QUANG HỌC (OCT)

BÁN PHẦN TRƯỚC NHÃN CẦU

Bùi Thị Vân Anh*

*Khoa Glôcôm - Bệnh viện Mắt Trung ương

Thập niên 80 của thế kỷ XX đánh dấu bước mở đầu cho hàng loạt các tiến bộ vượt bậc trong Nhãn khoa Các ứng dụng khoa học công nghệ vào chẩn đoán và điều trị bệnh mắt đã đem lại những thành quả

to lớn trong công cuộc phòng chống mù lòa ở Việt Nam cũng như trên thế giới Các dạng máy hiện đại, sử dụng kỹ thuật tiên tiến, có hiệu quả điều trị cao đã được đưa vào ứng dụng tại các cơ sở nhãn khoa lâm sàng, đặc biệt tại các bệnh viện Trung ương và thành phố lớn Các thiết bị giúp chẩn đoán bệnh sớm, chính xác cũng đã được chú trọng, đặc biệt là các máy để đánh giá hình ảnh, chức năng của bán phần trước nhãn cầu Trong số đó, máy chụp cắt lớp bán phần trước nhãn cầu giúp hoàn thiện chẩn đoán các bệnh nhãn khoa nói chung và các bệnh lý bán phần trước nói riêng đã bắt đầu được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam

chụp cắt lớp sử dụng tia hồng ngoại có

bước sóng 1310 nm để phân tích các lớp tổ chức

nhãn cầu với độ phân giải ở mức 18 micron Với

bước sóng cao hơn hẳn, OCT bán phần trước cho

phép khảo sát các vùng tổ chức đặc biệt mà các

dạng máy OCT trước đây không thể khảo sát được

như vùng chân mống mắt, góc tiền phòng cũng như

các vùng bị che lấp bởi sẹo giác mạc, màng xuất

tiết viêm… Ngoài ra, độ phân giải cao của OCT

bán phần trước còn giúp có thể phân biệt được

những thay đổi rất nhỏ cũng như đo đạc được các

thành phần, khoảng cách của bán phần trước nhãn

cầu Các phần mềm của máy OCT bán phần trước

có thể đưa ra các thông số chính xác của bán phần

trước như: độ dày giác mạc, độ sâu tiền phòng, độ

mở góc tiền phòng… giúp loại bỏ rất đáng kể các

sai số do khả năng ước lượng của từng bác sĩ, kỹ

thuật viên trước đây Hơn nữa, các phần mềm trợ

giúp còn cho phép hiển thị trực tiếp, lưu giữ cũng

như chụp lại các hình ảnh dữ liệu trong quá trình

khám xét Chính nhờ đó, công tác hội chẩn, theo dõi bệnh nhân và giảng dạy được nâng cao chất lượng đáng kể Các hình ảnh hiển thị và lưu giữ với chất lượng cao, trung thực còn giúp cho bệnh nhân

có thể trực tiếp quan sát được tình trạng mắt của chính mình Do vậy, bệnh nhân có thể hiểu biết hơn

về tình trạng bệnh của mình và kết hợp tốt hơn với bác sĩ trong quá trình điều trị

Các tính năng ưu việt trên của máy chụp OCT bán phần trước đã được các bác sĩ nhãn khoa ứng dụng vào quá trình chẩn đoán, điều trị và theo dõi bệnh nhân trong rất nhiều lĩnh vực:

BỆNH LÝ VÀ PHẪU THUẬT GIÁC MẠC

Máy OCT bán phần trước hỗ trợ các bác sĩ xác định vị trí chính xác của sẹo, dị vật hoặc các tổn thương bệnh lý khác trong từng lớp sâu giác mạc (ở biểu mô, nhu mô nông, nhu mô sâu hay ở lớp nội mô) Trên cơ sở đó các phẫu thuật viên có thể lựa chọn được chỉ định phẫu thuật chính xác như:

- Ghép nội mô giác mạc

- Chỉ định phương pháp phẫu thuật thích hợp cho từng bệnh nhân có tật khúc xạ như: phẫu thuật Lasik, phakic hay phẫu thuật phaco

- Chỉ định phẫu thuật laser điều trị tật khúc xạ (cận, loạn & viễn thị) phù hợp nhất cho bệnh nhân nhằm đạt thị lực tối ưu sau mổ

- Đo đạc chính xác để tính được công suất thể thủy tinh nhân tạo phù hợp cho từng bệnh nhân trước phẫu thuật Phakic hay đặt vòng giác mạc

- Đánh giá tình trạng sẹo, thể thủy tinh nhân tạo và các tổ chức lân cận sau phẫu thuật khúc xạ Từ đó

có thể đưa ra quyết định xử trí kịp thời, phù hợp cho các trường hợp có biến chứng hoặc tiến triển đặc biệt

Hình 2 Vạt giác mạc sau Lasik

- Ghép giác mạc xuyên thủng

- Ghép giác mạc lớp

Ngoài ra, sau phẫu thuật ghép giác mạc, máy

OCT bán phần trước còn giúp các phẫu thuật viên

đánh giá tình trạng sẹo mổ, tình trạng mảnh ghép

giác mạc cũng như nền giác mạc cũ Nhờ đó có

thể quyết định xử trí biến chứng hoặc phẫu thuật

bổ sung sớm

Hình 1 Sẹo sau ghép giác mạc

PHẪU THUẬT KHÚC XẠ

Với khả năng đưa ra các thông số đo đạc chi

tiết, chính xác cũng như đánh giá toàn diện tình

trạng giác mạc, độ sâu tiền phòng, độ cong mặt

trước thể thủy tinh, máy OCT bán phần trước hỗ

trợ tích cực các bác sĩ trong:

250 µm

Hình 3 Dịch dưới vạt giác mạc sau mổ Lasik

BỆNH BÁN PHẦN TRƯỚC

- OCT bán phần trước có thể giúp phát hiện các

trường hợp chấn thương hoặc bệnh lý kín đáo ở

vùng góc tiền phòng hoặc vùng khuất sau tổ chức

màng Descemet, đứt chân mống mắt, dị vật, u góc tiền phòng, chấn thương thể thủy tinh…

- OCT bán phần trước giúp đánh giá tình trạng giải phẫu của các tổ chức bán phần trước sau phẫu thuật

THÔNG TIN Y DƯỢC

Hình 4 Lớp phim nước mắt

Hình 5 Đánh giá góc tiền phòng

Hình 6 Lỗ cắt mống mắt chu biên

BỆNH GLÔCÔM

OCT bán phần trước là thiết bị giúp cho bác

sĩ chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả hơn đối với

bệnh glôcôm do có thể:

- Chẩn đoán phân biệt được glôcôm góc đóng hay

góc mở giúp bác sĩ quyết định điều trị cho bệnh

nhân bằng thuốc hay phẫu thuật

- Đánh giá tình trạng bọng thấm kết mạc và vùng bè củng - giác mạc

- Đánh giá khả năng thoát lưu thủy dịch sau phẫu thuật đặt van dẫn lưu tiền phòng

- Xác định các dạng glôcôm đặc biệt như glôcôm mống mắt phẳng, glôcôm trong một số hội chứng…

CHẨN ĐOÁN VÀ ĐÁNH GIÁ PHẪU THUẬT

ĐỤC THỂ THỦY TINH

- Đánh giá trước phẫu thuật để đưa ra các thông số

chính xác tính công suất thể thủy tinh nhân tạo

- Đánh giá tình trạng thể thủy tinh nhân tạo sau khi

đặt có ổn định hay bị di lệch, nghiêng…

Như vậy, khả năng ứng dụng của máy OCT bán phần trước trong chẩn đoán và điều trị rất rộng rãi Tuy nhiên, việc sử dụng hiệu quả các dạng máy móc hiện đại đòi hỏi khả năng hiểu biết, kỹ năng sử dụng của từng bác sĩ cũng như khả năng hợp tác và hiểu biết của từng người bệnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 YOSHIAKI YASUNO 1, 4 MASAHIRO YAMANARI 1, 4 KEISUKE KAWANA 2, 4 TETSURO

OSHIKA 2, 4 AND MASAHIRO MIURA 3, 4 “Investigation of post-glaucoma-surgery structures

by three-dimensional and polarization sensitive anterior eye segment optical coherence tomography”

OPTICS EXPRESS Vol 17, No 5 / 2 March 2009 Optical Society of America 2009

2 STEINERT RF, HUANG D “Anterior segment optical coherence tomography” Thorofare, NJ:

SLACK Incorporated; 2008

THÔNG TIN Y DƯỢC

GIẢM TỐC ĐỘ DÒNG CHẢY MẠCH MÁU NÃO

VÀ PHẢN ỨNG MẠCH TRONG GLÔCÔM GÓC MỞ

Người dịch: Hoàng Thị Hiền*

Reduced cerebrovascular blood flow velocities vasoreactivity in Open-Angle Glaucoma

(American Journal of ophthalmology 2003; số 135: trang 144-147)

Alon harris và cộng sự

TÓM TẮT

Mục tiêu: so sánh tốc độ dòng chảy mạch máu não giữa bệnh nhân glôcôm góc mở (open angle glaucoma

- OAG) và nhóm chứng, ở điều kiện bình thường và trong điều kiện tăng oxy.

Thiết kế: nghiên cứu mô tả.

Phương pháp: nghiên cứu tiến cứu với 16 bệnh nhân OAG và 15 người bình thường tương đương về tuổi

Bệnh nhân và trong nhóm chứng được đưa vào phòng có 100% oxy Trong nhóm bệnh nhân glôcôm, mắt

có tổn hại thị trường nghiêm trọng được chọn lựa; trong khi ở nhóm chứng được chọn ngẫu nhiên Loại trừ những đối tượng có tiền sử tiểu đường, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp Đo áp lực động mạch cánh tay, nhịp tim, nhãn áp và Doppler xuyên sọ (TCD)…Tốc độ trung bình và tốc độ đỉnh, nhịp mạch của động mạch não giữa cùng bên (midle cerebral artery – MCA) đo được bằng TCD.

Kết quả: ở điều kiện bình thường, vận tốc dòng máu thì tâm thu trung bình và vận tốc đỉnh của MCA thấp

hơn đáng kể ở bệnh nhân glôcôm so với nhóm chứng (vận tốc trung bình: 50,2 so với 60,3 cm/s, P < 0,05; vận tốc đỉnh: 74,2 so với 96,8 cm/s, P < 0,05) Hơn nữa, trong khi ở điều kiện tăng oxy, có sự giảm đáng kể

cả vận tốc trung bình và vận tốc đỉnh ở MCA của nhóm chứng (vận tốc trung bình: 65,3 so với 57,7 cm/s, P

< 0,05), nhưng không gây ra bất cứ một thay đổi đáng kể nào trong bệnh nhân OAG

Kết luận: bệnh nhân Glôcôm có tốc độ dòng máu MCA thấp hơn và giảm phản ứng mạch máu khi ở điều

kiện tăng oxy so với nhóm chứng Mối liên hệ giữa sự bất thường về áp lực mạch não trong bệnh nhân glôcôm và tiến triển của nó đã được khám phá.

*Bệnh viện Mắt Trung ương

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Tăng nhãn áp được xác định là yếu tố nguy

cơ cho Glôcôm và các liệu pháp điều trị là giảm và

duy trì nhãn áp đích nhưng việc hạ nhãn áp không

đủ để tránh những thay đổi về tổn hại đĩa thị và mất

thị trường Hơn nữa, tổn hại thị trường có thể tiến triển ngay cả khi nhãn áp được điều chỉnh bằng cả thuốc và phẫu thuật Những năm gần đây có nhiều bằng chứng về sự tiến triển của lõm đĩa thị không

THÔNG TIN NHÃN KHOA QUỐC TẾ

phụ thuộc vào nhãn áp Dựa trên những dấu hiệu

gián tiếp ta nhận thấy mối liên quan giữa glôcôm và

bệnh mạch máu như: tăng huyết áp, đái tháo đường,

đau nửa đầu Một số bệnh nhân glôcôm có dấu hiệu

thay đổi phản ứng mạch máu đối với kích thích

giống nhau, nó gợi ý rằng co thắt mạch máu có khả

năng gây bệnh áp lực mạch thì tâm trương và tâm

thu cũng liên quan với glôcôm góc mở nguyên phát

Bệnh nhân glôcôm góc mở nguyên phát có tổn hại

thị trường sẽ biểu hiện giảm áp lực tâm thu về ban

đêm Cuối cùng, dấu hiệu trực tiếp là sự thiếu cấp

máu cho hắc mạc, võng mạc và thị thần kinh trên

bệnh nhân glôcôm Tuy nhiên, kết luận này vẫn

chưa rõ ràng nếu như sự thiếu hụt ở mạch máu gây

ra những bệnh nguyên phát tiến triển khác Thêm

vào đó, nếu quả thực thiếu máu gây nên glôcôm nó

vẫn không được biết đến nếu chỉ là thiếu máu cục

bộ trong phạm vi võng mạc và trước thị thần kinh

hoặc chỉ mất tế bào hạch ở một phía thiếu máu, có

thể liên quan đến tuần hoàn não

Hình ảnh chụp cộng hưởng từ gợi ý tới những

bệnh nhân glôcôm nhãn áp không cao có thể do

thiếu máu ở các mạch máu nhỏ ở não, nhồi máu

não hoặc teo thể vân… Vì vậy, chúng ta tự hỏi liệu

glôcôm có thể được đặc trưng bởi sự thay đổi tưới

máu não và phản ứng của mạch não Những dấu

hiệu trên gợi ý rằng sự bắt đầu cũng như quá trình

tiến triển glôcôm có thể bị ảnh hưởng bởi sự thay

đổi trong việc cấp máu não và phản ứng trở lại của

não

II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

Nghiên cứu được tiến hành ở Bệnh viện Mắt,

Trường Đại học Y Indiana Có 16 bệnh nhân OAG

và 15 người bình thường tham gia nghiên cứu Cả

2 nhóm đều tương đương về tuổi (tuổi trung bình

60,8 ± 10,5 đối với bệnh nhân glôcôm và 53,7 ± 10,2 đối với nhóm chứng) Bệnh nhân được mô tả

có các triệu chứng điển hình của glôcôm góc mở với tổn hại đĩa thị cũng như tổn hại thị trường và không quan tâm tới nhãn áp Theo các dữ liệu trước khi điều trị về nhãn áp, có 11 bệnh nhân OAG nhãn

áp cao (>21mmHg), 5 bệnh nhân OAG nhãn áp không cao (<22mmhg) Tất cả các bệnh nhân OAG nhãn áp không cao và 3 bệnh nhân nhãn áp cao chưa được điều trị Ba bệnh nhân OAG nhãn áp cao được dùng latanoprost, 4 được dùng timolol

và chỉ có 1 được dùng cả timolol và brimonidine Nhóm chứng không có tiền sử bệnh mắt và khám mắt không có tổn thương gì Tất cả các đối tượng tham gia đều được lấy từ phòng khám mắt ngoại trú của Đại học Indiana Người tham gia ở cả hai nhóm không có tiền sử bệnh tiểu đường, tim mạch, hô hấp, cao huyết áp Tất cả đều có thị lực sau chỉnh kính là 20/40 hoặc hơn và tật khúc xạ trong khoảng +3D tới -6D

Bệnh nhân glôcôm và nhóm chứng được nghiên cứu riêng rẽ nhau Nhóm glôcôm chọn những mắt có tổn hại thị trường trầm trọng trong khi nhóm chứng được chọn ngẫu nhiên Mọi đo đạc được thực hiện ở phòng yên tĩnh sau khi người tham dự làm quen với môi trường xung quanh trong khoảng 10 phút Kết quả được ghi lại ở điều kiện bình thường với phòng không khí bình thường, sau

đó được nhắc lại khi thở oxy 100% Trong điều kiện oxy cao, đọc kết quả 5 phút sau khi giới hạn oxy vượt quá 70% Người tham dự thở qua ống trong suốt thí nghiệm trong phòng và trong điều kiện oxy cao

Quá trình quan sát: các số liệu bao gồm áp lực

Bảng 1

* chỉ số P<0, 05 đối với nhóm chứng

t chỉ số P<0, 05 đối với ngưỡng

Bảng 2

* chỉ số P<0, 05 đối với nhóm chứng

t chỉ số P<0, 05 đối với ngưỡng

Doppler xuyên sọ (TCD) sử dụng xung biến

năng 2-MHz đo được vận tốc trung bình và vận

tốc đỉnh, nhịp mạch của động mạch não giữa cùng

bên (MCA) MCA được xác nhận bởi độ sâu của

nó (50-60 nm) và bởi dòng chảy trực tiếp của nó về

phía cực dò Tất cả những đo lường này được thực

hiện bởi một điều tra viên có kinh nghiệm

Kết quả đo được: dùng TCD để đo vận tốc trung

bình, vận tốc đỉnh và nhịp mạch của MCA giữa nhóm

OAG và nhóm chứng, sử dụng test t So sánh các cá thể

trong điều kiện phòng thường và trong điều kiện oxy

cao sử dụng test t với P < 0,05 có ý nghĩa thống kê

III KẾT QUẢ

Ở bảng 1, cả nhóm glôcôm và nhóm chứng

đều có áp lực động mạch cánh tay và nhịp tim giống

nhau ở điều kiện thường và ở trạng thái tăng oxy

Áp lực máu thì tâm trương giảm đáng kể ở nhóm

chứng so với nhóm glôcôm ở điều kiện thường và trong điều kiện tăng oxy Nhãn áp tăng cao có ý nghĩa thống kê ở nhóm glôcôm cả ở ngưỡng và trong điều kiện tăng oxy Nhãn áp không thay đổi

ở điều kiện thường và trong điều kiện oxy cao ở

cả hai nhóm Không thay đổi huyết áp ở nhóm nào trong điều kiện oxy cao Cả hai nhóm đều giảm nhịp tim trong điều kiện oxy cao

Bảng 2 cho thấy tốc độ trung bình và tốc độ đỉnh của MCA ở điều kiện thường và trong điều kiện tăng oxy Tốc độ trung bình và tốc độ đỉnh của MCA trong nhóm glôcôm thấp hơn đáng kể trong điều kiện oxy cao so với điều kiện thường Tại nhóm chứng, tốc độ trung bình và tốc đỉnh của MCA thấp hơn đáng kể trong điều kiện oxy cao trong khi ở nhóm glôcôm có oxy cao không gây ra bất cứ một thay đổi nào ở điều kiện thường

IV BÀN LUẬN

Những kết quả này gợi ý rằng lượng máu não

ở bệnh nhân glôcôm góc mở giảm so với nhóm

chứng ở cùng độ tuổi Chúng tôi cũng đồng ý với

hình ảnh giảm máu não trong chụp cộng hưởng từ

ở những bệnh nhân glôcôm nhãn áp không cao

Những bệnh nhân này biểu hiện tổn thương có liên

quan đến giảm lưu lượng máu não Mặc dù tốc độ

trung bình của MCA không được đo trực tiếp tại

phần lớn mạch máu nhỏ ở não; nhưng giá trị này

có tương quan mật thiết với tổng lượng máu não

và được sử dụng rộng rãi để đánh giá sự thay đổi

của dòng máu não trong những tình trạng bệnh lý

khác nhau Sự suy giảm tốc độ dòng máu não ở cả

2 nhóm bệnh nhân OAG nhãn áp cao và nhãn áp

không cao gợi ý đến việc thiếu máu não có thể liên

quan đến OAG không phụ thuộc nhãn áp

Trong nghiên cứu này, bệnh nhân glôcôm cũng

biểu hiện đáp ứng bất thường của mạch não đối với

tình trạng oxy cao Ở nhóm chứng, điều kiện thở

100% oxy đã làm giảm tốc độ trung bình và tốc

độ đỉnh của các mạch máu não giữa cỡ vừa trong

khi vẫn đảm bảo các kết quả đã phát hiện từ các

nghiên cứu trước đây về việc tự động điều hòa vận

chuyển oxy lên não bởi sự co mạch do tăng lượng

oxy động mạch ở những người bình thường Những

phản xạ này được thực hiện thông qua giải phóng

endothelin 1 từ tiểu động mạch não, là chất bị thiếu

hụt hoặc không có trong bệnh nhân glôcôm Sự thất

bại trong việc giảm tốc độ dòng chảy động mạch não giữa trong điều kiện cung cấp oxy cao của bệnh nhân glôcôm chứng tỏ rằng việc vận chuyển oxy lên não được điều chỉnh không tốt trên những bệnh nhân này và thay vào đó là làm tăng lượng oxy động mạch Võng mạc của bệnh nhân tiểu đường cũng không có khả năng co mạch giống như vậy Việc giảm đáp ứng co mạch có thể là biểu hiện của tổn thương giải phẫu gây mất trở kháng mạch máu hoặc giảm sản xuất chất hóa học trung gian hoặc giảm độ nhậy tế bào Vì hiện tượng tắc nghẽn kênh canxi và ức chế men làm biến đổi áp lực mạch máu làm ức chế hoạt động của endothelin – 1 trong điều kiện oxy cao, mô bệnh học thay đổi giống loại hoạt động theo kiểu dược lý này có thể cũng làm giảm đáp ứng mạch máu não ở bệnh nhân glôcôm

Những kết quả trên cho thấy mạch máu não thay đổi trên bệnh nhân glôcôm: thay đổi tưới máu

và phản ứng mạch máu não có thể góp phần gây bệnh

Như vậy kết quả nghiên cứu của chúng tôi hỗ trợ cho giả thuyết rằng thiếu máu não toàn bộ có thể là biểu hiện của bệnh nhân glôcôm Giảm tưới máu não và giảm phản ứng mạch não đối với co mạch không xảy ra do thay đổi nhãn áp Vì vậy, những phát hiện này gợi ý rằng thiếu máu não có thể đóng vai trò quan trọng trong bệnh lý thị thần kinh ở bệnh nhân glôcôm

THÔNG TIN NHÃN KHOA QUỐC TẾ