Giáo sưNgô Bảo Châu
Ngô Bảo Châu vào năm 2014
Sinh	28 tháng 6, 1972 (53 tuổi)[1]Hà Nội, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Tư cách công dân	Việt Nam[2] Pháp[3]
Trường lớp	École Normale Supérieure Paris Université Paris-Sud 11
Nổi tiếng vì	Người Việt Nam đầu tiên giành 2 huy chương vàng Olympic Toán học quốc tếChứng minh Bổ đề cơ bảnNgười Việt Nam đầu tiên nhận giải thưởng FieldsGiáo sư trẻ nhất Việt Nam (tại thời điểm được phong)Nhận huân chương Bắc Đẩu bội tinhPhát ngôn chính kiến
Phối ngẫu	Nguyễn Bảo Thanh (cưới 1994)
Con cái	3 (xem chi tiết)
Giải thưởng	Giải Clay (2004) Giải thưởng Oberwolfach (2007)Giải thưởng Sophie Germain (2007)Huy chương Fields (2010) Bắc Đẩu Bội tinh (2011) Giải thưởng Maurice Audin (2018)
Sự nghiệp khoa học
Ngành	Hình học đại số
Nơi công tác	Đại học Sorbonne, Université Paris-Sud 11Viện nghiên cứu cao cấp PrincetonĐại học ChicagoVIASM (Giám đốc Khoa học)[4]
Luận án	Le lemme fondamental de Jacquet et Ye en egales caracteristiques (1997)
Người hướng dẫn luận án tiến sĩ	Gérard Laumon

Ngô Bảo Châu (sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972) là một nhà toán học người Việt Nam và Pháp. Ông hiện là giáo sư Khoa Toán tại Đại học Chicago từ năm 2010, cũng như là nhà sáng lập và Giám đốc Khoa học của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán từ tháng 3 năm 2011.[5] Nổi tiếng với chứng minh bổ đề cơ bản cho các dạng tự đẳng cấu, vào năm 2010, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên và duy nhất tính đến thời điểm hiện tại đạt Huy chương Fields nhờ thành tựu khoa học này.[6][7] Ông thường được xem là nhà toán học đương đại xuất sắc nhất của Việt Nam.

Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học tại Hà Nội, Ngô Bảo Châu sớm bộc lộ tài năng toán học và đỗ vào các lớp chuyên toán, trường chuyên của thành phố. Sau khi trở thành một trong số ít người Việt Nam hai lần đoạt huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế (Úc năm 1988[8] và Đức năm 1989),[9] ông học tập tại Pháp và thành công bảo vệ luận án tiến sĩ vào năm 1997. Ông bắt đầu gây chú ý khi thành công chứng minh bổ đề cơ bản cho các nhóm unita (cùng với Gérard Laumon) và sau đó trong trường hợp tổng quát. Từ năm 2007, ông chủ yếu sinh sống và làm việc tại Hoa Kỳ.

Ngô Bảo Châu là một trong những người có tầm ảnh hưởng nhất đối với toán học và giáo dục Việt Nam hiện đại, với nhiều giải thưởng toán học quốc tế và hoạt động thúc đẩy giáo dục trong nước, song ông cũng là một nhân vật gây tranh cãi vì những phát ngôn chính kiến của mình.

Tiểu sử

Thân thế

Ngô Bảo Châu sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972, nhà tại số 47 phố Hàng Bài,[10][11] quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, là người con duy nhất trong một gia đình trí thức truyền thống. Ông là con trai của Tiến sĩ khoa học ngành cơ học chất lưu Ngô Huy Cẩn, hiện đang làm việc tại Viện Cơ học Việt Nam. Mẹ của ông là Phó Giáo sư, Tiến sĩ dược Trần Lưu Vân Hiền, công tác tại Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương. Bác họ là Giáo sư Ngô Thúc Lanh – "cha đẻ của ngành sư phạm toán Việt Nam" và là người viết cuốn sách đại số tiếng Việt đầu tiên.[2] Ông ngoại là kỹ sư vô tuyến điện Trần Lưu Hân, nhà sáng lập và hiệu trưởng Trường Chu Văn An Villa Vĩnh Hồ, trường tư thục đầu tiên ở Hà Nội.[12]

Tuổi thơ

Năm Ngô Bảo Châu chào đời, cha ông nhập ngũ để chiến đấu chống Mỹ.[13] Từ đó đến năm 1975, ông không được gặp con và chỉ thỉnh thoảng gửi về sữa do Liên Xô viện trợ.[14] Vài tháng sau sinh, Trần Lưu Vân Hiền và con trai sống tại một gian nhỏ ở tầng thứ nhất ngôi nhà với một căn hầm nhỏ để tránh bom. Có lần bom rơi vào Đại sứ quán Pháp, cách nhà họ chỉ vài trăm mét. Từ sự kiện này, bà Hiền tin rằng Châu đã "nhận được ơn phúc của tổ tiên". Ông sớm bộc lộ trí nhớ tốt khi đọc thuộc bài thơ 258 câu[15] Ba mươi năm đời ta có Đảng của Tố Hữu và truyện Thạch Sanh. Không những vậy, Châu còn chuyển truyện sang văn vần.[16]

Lớn lên trong giai đoạn Việt Nam còn khó khăn ngay sau chiến tranh, Bảo Châu thường xuyên phải uống sữa hết hạn, cũng như ăn những bữa cơm đạm bạc. Ông được nuôi dạy một cách có nề nếp, luôn bị phạt khi mắc lỗi, thường xuyên làm việc nhà như rửa chén, giặt đồ, làm thêm để phụ giúp gia đình và luôn tự giác trong việc học tập; thậm chí, mẹ phải thường xuyên nhắc nhở ông ngủ sớm để giữ gìn sức khỏe.[17]

Bắt đầu học toán

Thời còn bé, ông là học sinh Trường Thực nghiệm Giảng Võ, cùng lúc đó được cha giao bài tập toán tại nhà. Thoạt đầu, Ngô Huy Cẩn thường giao bài ít nhưng khó và để con tự tìm cách giải, chỉ "vạch ra hướng thôi chứ không giải cụ thể". Về sau, không theo kịp tốc độ làm bài của cậu bé, ông Cẩn dặn con làm hết bài trong các cuốn sách. Khi còn lớp 3, Châu đã giải hết bài tập toán lớp 4.[14]

Năm lớp 6, Ngô Bảo Châu thi vào lớp chuyên toán của Trường Trung học cơ sở Trưng Vương và trượt;[16] điều này khiến ông thấy "lòng tự tin của mình bị tổn thương" nhưng cũng "càng thích Toán và từ đó quyết tâm học môn này say sưa hơn".[18] Có bạn là Tôn Thất Thân, giáo viên chuyên toán của trường, Huy Cẩn đã dẫn con đến nhà thờ để xin ông dạy kèm. Sau một số buổi kiểm tra kiến thức, Tôn Thân đồng ý vì "nhận thấy Châu thông minh, nhưng chưa học đúng phương pháp". Năm sau, Châu thi lại và đỗ với điểm số cao nhất.[19] Theo Tôn Thân, cậu học trò khi mới vào lớp còn "bỡ ngỡ, thiếu hụt cả về kiến thức, kỹ năng và phương pháp học tập toán". Ngoài những tiết học chính khóa, ông hướng dẫn riêng cho Châu tự học tại nhà, phần lớn qua việc đọc sách toán tham khảo.[20] Giai đoạn này, Huy Cẩn cũng nhờ nhiều người có kinh nghiệm du học kèm toán cho con: Phạm Ngọc Hùng (Minsk), Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lê Tuấn Hoa (Nga), Phó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Đình Hòa (Đức).[14] Năm học 1985–1986, Châu dự thi học sinh giỏi toán trung học cơ sở toàn quốc với tư cách thành viên đội tuyển thành phố Hà Nội và giành giải nhất.[19]

Ngô Bảo Châu tiếp tục con đường học vấn tại Khối chuyên Toán thuộc Khoa Toán - Cơ - Tin học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ), nay là Trường Trung học Phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.[21] Thời gian này ông được dẫn dắt bởi những nhà giáo lớn như Phan Đức Chính[22][23] và Nguyễn Văn Mậu.[24] Năm 1988, khi mới học lớp 11, nam sinh chuyên toán dự thi Olympic Toán học Quốc tế (IMO) tại Canberra, Úc và đạt điểm tuyệt đối 42/42,[8] thuộc nhóm 11 trên tổng số 268 thí sinh năm đó giải chính xác câu 6,[25] được coi là một trong những bài toán khó nhất lịch sử IMO.[26][27] Năm kế tiếp, Châu lần nữa đạt huy chương vàng tại Braunschweig, Cộng hòa Liên bang Đức với số điểm 40/42,[9] qua đó trở thành người Việt Nam đầu tiên giành hai huy chương vàng tại kỳ thi này.[21] Không còn hứng thú với toán học sơ cấp, ông quyết định tìm hiểu toán cao cấp lần đầu qua một cuốn sách của Giáo sư Đoàn Quỳnh. Theo Bảo Châu, ông không hiểu bất cứ nội dung nào trong sách nên đã bỏ giữa chừng và nghi ngờ năng lực của mình ở toán học.[28]

Du học và nghiên cứu tại Pháp

Năm 1989, sau khi không thể theo học tại Đại học Quốc gia Moskva,[29] Ngô Bảo Châu tham gia một lớp tiếng Hungary nhằm chuẩn bị du học tại Budapest. Tuy nhiên, Cách mạng Nhung nổ ra ở Đông Âu dẫn đến quyền lực vào tay chính phủ mới, khiến chương trình trao học bổng cho sinh viên Việt Nam bị ngừng. Qua giới thiệu của Giáo sư Nguyễn Văn Đạo, Tổng Thư ký Viện Hàn lâm Khoa học Pháp, Giáo sư Paul Germain, đã đề nghị chính phủ Pháp đặc cách cấp học bổng cho nam sinh vào Trường Đại học Paris VI (tiền thân của Đại học Sorbonne).[30] Bảo Châu được ông ngoại dạy tiếng Pháp trong thời gian ngắn và không đạt điểm chuẩn cả phần thi vấn đáp lẫn thi viết tại cuộc thi của Đại sự quán Pháp, nhưng vẫn được chấp nhận sang nước này học vì ngoại ngữ của một tài năng toán như ông được cho là "không phải rào cản lớn".[31]

Sau hai năm học tập tại đây, ông thi và đỗ thủ khoa vào hệ sau đại học của Trường Đại học Sư phạm Paris (École normale supérieure Paris, ENS Paris; một số ít người Việt Nam từng học tại trường này bao gồm Hoàng Xuân Hãn, Lê Văn Thiêm, Trần Đức Thảo, Trần Thanh Vân).[30][32] Sau đó ông là sinh viên cao học và nghiên cứu sinh của Trường Đại học Paris XI (Université Paris-Sud 11). Dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Gérard Laumon, Ngô Bảo Châu bảo vệ Luận án tiến sĩ năm 1997, trở thành nghiên cứu viên của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) từ năm 1998, lấy bằng habilitation à diriger les recherches (HDR; tương đương tiến sĩ khoa học ở Việt Nam) năm 2003[7] và sau đó được bổ nhiệm làm giáo sư toán học tại Trường Đại học Paris XI năm 2004.[30] Năm 2002, ông quyết định bỏ dở hầu hết đề tài, công trình nghiên cứu khi đó của mình để tập trung vào bổ đề cơ bản.[28] Có một thời gian, ông được tuyển làm cán bộ nghiên cứu nhưng không xin được việc vì ban giám khảo, khi nghe nhà toán học trẻ nói mình làm về bổ đề cơ bản, đều phì cười, cho rằng ông quá "ngây thơ", "ngạo mạn".[33][34]

Làm việc tại Hoa Kỳ

Năm 2007, ông đồng thời làm việc tại Trường Đại học Paris XI, Orsay, Pháp và Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton, New Jersey, Hoa Kỳ.[35] Trong năm 2008, ông công bố chứng minh bổ đề cơ bản cho các đại số Lie. Năm 2010, khi biết tin sắp nhận giải Fields, ông đã nhập quốc tịch thứ hai với hy vọng giải thưởng cũng sẽ đem lại vinh dự cho các nhà toán học Pháp.[36] Kể từ ngày 1 tháng 9 năm 2010, ông là giáo sư Khoa Toán tại Đại học Chicago.[37]

Ngày 9 tháng 3 năm 11, Phó Thủ tướng Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố Quyết định thành lập Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán (Vietnam Institute for Advanced Study in Mathematics) và quyết định bổ nhiệm ông Ngô Bảo Châu làm giám đốc khoa học của Viện.[4] Tháng 10 năm 2013, ông là Chủ tịch danh dự của Câu lạc bộ Nhà khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội theo lời mời của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Xuân Nhạ.[38] Năm 2020, ông giữ ghế giáo sư Formes automorphes ở Collège de France.[39][40]

Kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2023, ông giữ chức Trưởng khoa Toán Đại học Chicago.[41]

Đóng góp

Toán học

Hiếm khi nào có thể lấy một chứng minh bằng hình học và chuyển nó sang lý thuyết số thực sự. Đó chính là điều đã xảy ra trong thành tựu của Ngô. Ngô đã tạo ra một cây cầu, và giờ đây mọi người đều đang sử dụng cây cầu này. Công trình của ông rất sâu sắc. Nó nằm bên dưới bề nổi và hiểu thấu một điều thực sự cơ bản. Có một số định lý mà trước đây sẽ bao gồm câu: "Giả sử có bổ đề cơ bản, thì điều đáng chú ý sau đây là đúng. Một số lý thuyết—những mệnh đề rất được quan tâm nhưng trước đây chưa rõ đúng sai—giờ đây chắc chắn đúng.

Nhà toán học Peter Sarnak [en] nhận xét về chứng minh bổ đề cơ bản[42]

Cùng với Gérard Laumon, ông chứng minh bổ đề cơ bản cho các nhóm unita. Chiến lược chung của họ là nghiên cứu các orbital integrals xuất hiện trong bổ đề cơ bản thông qua các thớ Springer afin đến từ thớ Hitchin. Điều này cho phép họ sử dụng các công cụ của lý thuyết biểu diễn hình học, tức là lý thuyết của các bó pervese, để nghiên cứu một vấn đề vốn là một vấn đề tổ hợp với bản chất lý thuyết số.

Năm 2008, ông thành công trong việc chứng minh bổ đề cơ bản cho các đại số Lie.[43] Cùng với các kết quả đã có của Jean-Loup Waldspurger (Jean-Loup đã chứng minh trước đó rằng kết quả trên về các đại số Lie sẽ ngụ ý những dạng mạnh hơn của bổ đề cơ bản), điều này hoàn thiện một chứng minh cho bổ đề cơ bản trong trường hợp tổng quát.

Giáo dục

Tại Đại học Chicago, ông được phong làm Giáo sư Xuất sắc Francis và Rose Yuen (Francis and Rose Yuen Distinguished Service Professor)[44] và hoạt động giảng dạy của ông xoay quanh các chủ đề: lý thuyết số, lý thuyết số đại số, phân thớ Hitchin, dạng tự đẳng cấu.[45]

Tại Việt Nam, Ngô Bảo Châu đã có nhiều hoạt động nhằm thúc đẩy giáo dục trong nước. Tháng 9 năm 2010, ông dùng toàn bộ số tiền thưởng từ giải Fields là 15.000 đô la Mỹ để sáng lập một quỹ khuyến học, ban đầu dự kiến có tên mình.[46] Quỹ sau đó được công bố với tên "Vì tinh thần hiếu học", trao học bổng cho các đối tượng là thí sinh đạt điểm cao trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, sinh viên "có kết quả xuất sắc và có hoàn cảnh kinh tế khó khăn" và nghiên cứu sinh tại Việt Nam, cũng như chỉ định giảng viên đại học làm "người đỡ đầu" cho họ.[47] Tháng 8 năm 2011, ông hợp tác với nhà văn Phan Việt và Nhà xuất bản Trẻ cho ra mắt tủ sách Cánh cửa mở rộng, nhằm "thúc đẩy tinh thần hiếu học, coi trọng tri thức và các giá trị sống trong các thế hệ người Việt".[48] Cùng với nhà giáo Phạm Toàn và giáo sư toán học Vũ Hà Văn, Ngô Bảo Châu mở một trang mạng giáo dục với tên là Học thế nào,[49] chính thức hoạt động vào ngày 1 tháng 5 năm 2013 với kỳ vọng đóng góp vào việc tìm ra phương hướng giải quyết các vấn đề của giáo dục Việt Nam.[50] Tháng 4 năm 2014, ông trở thành Chủ tịch danh dự Quỹ Trò nghèo vùng cao (tiền thân là Chương trình "Cơm Có Thịt").[51] Là một phần của quỹ, ông đã hai lần đến giảng dạy học sinh tại Trường Tiểu học Lũng Luông, Võ Nhai, Thái Nguyên,[52][53][54] cùng dịch giả Khiếu Anh dịch sách Oscar và bà áo hồng [en] để tặng trẻ em ở vùng cao[55][56] và bán đấu giá tiểu thuyết Ai và Ky ở xứ sở những con số tàng hình do ông cùng blogger Nguyễn Phương Văn viết và phát hành năm 2012.[57][58] Ông và Tiến sĩ Đỗ Việt Cường, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng là tác giả cuốn sách giáo trình Lý thuyết số sơ cấp - Phương pháp sơ cấp trong lý thuyết số, xuất bản năm 2024.[59]

Tháng 8 năm 2019, website phiên bản tiếng Anh của Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân[60][61] đăng tin Ngô Bảo Châu được bổ nhiệm làm giảng viên của đại học này. Trước đó ông từng tuyên bố sẽ không giảng dạy tại Trung Quốc vì không muốn "bạn bè, đồng nghiệp có cảm giác là mình quay lưng với đất nước".[62] Trả lời báo Tuổi Trẻ ngày 24 tháng 1 năm 2022, ông phủ nhận việc này và khẳng định rằng "Tôi không có ý định đi làm việc lâu dài ở bất kỳ chỗ nào ở Trung Quốc mà chỉ đi thỉnh giảng, hợp tác khoa học".[61] Thực tế thì trong danh sách nhân sự của Đại học Công nghiệp Cáp Nhĩ Tân cũng chỉ ghi Ngô Bảo Châu là giáo sư thỉnh giảng dài hạn (long-term visiting professor).[61][63]

Quan điểm cá nhân

Quan điểm làm việc

Trên báo Thanh Niên số đặc biệt Tết 2010 (sau khi tạp chí Times xếp công trình của ông vào nhóm 10 công trình tiêu biểu của năm 2009, và trước khi ông nhận giải Fields), trả lời câu hỏi về những thách thức gặp phải khi chứng minh bổ đề cơ bản và cách vượt qua, ông nói "...tôi mất rất nhiều thời gian để học nhiều thứ toán học của nhân loại trước khi quay lại vật lộn với Bổ đề cơ bản. [...] Đến một lúc nào đó, bạn làm toán vì bạn thích chứ không phải để chứng tỏ một cái gì nữa".[64][65]

Quan điểm giáo dục

Ngày 11 tháng 5 năm 2014, trong một bài viết trên báo Tuổi Trẻ, Ngô Bảo Châu nhận xét: "Tại sao phải dùng ngân sách để làm ra những quyển sách mà người dân vẫn phải mua, vẫn bắt buộc phải mua hằng năm với một số lượng lớn. Vốn là một người làm toán, người làm toán thích những suy nghĩ đơn giản và ngây thơ, tôi thấy có một phương án đơn giản, ngây thơ để giải quyết sự bất công kể trên: đó là công bố hoàn toàn nội dung sách giáo khoa lên mạng." Ông đề nghị sử dụng Wikipedia như mô hình mẫu cho việc này.[66] Đầu năm 2015, ông phát biểu: "Trong năm qua, điều hơi tiếc là trọng tâm cải cách giáo dục đáng ra giáo dục đại học là khâu yếu nhất lại không ai đả động gì. Rõ ràng đây mấu chốt cần giải quyết vì giáo dục đại học quyết định sự phát triển đất nước trong đào tạo nhân lực cho xã hội".[67] Trong hội thảo Thử nghiệm ước mơ nghề nghiệp tổ chức tại trường Phổ thông liên cấp Olympia (Hà Nội) ngày 3 tháng 5 năm 2017, ông cho rằng việc hướng nghiệp cho học sinh nên được thực hiện vào cuối cấp hai, đầu cấp ba.[68] Ngày 21 tháng 4 năm 2020, trong buổi nói chuyện trực tuyến với sinh viên, về vai trò của người thầy, ông bày tỏ suy nghĩ: "Người thầy vĩ đại là người biết cách đặt ra những câu hỏi hay, thôi thúc chúng ta đi tìm chân lý". Trả lời câu hỏi, "làm thế nào để có phát kiến mới?", ông nói: "Tôi nghĩ không thể nào phát kiến tự nảy ra trong đầu chúng ta. Thực ra, tất cả phát kiến là do chúng ta có kinh nghiệm. Khi chưa đi làm thì kinh nghiệm này có thể đến từ việc giải quyết nhiều tình huống trong học tập"[69]

Quan điểm chính trị

Theo BBC Tiếng Việt, Ngô Bảo Châu cho biết ông đã gửi một bức thư kiến nghị về dự án bauxite ở Tây Nguyên vào ngày 29 tháng 5 năm 2009 nhưng tới thời điểm phỏng vấn là ngày 13 tháng 12 năm 2009, ông vẫn chưa nhận được hồi âm. Nội dung của lá thư theo ông cho biết là đề cập đến chính sách thực dân mới của chính quyền Trung Quốc về khai thác khoáng sản trên toàn cầu và đặc biệt là tại Tây Nguyên, ông cũng cảnh báo rằng "phần có hại thì cầm chắc, phần có lợi thì mong manh".[70]

Đồng thời trong cuộc phỏng vấn này, ông cũng cho hay ông có theo dõi sự kiện Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS), một viện nghiên cứu và phản biện chiến lược tư nhân do Giáo sư Hoàng Tụy và Tiến sĩ khoa học Nguyễn Quang A đứng đầu, đã giải thể sau khi Viện này cho rằng một quyết định quản lý khoa học của Chính phủ ban hành năm 2009 là bất hợp lý. Và ông đã cho biết quan điểm của mình về vụ này như sau: "Tôi có theo dõi tuy không chi tiết như giới nhà báo. Nhưng một xã hội mà không biết lắng nghe các ý kiến phản biện là một chuyện tương đối dở".[70]

Trong vụ án Cù Huy Hà Vũ, Ngô Bảo Châu nói ông "vốn không đặc biệt hâm mộ" Cù Huy Hà Vũ nhưng cho rằng ông Vũ là "một con người không tầm thường. Như Hector người thành Troy, như Turnus người Rutuli hay như Kinh Kha người nước Vệ, ông Vũ không hề sợ hãi khi phải đối mặt với số phận của mình"[71] đồng thời cũng chỉ trích chính quyền và tòa án rằng họ đã "cố tình làm mất thể diện quốc gia" khi "bắt ông (Vũ) bằng hai bao cao su đã qua sử dụng", xử "nửa công khai, nửa bí mật" và "từ chối thực hiện thủ tục tố tụng". Ông khẳng định: "Không thể lấy sự cẩu thả và sự sợ hãi làm phương pháp bảo vệ chế độ."[71] Sau bình luận gây nhiều tranh cãi này, vào ngày 11 tháng 4 năm 2011, blog cá nhân của Ngô Bảo Châu có tên Thích học toán đã tạm đóng cửa và đặt ở chế độ cá nhân.[72]

Ngày 12 tháng 9 năm 2015, trong chương trình giao lưu ra mắt sách "Kẻ trăn trở" của TS Lương Hoài Nam, GS Ngô Bảo Châu nhận xét: "Người biết phẫn nộ, biết trăn trở chính là người tạo ra động lực thay đổi trong xã hội, làm giảm bớt sự đau khổ của con người, giúp cho xã hội ngày càng tốt đẹp hơn".[73]

Quan điểm xã hội

Năm 2010, sau khi nhận giải thưởng Fields, ông có đăng trên blog cá nhân một câu trả lời cho những thắc mắc về quan điểm của ông trong vấn đề "lề đường báo chí"[74] như sau: "Xin thưa, bám theo lề là việc của con cừu, không phải việc của con người tự do".[75][76] Phát ngôn này của ông gây nhiều tranh cãi và sau đó đã trở nên rất nổi tiếng.[77]

Quan điểm môi trường

Trong buổi nói chuyện trực tuyến với sinh viên ngày 21 tháng 4 năm 2020, giáo sư Ngô Bảo Châu bày tỏ suy nghĩ của mình về dịch bệnh COVID-19, và hy vọng con người sẽ thân thiện hơn với thiên nhiên. Ông nói: "[...] tôi hy vọng sẽ có những sự thay đổi trong tổ chức cuộc sống, sống nhịp nhàng và đơn giản hơn, con người thân thiện hơn với thiên nhiên."[69]

Đời tư

Hôn nhân và con cái

Năm 1994, sau khi học xong thạc sĩ ở Pháp, Ngô Bảo Châu lập gia đình với Nguyễn Bảo Thanh, người bạn gái học chuyên Toán cùng ông tại Trường THCS Trưng Vương, Hà Nội.[78] Đến tháng 8 năm 2010, hai người có với nhau ba người con gái: Ngô Thanh Hiên (sinh năm 1995), Ngô Thanh Nguyên (sinh năm 2000) và Ngô Hiền An (sinh năm 2003).[79] Thời gian sống tại Pháp, ông thường dắt tay con gái đi dạo vào buổi chiều ở những ngọn đồi vùng Palaiseau, Gif-sur-Yvette, ngoại thành Paris, đồng thời dạy con cách gọi tên các loài hoa mọc ở đó bằng hai tiếng Việt, Pháp.[30] Ngô Bảo Châu chia sẻ, ông từng muốn một trong những người con của mình theo đuổi sự nghiệp toán học, một điều đã không thành hiện thực nhưng cũng không khiến ông quá buồn. Ông cũng không quá đặt nặng kết quả học tập, điểm số của con cái mà thay vào đó là dạy con cách sống độc lập, "sự mềm dẻo trong tư duy, kỹ năng, sự hiểu biết, sự sáng tạo" và "vốn văn hóa".[80]

Đức tin

Ngô Bảo Châu trưởng thành trong một gia đình theo Phật giáo. Mặc dù khẳng định là một người thấm nhuần triết lý và văn hóa Phật giáo, ông xác định mình không phải là Phật tử "theo nghĩa toàn vẹn nhất" của từ này. Khi được hỏi về quan điểm đối với giáo lý Phật giáo, ông cho rằng "Triết lý Phật giáo cho con người một nhân sinh quan rộng rãi, giải phóng nhiều định kiến. Đấy là một tố chất cơ bản của nhà khoa học".[81]

Giải thưởng và vinh danh

Năm 2004, ông được trao tặng giải Nghiên cứu Clay của Viện Toán học Clay cùng với Giáo sư Gérard Laumon vì đã chứng minh được Bổ đề cơ bản cho các nhóm Unita. Năm 2005, ở tuổi 33, Ngô Bảo Châu được Hội đồng Giáo sư Nhà nước phong học hàm giáo sư, trở thành giáo sư trẻ nhất lịch sử Việt Nam cho đến thời điểm đó và người đầu tiên được đặc cách không cần phải trải qua phó giáo sư trước.[82][83][84] Năm 2007, ông là chủ nhân giải Oberwolfach của Viện Nghiên cứu Toán học Oberwolfach [en][85] và giải Sophie Germain [en] của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp.[86]

Cuối năm 2009, công trình Bổ đề cơ bản cho các đại số Lie của ông đã được tạp chí Time bình chọn là một trong 10 phát minh khoa học tiêu biểu của năm, xếp ở vị trí thứ 7.[87] Với các công trình khoa học của mình, Giáo sư Ngô Bảo Châu được mời đọc báo cáo trong phiên họp toàn thể của Hội nghị toán học thế giới tổ chức ở Ấn Độ vào ngày 19 tháng 8 năm 2010.[88] Tại lễ khai mạc, giáo sư đã được tặng thưởng Huy chương Fields.[89] 10 ngày sau đó, một buổi lễ chào mừng ông nhận giải Fields đã được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Mỹ Đình, Hà Nội.[90]

Năm 2010, Phùng Minh Tâm, chủ quán cà phê tại số 15 Yersin, phường Phú Cường, thị xã Thủ Dầu Một, Bình Dương (cũ) đã có ý định dựng tượng Ngô Bảo Châu, dù hai người không có quan hệ gì với nhau. Biết thông tin này, tháng 9 cùng năm, một người bạn tặng ông pho tượng chủ nhân giải Fields bằng nhựa tổng hợp làm quà sinh nhật. Tượng có chiều cao gần 3 m, chiều ngang 80 cm, phác họa chân dung nhà toán học đứng thẳng nhìn về phía trước, tay phải cầm sách, tay trái đặt ở gọng kính, với đế khắc chữ nổi "Giáo sư Ngô Bảo Châu, huy chương toán học Fields 19.08.2010". Theo những người có chuyên môn, giá trị bức tượng là ít nhất 200 triệu đồng. Tượng được đặt trước quán của ông.[91][92][93][94][95][96] Minh Tâm chia sẻ: "Việc đặt tượng tại quán cũng là để mọi người dân, nhất là thế hệ trẻ nhìn đó như là tấm gương sáng về tinh thần hiếu học của dân tộc Việt Nam".[97]

Nhằm khuyến khích nền khoa học nước nhà, Chính phủ Việt Nam đã trao tặng Ngô Bảo Châu một căn hộ công vụ trị giá 12 tỷ đồng ở tòa nhà Vincom, Hà Nội.[98] Mặc dù có nhiều ý kiến khác nhau xoay quanh việc nhận căn hộ nhưng ông khẳng định giải thưởng này là xứng đáng,[99] và đã nhận căn nhà 160 m² này đầu tháng 11 năm 2010.[100] Trước đó, ngày 4 tháng 9 năm 2010, Hội đồng Thi đua khen thưởng thành phố Hà Nội (trong chương trình Đại hội Thi đua yêu nước giai đoạn 2010–2015 của thành phố) đã lựa chọn thêm Ngô Bảo Châu vào danh sách Công dân Thủ đô ưu tú lần thứ nhất, năm 2010.[101][102]

Tháng 4 năm 2011, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy quyết định trao tặng ông Huân chương Bắc Đẩu Bội tinh của nhà nước Pháp và ông đã chính thức sang Pháp nhận giải này vào ngày 27 tháng 1 năm 2012 tại điện Élysée.[103][104] Một tháng sau, Ngô Bảo Châu cùng với năm người khác đã được Viện Đại học Chicago trao tặng danh hiệu giáo sư đã có những thành tựu xuất sắc (distinguished service professorships).[105][106] Cùng năm nay, ông được bầu làm Ủy viên danh dự (Honorary Fellow) của Hội Toán học Hoa Kỳ.[107] Ngày 12 tháng 12 năm 2018, ông được trao Giải thưởng toán học Maurice Audin tại Viện nghiên cứu Henri Poincaré, Paris, Pháp.[108][109] Ngày 2 tháng 7 năm 2021, ông được bầu làm Thành viên danh dự (Honorary Member) của Hiệp hội Toán học Luân Đôn [en].[110][111][112]

Ảnh hưởng

Năm 2009, Viện trưởng Viện toán học Việt Nam khi đó Ngô Việt Trung đã nhận xét Hoàng Tụy và Ngô Bảo Châu là "hai ngôi sao sáng của toán học Việt Nam đương đại".[113] Là người châu Á đầu tiên ngoài Nhật Bản đoạt giải Fields,[114] Bảo Châu cũng được gọi bằng nhiều danh xưng như "biểu tượng toán học Việt Nam",[115] "bước ngoặt của nền toán học Việt Nam",[116] "ông vua toán học nước nhà",[94][95][96] "Đông Phương Kỳ toán"[114] và "nhà khoa học đại diện cho ba châu lục" (châu Á, châu Âu, châu Mỹ).[117] Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, gọi Huy chương Fields là "tột đỉnh vinh quang đối với một nhà khoa học ở bất cứ nước nào" và việc vinh dự này thuộc về Ngô Bảo Châu là sự kiện lớn nhất trong lịch sử khoa học Việt Nam từ khi nước này bắt đầu phát triển khoa học nửa thế kỷ trước.[118] Giáo sư Hoàng Tụy, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, nhận xét: "Theo tôi, với những gì mà anh đã làm được về toán, nếu gọi Ngô Bảo Châu là một thiên tài thì cũng không quá lời. [...] Thành công của anh là một trận mưa rào trên mảnh đất đã nhiều năm khô nẻ vì hạn hán. [...] Tôi ví thành công của anh là một trận Điện Biên Phủ, trận Điện Biên Phủ thứ ba."[119][120]

Thành tựu đạt Huy chương Fields của Ngô Bảo Châu cũng nhanh chóng trở thành chủ đề khen ngợi của các nhà lãnh đạo chính trị ở Việt Nam và Pháp. Trong lễ chào mừng ông tại Hà Nội, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhận định rằng "Giáo sư Ngô Bảo Châu đã làm rạng danh đất nước, con người và trí tuệ Việt Nam, góp phần làm cho thế giới biết đến Việt Nam [...] là một Việt Nam có khả năng chinh phục những đỉnh cao của khoa học" và "Việt Nam cần có nhiều Ngô Bảo Châu".[121] Dịp khai giảng năm học 2010–2011, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết phát biểu: "Tôi mong các em học sinh, sinh viên hãy noi theo các tấm gương học giỏi, rèn luyện tốt, đặc biệt là của GS Ngô Bảo Châu, vươn lên chiếm lĩnh những đỉnh cao của khoa học, góp phần phụng sự đất nước và làm rạng danh dân tộc Việt Nam."[122]

Nhà toán học cũng có ảnh hưởng đáng kể đến danh tiếng của Trường Thực nghiệm, với số lượng phụ huynh chú ý đến trường và đăng ký cho con học tăng mạnh từ khi ông nhận giải Fields vào năm 2010.[123] Khi được hỏi, nhiều người trả lời rằng trước đó không nghe nhiều về trường và chỉ lựa chọn khi biết đây từng là nơi học tập của vị giáo sư, được cho là với mong muốn con cái có sự thành công tương tự cũng như lấy điều đó làm niềm tự hào.[124] Tháng 5 năm 2012, trong khi chen lấn để mua đơn dự thi vào lớp 1, nhiều người đã xô đổ cổng sắt của trường.[125]

Xuất bản phẩm chọn lọc

Bài báo khoa học

• T. H. Chen, B. C. Ngô, On the Hitchin morphism for higher-dimensional varieties, Duke Mathematical Journal, 169 (2020), no. 10, 1971–2004.
• A. Bouthier, B. C. Ngô, Y. Sakellaridis, On the formal arc space of a reductive monoid, American Journal of Mathematics, 138 (2016), 81-108.
• J. Heinloth, B. C. Ngô, Z. Yun, Kloosterman sheaves for reductive groups, Annals of Mathematics, 177 (2013), 241–310.
• B. C. Ngô, Le lemme fondamental pour les algèbres de Lie, Publications mathématiques de l'IHÉS, No. 111 (2010), 1–169.
• L. Gérard, B. C. Ngô, Le lemme fondamental pour les groupes unitaires, Annals of Mathematics, 168 (2008), 477–573.
• B. C. Ngô, D. T. Ngô, Comptage de G-chtoucas: la partie régulière ellitique, Journal of the Institute of Mathematics of Jussieu, 7 (2008), 181-203.
• B. C. Ngô, Fibration de Hitchin et endoscopie, Inventiones mathematicae, 164 (2006), 399–453.
• T. Haines, B. C. Ngô, Alcoves Associated to Special Fibers of Local Models, American Journal of Mathematics, 124 (2002), 1125-1152.
• T. Haines, B. C. Ngô, Nearby Cycles for Local Models of Some Shimura Varieties, Compositio Mathematica, 133 (2002), 117–150.

Bài giảng

• B. C. Ngô, Endoscopy Theory of Automorphic Forms, Proceedings of the International Congress of Mathematicians. Hyderabad, Ấn Độ, 2010

Sách

• Ai và Ky ở xứ sở những con số tàng hình (2012)
• Lý thuyết số sơ cấp - Phương pháp sơ cấp trong lý thuyết số (2024)

Tham khảo

Chú thích

1. ^ "Ngô Bảo Châu homepage at The university of Chicago". University of Chicago. ngày 15 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2011.
2. ^ a b Hàm Châu (ngày 17 tháng 8 năm 2010). "Ngô Bảo Châu, "bom tấn" và "trống đồng" trong toán học". Khoa học & Đời Sống Online. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
3. ^ "Le congrès international des mathématiciens" (PDF). Société Mathématique de France. tháng 5 năm 2010. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2010.
4. ^ a b "Ra mắt Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán". Báo Điện tử Chính phủ. ngày 9 tháng 3 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 9 năm 2021. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
5. ^ "Ngô Bảo Châu". Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 4 năm 2025. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2025.
6. ^ "Top 10 Scientific Discoveries of 2009". Time magazine. ngày 8 tháng 12 năm 2009. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 12 năm 2009.
7. ^ a b Minh Long (ngày 19 tháng 8 năm 2010). "Giáo sư Ngô Bảo Châu đoạt giải toán học Fields". VnExpress. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
8. ^ a b Kết quả đội tuyển toán Việt Nam 1988
9. ^ a b Kết quả đội tuyển toán Việt Nam 1989
10. ^ Phan Việt (ngày 21 tháng 8 năm 2010). "Trò chuyện với nhà toán học Ngô Bảo Châu". Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
11. ^ Hồ Ngọc (ngày 5 tháng 2 năm 2013). "Nếp nhà GS Ngô Bảo Châu". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
12. ^ Hải Phong (ngày 3 tháng 2 năm 2011). "Truyền thống thi thư tạo nên một thiên tài Ngô Bảo Châu". Thanh Niên. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
13. ^ Vũ Công Lập (ngày 19 tháng 8 năm 2010). "Đôi cánh gia đình". Người Lao Động. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
14. ^ a b c Mạnh Cường (ngày 20 tháng 8 năm 2010). ""Điều quan trọng là cái "gốc" Châu được đào tạo trong nước tốt"". Thể thao & Văn hóa. Thông tấn xã Việt Nam. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
15. ^ Nguyễn Minh Khiêm (ngày 3 tháng 2 năm 2023). "Đọc lại bài thơ "Ba mươi năm đời ta có Đảng" của nhà thơ Tố Hữu". Văn hóa và đời sống. Báo Thanh Hóa. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 7 năm 2024. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2025.
16. ^ a b Dương Kỳ Anh (ngày 20 tháng 2 năm 2016). "Giáo sư Ngô Bảo Châu và chuyện một gia đình "Danh gia vọng tộc"". Công an Nhân dân. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2025.
17. ^ Minh Long (ngày 3 tháng 2 năm 2010). "Thời thơ ấu của Ngô Bảo Châu". VnExpress. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2025.
18. ^ Thanh Trần (ngày 25 tháng 4 năm 2017). "Giáo sư Ngô Bảo Châu: Tôi đã từng tổn thương khi thi trượt". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 2 năm 2025. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2025.
19. ^ a b "Giáo sư Ngô Bảo Châu qua ký ức của thầy dạy Toán". VnExpress. ngày 5 tháng 2 năm 2011. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
20. ^ Đăng Nguyên (ngày 20 tháng 11 năm 2015). "NGND Tôn Thất Thân: Ngô Bảo Châu từng 'hụt hơi' về toán". Thanh Niên. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
21. ^ a b "G.S Ngô Bảo Châu: Hành trình một tài năng xuất chúng". Dân trí. ngày 31 tháng 1 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2025.
22. ^ Hàm Châu (ngày 19 tháng 11 năm 2007). "PGS Phan Đức Chính - người "ươm trồng" nhiều tài năng toán học trẻ". Nhân Dân. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
23. ^ Hàm Châu (ngày 28 tháng 8 năm 2010). "Ngô Bảo Châu - Hành trình từ IMO đến Fields". Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
24. ^ Lưu Thành (ngày 19 tháng 8 năm 2010). "Ngô Bảo Châu là người hùng mới của Việt Nam". VietnamPlus. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
25. ^ "A Maple Solution to the Problem 6 of the IMO 1988" (PDF). Maplesoft. tr. 1. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 18 tháng 4 năm 2024. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
26. ^ "1988 IMO Question Six" [Câu hỏi thứ sáu IMO 1988]. Cantor's Paradise. ngày 5 tháng 1 năm 2020. Lưu trữ bản gốc ngày 13 tháng 6 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
27. ^ Yang, Tony (ngày 7 tháng 8 năm 2025). "The Hardest Question in The Hardest Math Test Ever" [Câu hỏi khó nhất trong kỳ thi toán khó nhất mọi thời đại]. Medium. Lưu trữ bản gốc ngày 23 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
28. ^ a b Hà Cường (ngày 29 tháng 9 năm 2020). "Hai quyết định lớn mang đến thành công cho giáo sư Ngô Bảo Châu". VTC News. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2025.
29. ^ Nguyễn Hoàng Anh (ngày 2 tháng 1 năm 2011). "Chuyện bây giờ mới kể về thời đi học của GS Ngô Bảo Châu". VietNamNet. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
30. ^ a b c d "Ngô Bảo Châu, "bom tấn" và "trống đồng" trong toán học". Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. ngày 14 tháng 12 năm 2009. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 29 tháng 8 năm 2025.
31. ^ Hàm Châu 2010, tr. 81.Lỗi sfn: nhiều mục tiêu (3×): CITEREFHàm_Châu2010 (trợ giúp)
32. ^ "Giới đại học Pháp vinh danh học giả Hoàng Xuân Hãn". Dân Trí. ngày 19 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
33. ^ Phạm Ngọc (ngày 21 tháng 8 năm 2010). "Từ lời khuyên của bố". Người lao động. Lưu trữ bản gốc ngày 4 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2025.
34. ^ Xuân Trung (ngày 14 tháng 3 năm 2013). "GS Ngô Bảo Châu bị 'đánh trượt' vì... Bổ đề cơ bản!". Giáo dục Việt Nam. Lưu trữ bản gốc ngày 4 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2025.
35. ^ "Ngô Bao Châu". Le Département de Mathématiques de la Faculté des Sciences d'Orsay, Université Paris-Sud 11. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2011.
36. ^ AFP (ngày 8 tháng 9 năm 2010). "Vietnam maths star prefers life in the shadows". France24. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2010.
37. ^ Sinh Phạm (ngày 27 tháng 1 năm 2010). "Ngô Bảo Châu nhận lời mời làm giáo sư ĐH Chicago". Báo điện tử VietNamNet. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2013.
38. ^ "Chủ tịch danh dự Câu lạc bộ Nhà khoa học trẻ Đại học Quốc gia Hà Nội". Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 5 năm 2016. Truy cập ngày 9 tháng 6 năm 2016.
39. ^ Ngô Bảo Châu tại College de France.
40. ^ Quý Hiên (ngày 16 tháng 3 năm 2020). "GS Ngô Bảo Châu bắt đầu làm giáo sư ở đại học 'siêu đẳng' của Pháp". Thanh Niên. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2020.
41. ^ "A delicate balance".
42. ^ Thomas, Kelly Devine (2010). "The Fundamental Lemma: From Minor Irritant to Central Problem" [Bổ đề cơ bản: Từ chướng ngại vật nhỏ thành vấn đề trung tâm]. Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton. Lưu trữ bản gốc ngày 24 tháng 4 năm 2025. Truy cập ngày 4 tháng 9 năm 2025.
43. ^ Ham Chau (ngày 15 tháng 2 năm 2009). "Ngô Bao Châu, sommité mondiale des maths". Le Courrier du Vietnam (bằng tiếng Pháp).
44. ^ Tú Uyên (ngày 27 tháng 5 năm 2011). "Ngô Bảo Châu nhận danh hiệu 'GS xuất sắc'". VietNamNet. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2021.
45. ^ "Ngô Bảo Châu tại Đại học Chicago". Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 7 năm 2020. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2020.
46. ^ Tiến Dũng (ngày 31 tháng 8 năm 2010). "GS Ngô Bảo Châu dành trọn tiền thưởng Fields lập quỹ học bổng". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
47. ^ Hồng Hạnh (ngày 3 tháng 9 năm 2010). "Ra mắt Quỹ Khuyến học của GS Ngô Bảo Châu". Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
48. ^ Trọng Thịnh (ngày 27 tháng 8 năm 2011). "Giáo sư Ngô Bảo Châu và tủ sách Cánh cửa mở rộng". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
49. ^ "Học thế nào, trang web". Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2021. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2021.
50. ^ "GS Ngô Bảo Châu, GS Vũ Hà Văn, nhà giáo Phạm Toàn mở trang giáo dục". giaoduc.net. Truy cập ngày 3 tháng 4 năm 2014.
51. ^ "Giáo sư Ngô Bảo Châu là Chủ tịch danh dự Quỹ Trò nghèo vùng cao". Dân trí. ngày 3 tháng 4 năm 2014. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 10 năm 2020. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
52. ^ Xuân Trung (ngày 28 tháng 8 năm 2014). "Giáo sư Ngô Bảo Châu đi dép tổ ong lên "dạy học" ở bản Lũng Luông". Giáo dục Việt Nam. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
53. ^ Nghiêm Huê (ngày 6 tháng 9 năm 2016). "Tiết giảng đặc biệt của Giáo sư Ngô Bảo Châu". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
54. ^ Minh Đức (ngày 6 tháng 9 năm 2016). "Đổi thay sau 2 năm nơi GS Ngô Bảo Châu đi dép tổ ong dạy học". VnExpress. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
55. ^ Quý Hiên (ngày 16 tháng 12 năm 2025). "GS Ngô Bảo Châu dịch sách tặng học trò nghèo". Thanh Niên. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
56. ^ Lan Hương (ngày 20 tháng 12 năm 2015). "Giáo sư Ngô Bảo Châu dịch sách vì "Trò nghèo vùng cao"". VTV. Lưu trữ bản gốc ngày 20 tháng 7 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
57. ^ Hoàng Thùy (ngày 6 tháng 3 năm 2012). "GS Ngô Bảo Châu viết 'tiểu thuyết toán hiệp'". VN Express. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
58. ^ Lam Thu (ngày 19 tháng 12 năm 2015). "Sách của Giáo sư Ngô Bảo Châu được mua với giá 15 triệu đồng". VnExpress. Lưu trữ bản gốc ngày 3 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2025.
59. ^ Dương Hạnh (ngày 10 tháng 8 năm 2024). "Lần đầu tiên GS. Ngô Bảo Châu và cộng sự ra mắt cuốn sách về Toán học bằng tiếng Việt". Đại biểu Nhân dân. Lưu trữ bản gốc ngày 3 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2025.
60. ^ Mosteller, William; Liu Peixiang (ngày 28 tháng 10 năm 2019). "Wu Baozhu, winner of the Fields Medal, was appointed professor of our university". Harbin Institute of Technology. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2022.[liên kết hỏng]
61. ^ a b c "GS Ngô Bảo Châu nói gì về thông tin 'làm việc cho viện toán của Trung Quốc'?". Tuổi Trẻ Online. ngày 24 tháng 1 năm 2022. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2022.
62. ^ Thư Hiền (ngày 13 tháng 2 năm 2013). "GS Ngô Bảo Châu: Thành triệu phú thích thú nỗi gì nếu..." Lao Động. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2022.
63. ^ "Faculty". im.hit.edu.cn. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2022.
64. ^ Đỗ Hùng (2010). "Ngô Bảo Châu: Khi có đủ niềm tin và sự say mê..." Vietinfo (theo Thanh Niên). Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
65. ^ Đỗ Hùng (ngày 8 tháng 2 năm 2010). "Bài phỏng vấn Giáo sư Ngô Bảo Châu trên báo Thanh Niên số Tết". VN Math (theo Thích Học Toán). Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
66. ^ "Sách giáo khoa, ngân sách và Wikipedia - Tuổi Trẻ cuối tuần - Tuổi Trẻ Online". Tuổi Trẻ Online. ngày 11 tháng 5 năm 2014. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2015.
67. ^ "GS Ngô Bảo Châu: "Hơi tiếc là không ai đả động gì" - VietNamNet". VietNamNet. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2015.
68. ^ Quỳnh Trang (ngày 4 tháng 5 năm 2017). "GS Ngô Bảo Châu: Nên hướng nghiệp cho học sinh từ cuối cấp 2". VN Express. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2020.
69. ^ a b Hà Ánh (ngày 21 tháng 4 năm 2020). "Giáo sư Ngô Bảo Châu: 'Người thầy vĩ đại là người biết đặt câu hỏi hay'". Thanh niên. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2020.
70. ^ a b BBC (ngày 13 tháng 12 năm 2009). "GS. Ngô Bảo Châu: 'Tôi hơi bất ngờ'". BBC Vietnamese. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2009.
71. ^ a b BBC (ngày 6 tháng 4 năm 2011). "GS Ngô Bảo Châu bình luận vụ xử Hà Vũ". BBC Vietnamese. Truy cập ngày 6 tháng 4 năm 2011.
72. ^ BBC (ngày 11 tháng 4 năm 2011). "GS Ngô Bảo Châu 'tạm đóng blog'". BBC Vietnamese. Truy cập ngày 11 tháng 4 năm 2011.
73. ^ GS Ngô Bảo Châu: 'Biết phẫn nộ mới tạo động lực thay đổi xã hội', vnexpress, 12.9.2015
74. ^ Đà Trang, Cầm Văn Kình (ngày 13 tháng 8 năm 2007). "Báo chí cần đi đúng lề đường bên phải!". Dân trí (theo Tuổi trẻ). Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
75. ^ Dương Xuân Nam (ngày 12 tháng 2 năm 2016). "GS Ngô Bảo Châu: Quan trọng nhất là học làm người". Dân trí. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
76. ^ "Ngô Bảo Châu: 'Theo lề là việc của loài cừu'". BBC Việt ngữ. ngày 22 tháng 8 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
77. ^ canhco (ngày 25 tháng 6 năm 2012). "Khi Bộ trưởng bị nhà báo lừa". RFA. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
78. ^ TTXVN (ngày 20 tháng 8 năm 2010). "GS Ngô Bảo Châu: Giản dị, nhân hậu và si tình". Sức khỏe và Đời sống. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 5 năm 2023. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2010.
79. ^ Mạnh Cường (ngày 21 tháng 8 năm 2010). "GS Ngô Bảo Châu và một cõi quê hương". Dân trí. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 12 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2011.
80. ^ Đăng Nguyên (ngày 9 tháng 10 năm 2021). "GS Ngô Bảo Châu: 'Tôi không quá quan trọng kết quả học, điểm số của con mình'". Thanh Niên. Lưu trữ bản gốc ngày 16 tháng 10 năm 2024. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
81. ^ Thích Nhật Từ (ngày 15 tháng 9 năm 2011). "GS. Ngô Bảo Châu nói chuyện về Phật giáo và cuộc sống". Đạo Phật Ngày Nay. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
82. ^ "Không 'đặc cách' thì tuổi các GS ngày càng già!". Thể thao & Văn hóa. ngày 16 tháng 11 năm 2005. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 5 năm 2023. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
83. ^ Hàm Châu (ngày 18 tháng 11 năm 2005). "Hiện tượng Ngô Bảo Châu". Báo Tuổi trẻ Online. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
84. ^ K.Hưng (ngày 29 tháng 12 năm 2005). "10 sự kiện khoa học - công nghệ nổi bật năm 2005". Báo Tuổi trẻ Online. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
85. ^ "Oberwolfach Prize — MFO". Viện Nghiên cứu Toán học Oberwolfach (bằng tiếng Anh). Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 10 năm 2024. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2025.
86. ^ "Prix Sophie Germain : lauréats" (PDF) (bằng tiếng Pháp). Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 31 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2025.
87. ^ Eben Harrell (ngày 8 tháng 12 năm 2009). "The Top 10 Everything of 2009". Tạp chí Time. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
88. ^ "International Congress of Mathematicians in India 2010". ICM2010. ngày 3 tháng 7 năm 2010. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.
89. ^ "The IMU Prizes". ICM. ngày 25 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2011.
90. ^ Hoàng Tuân, Quý Hiên (ngày 30 tháng 8 năm 2010). "Toàn văn bài phát biểu của GS Ngô Bảo Châu". Tiền phong. Lưu trữ bản gốc ngày 15 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2020.
91. ^ "Dựng tượng giáo sư Ngô Bảo Châu tại Bình Dương". Pháp luật Việt Nam. ngày 25 tháng 10 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
92. ^ Lý Khánh Vinh (ngày 27 tháng 10 năm 2010). "Có một góc Ngô Bảo Châu ở đất Thủ". Báo Bình Dương. Lưu trữ bản gốc ngày 23 tháng 5 năm 2024. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
93. ^ Kiều Trinh (ngày 25 tháng 10 năm 2010). "Tượng giáo sư Ngô Bảo Châu ở Bình Dương". Hà Nội Mới. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
94. ^ a b "Thú vị tượng GS Ngô Bảo Châu dựng trước… quán cà phê". Dân trí. ngày 23 tháng 10 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
95. ^ a b "Tượng giáo sư Ngô Bảo Châu ở Bình Dương". Pháp luật Việt Nam. ngày 25 tháng 5 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
96. ^ a b "Người Bình Dương dựng tượng GS Ngô Bảo Châu". Báo Lâm Đồng. ngày 23 tháng 10 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
97. ^ Anh Ngọc (ngày 26 tháng 10 năm 2010). "GS Ngô Bảo Châu "khổ" vì bức tượng nhựa?". Tin nhanh. VietNamNet. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2025.
98. ^ "Chính phủ tặng căn hộ 12 tỷ cho GS Ngô Bảo Châu". Báo Lao động. ngày 3 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2010.[liên kết hỏng]
99. ^ Phương Anh (ngày 17 tháng 11 năm 2010). "GS Ngô Bảo Châu nói mình xứng đáng nhận nhà". VietNamNet. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2011.
100. ^ "Gia đình GS. Ngô Bảo Châu được cấp nhà mới" (Thông cáo báo chí). Báo điện tử chính phủ Việt Nam. ngày 2 tháng 11 năm 2010. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2010.[liên kết hỏng]
101. ^ "GS Ngô Bảo Châu là "Công dân Thủ đô ưu tú" thứ 11". Dân Trí. ngày 28 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
102. ^ "Vinh danh công dân Thủ đô ưu tú Ngô Bảo Châu". Vietnam Plus. ngày 4 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
103. ^ "GS Ngô Bảo Châu được tặng Bắc đẩu Bội tinh". Thanh Niên. ngày 9 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2021.
104. ^ "ORDRE NATIONAL DE LA LEGION D'HONNEUR" (bằng tiếng Pháp). ngày 22 tháng 4 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2012. M. Ngô (Bao Châu), mathématicien, professeur des universités; 14 ans de services civils. M.[liên kết hỏng]
105. ^ "From humanities to sciences, six faculty members receive named appointments". uchicago news. ngày 16 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
106. ^ "Ngô Bảo Châu nhận danh hiệu giáo sư xuất sắc". VNExpress. ngày 27 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
107. ^ American Mathemetical Society, List of Fellows of the American Mathematical Society, Châu, Ngô Bảo, University of Chicago - 2013, Inaugural Class of Fellows. truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2021.
108. ^ "GS Ngô Bảo Châu nhận giải thưởng Toán học Maurice Audin".
109. ^ "Lauréats". Association Josette et Maurice Audin (bằng tiếng Pháp). Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 2 tháng 9 năm 2025.
110. ^ Bá Duy. "Giáo sư Ngô Bảo Châu được bầu là thành viên danh dự Hội đồng Toán học London". Đài Tiếng nói Việt Nam. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2021.
111. ^ "Ngô Bao Châu élu membre honoraire de la London Mathematical Society". Le Courrier du Vietnam (bằng tiếng Pháp). ngày 5 tháng 7 năm 2021. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2021.
112. ^ "LMS Honorary Members 2021". London Mathematical Society (bằng tiếng Anh). ngày 2 tháng 7 năm 2021. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2021.
113. ^ Hàm Châu (ngày 26 tháng 1 năm 2009). "Ngôi sao sáng của toán học Việt Nam đương đại". Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
114. ^ a b N. N. Hữu (ngày 23 tháng 8 năm 2010). ""Đông Phương Kỳ toán" Ngô Bảo Châu và hành trình lịch sử". An ninh thế giới. Công an Nhân dân. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
115. ^ "VGLF 2024 quy tụ những nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam trên thế giới". VTV4. VTV News. ngày 23 tháng 3 năm 2024. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
116. ^ Hồng Hạnh (ngày 19 tháng 8 năm 2010). "GS. Ngô Bảo Châu - bước ngoặt của nền Toán học Việt Nam". Giáo dục. Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
117. ^ "Những giáo sư Việt được vinh danh ở trời Tây". Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. ngày 26 tháng 9 năm 2011. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
118. ^ Hồng Hạnh (ngày 21 tháng 8 năm 2010). "GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu: GS Ngô Bảo Châu là tột đỉnh của vinh quang!". Dân trí. Lưu trữ bản gốc ngày 5 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2025.
119. ^ Hàm Châu (ngày 13 tháng 7 năm 2013). "Hai "nhà bác học chim trời"". Người lao động. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 3 năm 2015. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2025.
120. ^ Hàm Châu 2010, tr. 55.Lỗi sfn: nhiều mục tiêu (3×): CITEREFHàm_Châu2010 (trợ giúp)
121. ^ ""GS Ngô Bảo Châu đã làm rạng danh đất nước, con người và trí tuệ Việt Nam"". Pháp luật Việt Nam. ngày 29 tháng 8 năm 2010. Lưu trữ bản gốc ngày 5 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2025.
122. ^ Tuệ Nguyễn (ngày 1 tháng 9 năm 2010). "Chủ tịch nước mong học sinh, sinh viên noi theo GS Ngô Bảo Châu". Thanh Niên. Lưu trữ bản gốc ngày 5 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2025.
123. ^ Bích Thảo (ngày 15 tháng 5 năm 2012). "Đổ xô vào học trường Thực nghiệm: Một phần vì GS. Ngô Bảo Châu". Giáo dục Việt Nam. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
124. ^ Phạm Thịnh (ngày 18 tháng 5 năm 2012). "Ngô Bảo Châu và cú hích xô đổ cổng trường Thực nghiệm". Lưu trữ bản gốc ngày 19 tháng 3 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.
125. ^ Đinh Việt Bình (ngày 17 tháng 5 năm 2012). "Cổng Trường Thực nghiệm đổ vì... Ngô Bảo Châu?". VietNamNet. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 8 năm 2025. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2025.

Thư mục

• Hàm Châu (2010). Ngô Bảo Châu, một "Nobel toán học". Nhà xuất bản Dân Trí.

Liên kết ngoài

Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Ngô Bảo Châu. Wikiquote có bộ sưu tập danh ngôn về: Ngô Bảo Châu

• Trang blog của Ngô Bảo Châu
• Trang chủ ở Đại học Chicago
• Kết quả của Ngô Bảo Châu trong kỳ thi Olympic Toán Quốc tế
• Ngô Bảo Châu tại Dự án Phả hệ Toán học
• (bằng tiếng Pháp) "Ngô Bao Châu, sommité mondiale des maths", Le Courrier du Vietnam (15/02/2009)
• Danh sách các tiền ấn phẩm của B.C. Ngo trên arXiv
• Danh sách các tiền ấn phẩm của Chau N trên arXiv
• Ngo Bao Chau (Vietnamese-French mathematician) tại Encyclopædia Britannica (bằng tiếng Anh)

x t s Người được trao huy chương Fields
1936  Ahlfors Douglas 1950  Schwartz Selberg 1954  Kodaira Serre 1958  Roth Thom 1962  Hörmander Milnor 1966  Atiyah Cohen Grothendieck Smale 1970  Baker Hironaka Novikov Thompson 1974  Bombieri Mumford 1978  Deligne Fefferman Margulis Quillen 1982  Connes Thurston Yau 1986  Donaldson Faltings Freedman 1990  Drinfeld Jones Mori Witten 1994  Bourgain Lions Yoccoz Zelmanov 1998  Borcherds Gowers Kontsevich McMullen 2002  Lafforgue Voevodsky 2006  Okounkov Perelman Tao Werner 2010  Lindenstrauss Ngô Smirnov Villani 2014  Avila Bhargava Hairer Mirzakhani 2018  Birkar Figalli Scholze Venkatesh 2022  Duminil-Copin Huh Maynard Viazovska
Thể loại Cổng thông tin:Toán học

Cơ sở dữ liệu tiêu đề chuẩn
Quốc tế	ISNI VIAF GND WorldCat
Quốc gia	Hoa Kỳ Pháp BnF data Israel
Học thuật	Dự án Phả hệ Toán học zbMATH Google Scholar MathSciNet
Khác	IdRef