Muỗi Và Thơ - Báo Công An Nhân Dân điện Tử

Ở bài thơ "Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây" của Phạm Tiến Duật, tôi rất tâm đắc đoạn thơ nói về tình cảm của anh lái xe với cô thanh niên xung phong:

Trường Sơn Tây anh đi, thương em Bên ấy mưa nhiều, con đường gánh gạo Muỗi bay rừng già cho dài tay áo Rau hết rồi, em có lấy măng không?

Ở đoạn thơ trên, cái câu khó diễn đạt nhất lại là câu hay nhất: "Muỗi bay rừng già cho dài tay áo". Phạm Tiến Duật vốn là nhà thơ thông minh, giỏi đưa chi tiết vốn sống vào thơ. Nhà thơ muốn chia sẻ với người con gái thanh niên xung phong phải vất vả gánh gạo giữa mùa mưa trong rừng. Đã mưa nhiều thì muỗi lắm, cho nên người con gái phải thả dài tay áo để muỗi khỏi đốt.

Cái ý ấy thật mộc mạc, trúc trắc có gì là thơ đâu. Ngay đến đưa vào văn xuôi cũng khó, cũng rất dễ sa vào lủng củng huống hồ là thơ. Vâng, chỉ một câu thơ thôi, Phạm Tiến Duật đã gói gọn được ý mình muốn diễn đạt: "Muỗi bay rừng già cho dài tay áo". Câu thơ ngổn ngang chất liệu đời sống mà hay, giản dị mà thật khó viết.

Cũng xin nói thêm, sau này, Phạm Tiến Duật có hẳn một bài thơ: "Quảng cáo cho máy đuổi muỗi nhãn hiệu Jumbo". Bài thơ có cái tên rất hiện đại, thơ cũng viết về đề tài hiện đại:

Cứ cắm điện vào muỗi sẽ bay đi hết Cái máy kỳ diệu này của hãng JumboXua đuổi muỗi phải đốt lá xoan tươi và giẻ rách \Nay thế kỷ văn minh kỹ nghệ dư thừa

....

Không chỉ đuổi muỗi đâu khi cần Jumbo đuổi hết Những kẻ vãng lai lảng vảng ở quanh nhà Những kẻ ăn xin, những thằng kẻ trộmNhững tên vô cùng rỗi nghề tán tỉnh quanh ta

Đề tài trên thật khó viết, tác giả lại tự nhận mình là người quảng cáo cho máy đuổi muỗi Jumbo nữa. Tôi đọc bài thơ nhiều lần, thấy lạ, thấy thông minh nhưng chưa thấy rung động. Có lẽ bài thơ này Phạm Tiến Duật nghĩ quá, lý trí quá chăng?

Có một câu thơ trong một bài thơ liên ngâm của Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương viết năm 1941 mà tôi muốn dẫn chứng với bạn đọc. Bài thơ viết về cảnh nhà văn Tô Hoài, nhà thơ Nguyễn Bính, nhà thơ Vũ Hoàng Chương đi thăm nhà thơ Bàng Bá Lân ở ga Phủ Lạng Thương, tỉnh Bắc Giang.

Thơ liên ngâm, Nguyễn Bính đọc trước, Vũ Hoàng Chương nối vần theo, bài này viết theo thể thất ngôn bát cú, vần điệu, nhịp bằng trắc phải chỉn chu, chặt chẽ. Tôi nhớ nhất câu thơ Vũ Hoàng Chương nói về cảnh mấy văn nghệ sĩ nằm thức đêm, đợi sáng:

Nằm muỗi qua đêm chờ sáng vậyCòi xe phóng hỏa xé màn sương

Chữ"Nằm muỗi qua đêm", hay, hàm xúc. Nếu như người làm thơ bậc trung thì chỉ biết diễn tả: nằm qua đêm chịu muỗi đốt chờ đến sáng. Câu chữ được dồn nén, hiệu quả truyền đạt, sự phát sáng của thơ càng cao. Dẫu là thơ liên ngâm, người đọc thơ nhận ngay ra sự lao động, gạn lọc của tác giả trong cách sử dụng ngôn từ.

Nhà thơ, nhà văn Thanh Tịnh là thành viên đầu tiên của Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Thời trai trẻ, ông rời quê ra Bắc đi theo kháng chiến rồi về sống, làm việc ở ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội đến cuối đời.

Ngoài tập truyện ngắn "Quê mẹ" và một số bài thơ trữ tình khác, Thanh Tịnh còn có tài làm ca dao, diễn xuất độc tấu với những tiết mục tự biên độc đáo. Thanh Tịnh viết về con muỗi bằng thể loại lục bát, pha chút hóm hỉnh, hài hước:

Vì mày, tao phải đánh tao Vì tao, tao phải đánh tao đánh mày.

Câu thơ nôm na, gần với quần chúng, đọc rồi nhớ ngay. Ngoài cái ý "diệt muỗi" ra, hẳn Thanh Tịnh còn muốn nhắn nhủ điều gì với bạn đọc?

Nhân đây cũng xin nhắc tới một kỷ niệm nhỏ. Hồi sang Mỹ, tôi có đọc bài thơ "Nhật ký trong cơn sốt của tôi" cho các nhà thơ cựu chiến binh Mỹ nghe. Bài thơ đã được nhà thơ Kevin Boowen và ông Nguyễn Bá Chung dịch sẵn sang tiếng Anh. Trong những đoạn thơ nói về sốt rét, tôi có viết:

Tuổi trẻ anh qua vùng rừng nước độc Con suối Trường Sơn lá mục rơi đầy Căn hầm võng nước mưa, đêm khuya ngồi đập muỗi Chân không giày, gỡ vắt đỏ bàn tay Tưởng tất cả tan thành cơn sốt Tất cả hằn trên da mặt anh đây Môi anh sạm vầng trăng đêm nguyệt thực Mắt anh nhòa đi sông núi cũng hao gầy...

Khi đọc xong phần thơ của mình, một nhà thơ Mỹ hỏi tôi: "Hồi chiến tranh, ông có bị sốt rét không?". Tôi trả lời: "Đã vào chiến trường, ai cũng bị sốt rét". Nhà thơ Mỹ kể rằng, hồi ở Việt Nam, ông là lính bộ binh, đóng quân chủ yếu ở rừng. Rừng nhiệt đới Việt Nam thật khủng khiếp ghê rợn, may mà ông còn sống sót. Ông có viết thơ, viết theo dạng nhật ký chiến tranh.

Trong số những bài thơ ông làm, ông nhớ nhất là bài thơ "Con muỗi". Bài thơ không dài, có thể tóm tắt nội dung như sau: Cuộc chiến tranh Mỹ xâm lược Việt Nam là phi lý, phi nghĩa. Ông ví Tổng thống Mỹ giống như con muỗi độc chuyên hút máu người. Con muỗi hút cả máu những người lính Mỹ và những người lính Việt Cộng. Bài thơ "Con muỗi" của nhà thơ Mỹ, tôi không thuộc câu nhưng nhớ ý, tứ thơ độc đáo và cách nói thật táo bạo, trực diện.

Thế đấy, con kiến, con muỗi - những sinh linh vô cùng bé nhỏ đã đi vào thơ ca một cách tự nhiên. Nhà thơ có thể viết về con voi, con kiến, con muỗi nhưng không có nghĩa viết về con voi thì ý tưởng lớn, viết về con kiến, con muỗi thì ý tưởng nhỏ. Nếu là thơ hay, con kiến, con muỗi ngôn từ kia sẽ sống động, lung linh trong trí nhớ mỗi người