Người Giữ Nhịp Câu Then - Báo Nhân Dân

NGHỆ nhân Mã Thị Dạy (nghệ danh là Bảo An), sinh năm 1988 ở xã Vi Hương, một xã vùng cao, khó khăn của huyện Bạch Thông. Ngay từ khi còn nhỏ, chị đã có tình yêu đặc biệt với những điệu hát then ngọt ngào của quê hương. Theo thời gian, tiếng hát, tiếng đàn của chị Dạy được biết đến nhiều hơn qua các buổi biểu diễn, các chương trình văn nghệ trong và ngoài tỉnh. Chị chia sẻ: "Trong một lần được vào Tây Nguyên, tôi thấy rằng cộng đồng dân tộc bản địa ở đó vẫn giữ được nét đẹp truyền thống. Sau những buổi diễn then, có rất nhiều người muốn tìm hiểu nhiều hơn về văn hóa truyền thống tộc người, ẩm thực, nghệ thuật, trang phục, cũng như phụ kiện dân tộc mà không biết mua ở đâu. Từ đó, tôi quyết định mở một địa điểm nhỏ để cung cấp đàn tính, trang phục dân tộc và những đạo cụ, phụ kiện hát then cũng như để những người đam mê hát then có không gian trải nghiệm".

Sau thời gian dài hát then độc lập, hoạt động đơn lẻ, năm 2019, được sự quan tâm của Trung tâm Văn hóa tỉnh Bắc Kạn, chị Dạy đã kết nối với những người yêu Then, đứng ra thành lập Câu lạc bộ Hát then-đàn tính Sắc Chàm. Cho đến nay, Câu lạc bộ Sắc Chàm có quy mô lớn nhất ở Bắc Kạn, gây được tiếng vang và đặc biệt đã bước đầu nâng tầm lên hoạt động chuyên nghiệp, mang lại thu nhập cho các thành viên. Đây là điều chưa có Câu lạc bộ Then nào ở Bắc Kạn làm được.

Câu lạc bộ không phân biệt tuổi tác, giới tính, miễn là có lòng đam mê và tình yêu với văn hóa truyền thống. Mọi người đều có ý thức bảo vệ, bảo tồn, gìn giữ, phát huy di sản hát then. Câu lạc bộ còn đặt mục tiêu phải truyền dạy, hướng dẫn được cho các em nhỏ tiếp cận nghệ thuật hát then để việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản then được tốt hơn. Tuy hội viên tham gia thuộc nhiều thành phần, có những người là cán bộ, viên chức, người là cán bộ hưu trí, cũng có người là nông dân, học sinh, thời gian tập luyện, hoạt động phụ thuộc các thành viên tự bố trí, nhưng câu lạc bộ vẫn duy trì ổn định các buổi tập hằng tuần ở nhiều địa điểm khác nhau, có thể là hội trường thôn hoặc nhà của thành viên câu lạc bộ.

Cuối năm 2020, câu lạc bộ đứng ra đăng cai tổ chức Chương trình giao lưu hát then-đàn tính và các làn điệu dân ca miền núi phía bắc. Chương trình thu hút hàng trăm người đến nghe, cùng hòa mình vào những câu then, tiếng tính mượt mà của hơn 300 nghệ nhân, những người yêu then của chín câu lạc bộ, các nhóm hát then đến từ bảy tỉnh phía bắc và Hà Nội cùng nhiều nghệ sĩ ưu tú, nghệ nhân nổi tiếng. Các thành viên câu lạc bộ cũng đại diện cho Bắc Kạn tham dự nhiều chương trình liên hoan dân ca trong và ngoài tỉnh. Câu lạc bộ còn chủ động kết nối tham gia hoạt động biểu diễn cho khách tham quan, du lịch, góp phần làm phong phú hoạt động và tạo thêm thu nhập cho hội viên.

Với mong ước bảo tồn đi đôi với phát huy, chị Mã Thị Dạy còn trực tiếp tìm đến những nghệ nhân gạo cội, những nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc có tên tuổi để học thêm những điệu then cổ, những bài then mới và trau dồi vốn văn hóa Tày-Nùng. Câu lạc bộ đã tham gia truyền dạy cho hơn 300 học viên trong toàn tỉnh, đồng thời kết hợp cùng các dự án do tỉnh tổ chức truyền dạy cho gần 500 người hầu hết là thanh, thiếu niên địa phương. Khi được hỏi về động lực nào giúp mình có thể duy trì đam mê và hết lòng bảo tồn Then đến vậy, chị Dạy chia sẻ: "Tôi lớn lên cùng tiếng tính, lời then, chính vì vậy, tôi luôn cố gắng để nhiều người biết đến cái hay, cái đẹp của bản sắc văn hóa. Biết là rất khó nhưng tôi vẫn thấy vui vì đã góp phần nhỏ vào việc lưu giữ, lan tỏa đến mọi người tình yêu văn hóa truyền thống của dân tộc mình".

Đến nay, Câu lạc bộ Hát then-đàn tính Sắc Chàm đã có hơn 60 hội viên và vẫn tiếp tục mở rộng, thu hút thêm các hội viên mới. Câu lạc bộ đã mở lớp dạy hát then, đàn tính miễn phí; kết hợp với Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Kạn thực hiện một số chương trình phim ca nhạc, phóng sự về hoạt động hát then, đàn tính; thực hiện chương trình "Ngân vang điệu then cổ" cho Đài Truyền hình Việt Nam; tham gia các sự kiện chính trị quan trọng tại một số xã trong tỉnh… Từ thành công của Câu lạc bộ Hát then-đàn tính Sắc Chàm, tỉnh Bắc Kạn đã đầu tư, hỗ trợ để thành lập thêm một số câu lạc bộ ở tám huyện, thành phố.

Nhắc đến văn hóa Tày, ánh mắt chị Mã Thị Dạy lại lấp lánh niềm tin: "Tìm hiểu sâu về văn hóa của dân tộc Tày-Nùng, tôi càng cảm thấy kho báu mà ông cha ta để lại vô cùng lớn. Thời gian gần đây, nhiều bạn trẻ đã chủ động liên hệ với tôi, tìm đến cây đàn tính để được học và tìm hiểu về hát then. Tôi rất vui và tin tưởng rằng sẽ có nhiều hơn nữa các bạn yêu văn hóa ở cộng đồng dân tộc Tày-Nùng, yêu hát then để cùng nhau lan tỏa".

TUẤN SƠN - BÍCH PHƯỢNG