Nhân Tố Tích Cực Trong Xây Dựng đời Sống Văn Hóa Mới ở Bình Liêu

      Trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở huyện Bình Liêu, tên gọi thầy cúng để chỉ chung cho những người thực hành tín ngưỡng, đảm nhận tất cả các nghi lễ tâm linh của gia đình và cộng đồng (thờ cúng tổ tiên, cưới hỏi, ma chay...). Đội ngũ thầy cúng bao gồm thầy mo, thầy tào (có ở các dân tộc Tày, Dao, Sán Chỉ), thầy then (có ở dân tộc Tày) - là người nắm rõ các kiến thức về lịch sử, các phong tục, tập quán truyền thống của tộc người. Trong một số trường hợp, thầy cúng còn đóng vai trò của một người uy tín trong bản, là người đưa ra những ý kiến cuối cùng mang tính chất quyết định những công việc quan trọng của cộng đồng. Trong xã hội truyền thống, thầy cúng giữ vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu giao tiếp giữa con người với thần linh, nhu cầu sinh hoạt tâm linh qua các nghi lễ của cộng đồng và các nghi lễ gia đình. 

      Người làm thầy cúng được những người trong dòng họ, thôn bản kính trọng. Họ có tiếng nói tác động đến tư tưởng và hành động của bà con trong một khu vực, địa bàn nhất định. Hiện nay trên địa bàn huyện Bình Liêu có 314 thầy cúng (bao gồm thầy mo, thầy tào, thầy then) đều là dân tộc thiểu số. UBND huyện Bình Liêu đã ra quyết định thành lập mô hình “Phát huy vai trò của thầy cúng trong tuyên truyền, vận động, giữ gìn an ninh trật tự tại cơ sở gắn với việc xóa bỏ tập quán lạc hậu trên địa bàn”. Đội ngũ thầy cúng sẽ là nòng cốt tại cơ sở cùng các ban, ngành, đoàn thể làm tốt công tác tuyên truyền, vận động xóa bỏ hủ tục, tập quán lạc hậu, giữ gìn an ninh trật tự ở cơ sở, để phát huy được sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết dân tộc trong đảm bảo an ninh trật tự ở cơ sở, củng cố vững chắc nền an ninh nhân dân gắn với thế trận quốc phòng toàn dân trên địa bàn huyện.

      Phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Bình Liêu rất phong phú, luôn được các cấp chính quyền từ huyện đến cơ sở quan tâm bảo tồn và phát huy. Tuy nhiên, do đặc điểm Bình Liêu là huyện miền núi biên giới, tỷ lệ dân tộc thiểu số cao, trình độ nhận thức về văn hóa, xã hội, am hiểu về pháp luật còn hạn chế, còn tồn tại một số tập quán lạc hậu cần được xóa bỏ như tục thách cưới, tảo hôn, hôn nhân cận huyết, ốm đau không đi bệnh viện, đám tang để quá thời gian quy định... 

      Trong việc cưới, địa phương đã thành lập Ban Chỉ đạo phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; bổ sung quy ước, hương ước thôn bản; tổ chức ký cam kết không để con cháu tảo hôn, kết hôn cận huyết thống, không thách cưới cao. Để đồng bào hiểu được những điểm mới, tiến bộ, ngoài việc tăng cường giám sát cán bộ, đảng viên thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, Ban chỉ đạo rất chú trọng đến vai trò của thầy cúng. Các thầy đã phối hợp tuyên truyền ngay từ lúc các gia đình đến xem ngày, xem tuổi để làm đám cưới. Với vị thế, uy tín trong tiếng nói, đội ngũ thầy cúng đã thuyết phục được nhiều trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.

Các bà then đang thực hành nghi lễ lảu then của người Tày ở Bình Liêu.

      Đối với việc tang, hầu hết các nghi lễ đều do thầy cúng đảm nhiệm. Nhờ sự phối hợp,  các địa phương đã tranh thủ được lực lượng thầy cúng trong cộng đồng làm nòng cốt tuyên truyền, vận động nhân dân. Đến nay cơ bản không còn các thủ tục, nghi lễ có tính chất mê tín, gây lãng phí tiền của, thời gian... Việc tổ chức tang lễ bảo đảm trang trọng, tiết kiệm, bỏ tập quán chia thịt trong đám tang, chôn cất người chết tập trung nơi quy định.

      Một số lễ như: Lễ cấp sắc, lễ cúng rừng của đồng bào Dao, lễ cầu mùa của đồng bào Sán Chỉ, lễ lảu then, lễ hắt khoăn của người Tày cũng được điều chỉnh, giảm những nội dung còn lạc hậu, rườm rà. Thông qua các hoạt động nghi lễ của cộng đồng hoặc gia đình, thầy cúng tranh thủ tuyên truyền về việc phải tiếp cận những nét văn hóa mới, tiến bộ; thực hiện tốt các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, tự giác xóa bỏ các hủ tục lạc hậu... Qua đó nhận thức của phần lớn người dân đã được nâng lên, đặc biệt đã ý thức được mặt trái của các hủ tục, dần thay đổi nếp sống, cách nghĩ. Đến nay, cơ bản đồng bào các dân tộc thiểu số đã biết chuyển đổi đưa giống cây trồng, vật nuôi có năng suất, sản lượng và giá trị cao vào sản xuất; thực hiện nếp sống văn hoá, ăn, ở hợp vệ sinh; giảm tỷ lệ tảo hôn, hôn nhân cận huyết; đến bệnh viện khi ốm đau... 

      Cũng cần nói, đội ngũ thầy cúng chính là người bảo lưu các hình thức văn hóa nghệ thuật cổ truyền của dân tộc. Bởi lẽ, về cơ bản mỗi một thầy cúng không chỉ có vai trò thực hành các nghi lễ tâm linh mà họ còn là một nghệ sĩ dân gian trình diễn các loại hình nghệ thuật dân gian của dân tộc. Một thầy cúng người Dao sẽ biết cách thổi kèn đồng, các điệu múa trong lễ cấp sắc, hát trường ca; thầy then sẽ là một nghệ sĩ biết sử dụng đàn tính, hát thành thục các làn điệu then, múa chầu... Như vậy, sự tồn tại của các thầy cúng đồng nghĩa với sự tồn tại của các nghệ sĩ dân gian với vốn văn hóa nghệ thuật cổ truyền.

      Thầy cúng còn là người trực tiếp liên quan đến việc tổ chức các phong tục đẹp nhằm giáo dục truyền thống tốt đẹp trong gia đình như: Quan tâm, chăm lo nuôi dưỡng trẻ nhỏ, thể hiện qua các nghi lễ liên quan đến đứa trẻ ngay từ khi còn trong bụng mẹ với niềm ước mong, kỳ vọng về tương lai tốt đẹp của đứa trẻ. Truyền thống con cháu hiếu thảo với ông bà, cha mẹ được thể hiện qua các nghi lễ giải hạn, hắt khoăn (dân tộc Tày); tang ma, cúng giỗ sau đám tang (dân tộc Tày, Dao, Sán Chỉ). Những lời ca trong các nghi lễ đề cao đạo lý làm người, đề cao chữ hiếu, đề cao tình cảm gia đình. 

      Trong phong trào vận động đồng bào bảo vệ an ninh, trật tự ở thôn bản, cùng với lực lượng khác trong thôn, cá nhân các thầy cúng là những người có tinh thần trách nhiệm cao, gương mẫu trong phong trào. Đây là lực lượng đóng vai trò quan trọng trong công tác nắm tình hình, tuyên truyền, vận động nhân dân nêu cao tinh thần cảnh giác, kịp thời phản bác luận điệu xuyên tạc của các thế lực phản động, thù địch; giải quyết các vụ tranh chấp, khiếu kiện, hòa giải mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân; đấu tranh ngăn chặn có hiệu quả âm mưu, ý đồ hoạt động chống phá cách mạng của thế lực thù địch và đối tượng có hành vi vi phạm pháp luật khác, góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội tại cơ sở, thúc đẩy phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc ở vùng dân tộc thiểu số ngày càng vững chắc. 

      Bên cạnh đó, cá nhân các thầy cúng tiêu biểu còn vận động các hộ gia đình có nương, rẫy giáp biên giới tự quản cột mốc, đoạn biên giới thuộc phần đất mình canh tác, sử dụng; tham gia đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, giáo dục những người lầm lỗi trở về cuộc sống lương thiện; cung cấp các tin có giá trị cho cơ quan chức năng đấu tranh phòng, chống tội phạm. 

      Hầu hết gia đình của các thầy cúng đều đăng kí phấn đấu xây dựng gia đình có con cháu không mắc tệ nạn xã hội, không mê tín dị đoan, không truyền đạo trái pháp luật, đảm bảo trật tự an toàn giao thông, không tin vào lời kẻ xấu, tích cực cảnh giác với người lạ, góp phần xây dựng thôn, bản trong sạch, văn minh.

Tô Đình Hiệu (Bình Liêu)