MỘT VÀI CẢM NHẬN VỀ BÀI THƠ "NHỮNG GIỌT LỆ" CỦA HÀN ...

Trời hỡi bao giờ tôi chết đi,

Bao giờ tôi hết được yêu vì,

Bao giờ mặt nhật tan thành máu,

Và khối lòng tôi cứng tợ si.

*

Họ đã xa rồi khôn níu lại,

Lòng thương chưa đã, mến chưa bưa.

Người đi một nửa hồn tôi mất,

Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ.

*

Tôi vẫn còn đây hay ở đâu?

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu?

Sao bông phượng nở trong mầu huyết

Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu?

HÀN MẶC TỬ

"Những giọt lệ” là bài thơ đầu tiên ở trong phần "Mật đắng" của tập “ Thơ điên” (Còn gọi là Đau thương ). Sau "Hương thơm" với những Tối tân hôn, Huyền ảo, Đà Lạt trăng mờ, Mùa xuân chín, Đây thôn Vĩ dạ, Mơ hoa… đầy huyền ảo, tráng lệ và thi vị, Hàn Mặc Tử ( HMT) bắt đầu nếm những giọt mật đắng.

Trời hỡi bao giờ tôi chết đi,

Bao giờ tôi hết được yêu vì,

Bao giờ mặt nhật tan thành máu,

Và khối lòng tôi cứng tợ si

HMT đã thốt lên ngay từ câu đầu tiên: “Trời hỡi bao giờ tôi chết đi,” Câu thơ thể hiện sự tuyệt vọng khôn cùng. Không phải là những câu hỏi, một dòng tự sự trào tuôn từ tâm hồn tác giả. Sự mất mát và nỗi đau trong tim đã khiến tác giả viết nên những câu thơ rớm máu. Trong toàn bộ trước tác của mình, HMT có hai lần kêu trời ( Trời hỡi! nhờ ai cho khỏi đói? - Lang thang). Là một tín đồ Thiên chúa rất ngoan đạo, nhưng từ trong tiềm thức, từ vết thương lòng còn vẹn nguyên tươi mới, như một phản xạ, Phêrô Phanxicô Nguyễn Trọng Trí đã kêu trời mà không viện Chúa. Chú ý rằng, giai đoạn sau này, khi nỗi đau đã đằm xuống, đã lắng lại, Hàn đã nương gửi rất nhiều trong Chúa (Xuân như ý - Thượng thanh khí). Tác giả muốn được chết đi, để hết yêu hết ghét, để cõi lòng khô cứng vô cảm để khỏi phải chịu nỗi đau vò xé trong lòng. Hãy để ý một hình ảnh rất gợi trong khổ thơ: “Mặt nhật tan thành máu” tại sao không phải sự ví von nào khác mà lại muốn mặt trời tan thành máu? Máu, hồn, trăng… những hình ảnh ấy ta bắt gặp với tần suất rất cao trong thơ của HMT, đặc biệt là Thơ điên. Phải chăng chỉ có hình ảnh của máu mới diễn tả hết nỗi đau của thi nhân?

Tại sao tác giả lại đầy đau khổ và tuyệt vọng như thế, ta hãy tìm lời lý giải ở khổ thơ tiếp theo

Họ đã xa rồi khôn níu lại,

Lòng thương chưa đã, mến chưa bưa.

Người đi một nửa hồn tôi mất,

Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ.

“Họ” ở đây chính là người yêu của thi nhân, hai người đã chia tay và “họ” đã ra đi. Thế nhưng thi nhân không mong như thế, người vẫn muốn níu lại tình yêu. “Khôn” có ý nghĩa níu kéo, tiếc nuối (khôn nguôi), biểu cảm hơn nhiều từ “không” vô cảm. Bởi vì: “lòng thương chưa đã, mến chưa bưa,” câu thơ vừa trần trụi, thực tế vừa hoài niệm khôn cùng, vừa thật thà, vừa tinh tế. Từ sự nuối tiếc ấy mạch thơ đẩy tiếp đến hai câu tuyệt tác: "Người đi một nửa hồn tôi mất/ Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ” Tác giả hai lần nhắc đến từ một nửa như muốn thể hiện sự mất mát, chia phôi. Cách đấy hai thế kỷ, Nguyễn Du đã viết: "Vầng trăng ai xẻ làm đôi" và ở một bài thơ khác HMT cũng viết: Hôm nay có một nửa trăng thôi/ Một nửa trăng ai cắn vỡ rồi…/Ta nhớ mình xa thương đứt ruột/ Gió làm nên tội buổi chia phôi! (Một nửa trăng) chắc cũng đều xuất phát từ một tâm trạng, một nỗi niềm như thế. Nếu hai câu trên là những dòng trần thuật phảng phất tiếc nuối, hoài niệm thì hai câu còn lại là sự thú nhận của tác giả với chính mình về sự mất mát ấy, sự mất mát đã làm cho thi nhân yếu đuối, dại khờ, tràn lệ và ước sao cõi lòng có thể "cứng tợ si".

Tôi thích cách dùng một số từ ngữ rất hay, rất độc đáo của HMT trong bài thơ này: tợ (mà không phải tựa); Khôn ( mà chẳng phải không); bưa (một từ địa phương, còn xuất hiện trong câu thơ: "Đã no nê, đã bưa rồi, thế hệ" - Đêm xuân cầu nguyện). Đôi khi người ta có thể quên cả bài thơ và ý nghĩa rắc rối của nó, nhưng lại rất nhớ một câu thơ là lạ trong đó như: “Lòng thương chưa đã, mến chưa bưa”.

Tôi vẫn còn đây hay ở đâu?

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu?

Sao bông phượng nở trong mầu huyết

Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu?

Cả khổ thơ là những câu hỏi nối tiếp nhau, không lời đáp, là tiếng lòng tha thiết thoát ra từ trái tim đau khổ. Thi nhân rơi vào trạng thái tuyệt vọng, không nhận biết được chính mình. Một trạng thái tâm lý thường gặp trong thơ mới khi các tác giả muốn tìm hiểu bản ngã của mình, hướng tới cái Tôi đích thực. (Chế Lan Viên - Ai bảo giùm ta có có ta không? - Điêu tàn). Toàn bộ hồn vía của câu thơ thứ hai thu vào trong từ "bỏ", nó thể hiện rõ nhất tâm trạng của tác giả. Trong tâm trạng ấy, màu hoa phượng rất đỗi thân thuộc của tuổi thơ đã trở nên màu huyết, và những đốm lửa đỏ tươi màu máu ấy như những giọt lệ nhỏ trong lòng thi nhân. Hoa phượng đã trở nên người bạn tri giao. Tác giả đặt câu hỏi nhưng thực ra là tự trả lời đấy thôi. Và ở đây, nước mắt lại chảy vào lòng. "Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu?" Nó không còn là những giọt lệ thông thường nữa, nước mắt đã trở thành những hạt ngọc. Thi nhân quý trong những giọt nước mắt của mình, những giọt lệ cho mối tình giang dở mà người tôn thờ. Thật đáng quý biết bao những giọt lệ như thế.

Trong cuộc đời ngắn ngủi 28 năm trần thế của mình, HMT đã có và chia tay nhiều mối tình, nhưng Mộng Cầm là mối tình sâu sắc nhất. Thi sĩ đã dành hẳn những tập thơ ưng ý nhất của mình để tặng cho mối tình ấy (Thơ điên, Xuân như ý): Trăm năm vẫn một lòng yêu/ Và còn yêu mãi rất nhiều em ơi… ( Muôn năm sầu thảm). Không chỉ nhỏ lệ, HMT còn nhỏ máu, phun máu, trào hồn,… :

Máu tim ta tuôn ra làm biển cả…( Biển hồn ta)

Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút ( Rớm máu)

"Những giọt lệ" là cung bậc cảm xúc đầu tiên, là những xót xa, đau đớn, day dứt, u hoài mà HMT đã dành cho mối tình của mình như thi nhân từng nói: " Nàng đánh tôi đau quá, tôi bật ra tiếng khóc, tiếng gào, tiếng rú. Có ai ngăn cản được tiếng lòng tôi! Tôi đã sống mãnh liệt và đầy đủ. Sống bằng tim, bằng phổi, bằng máu, bằng lệ, bằng hồn… Tôi đã vui buồn, giận, hờn đến gần đứt sự sống" ( Tựa Thơ điên).

Nguồn cảm hứng của thi nhân xuất phát tận trong đáy hồn đau khổ vô biên, và tuôn ra " khi máu cuồng rền vang dưới ngòi bút". Nó đưa ta vào một " vườn thơ rộng rinh, không bờ bến, càng đi xa càng ớn lạnh…"

Thái Bình, ngày 8.10.2009

NGUYỄN QUỐC HUY