NHẬP MÔN LỊCH SỬ TÂM LÝ HỌC - Chương 13. HÀNH VI LUẬN MỚI

Năm 1911 Tolman quyết định theo học chương trình tốt nghiệp triết học và tâm lý học ở Harvard; ngay khi được nhập học, mối quan tâm của ông bắt đầu hướng mạnh về tâm lý học. Hết năm học đầu tiên, Tolman quyết định cải thiện tiếng Đức và ông đã qua mùa hè ở Đức. Khi ở Đức, Tolman học với nhà tâm lý học hình thức (Gestalt) trẻ là Kurt Koflka, mà chúng ta sẽ gặp ở chương sau. Tuy tâm lý học hình thức (Gestalt) lúc ấy không gây ấn tượng cho Tolman bao nhiêu, nó cũng đã ảnh hưởng rất nhiều về lý thuyết của ông sau này. Ngay khi trở về Harvard, Tolman nghiên cứu việc học tập các chất liệu vô nghĩa dưới sự hướng dẫn của Hugo Munsterberg, và luận án tiến sĩ của ông lấy đề tài là sự trì hoãn hồi cố.

Sau khi nhận bằng tiến sĩ từ Harvard năm 1915, Tolman được bổ nhiệm làm giáo sư ở Đại học Northwesteru. Vào khoảng thời gian này Hoa Kỳ bước vào Thế Chiến I, ông viết một cảo luận diễn tả chủ nghĩa hoà bình của ông. Năm 1918 ông bị bãi chức ở Northwestern vì lý do "không thành công trong giảng dạy", nhưng lý do chính rất có thể là vì thái độ chủ hoà của ông. Từ Northwestern ông đến Đại học California ở Berkeley và làm việc ở đây cho tới hết cuộc đời sự nghiệp.

Duy Hành vi luận hữu đích

Đầu thập niên 1920, có hai lối giải thích chủ yếu về việc học tập: giải thích của Watson theo các nguyên tắc tương cận, thường xuyên, và gần thời gian về liên tưởng, và giải thích của Thorndike nhấn mạnh luật hiệu quả. Tolman nói cả hai lối giải thích này đều không thể chấp nhận được.

Tolman gọi tâm lý học của Watson là "thuyết co giật" tâm lý, vì ông thấy nó tập trung vào các phản ứng với các kích thích đặc thù, không có tương quan gì với nhau. Watson cho rằng ngay cả các hành vi phức tạp nhất của con người cũng có thể được cắt nghĩa dưới dạng các phản xạ S-R (kích thích-phản ứng). Tolman gọi các phản xạ như thế (của Watson) là hành vi phân tử (molecular). Ngược lại, ông quyết định nghiên cứu hành vi hữu đích. Mặc dù phương pháp của Tolman khác với của Watson về nhiều phương diện quan trọng, Tolman vẫn là một nhà tâm lý học về hành vi, và hoàn toàn chống lại các giải thích nội quan và siêu hình học.

Tolman gọi hành vi hữu đích là hành vi toàn khối (molar) để đối chọi với loại hành vi phân tử. Vì Tolman chọn việc nghiên cứu hành vi toàn khối, lập trường của ông thường được gọi là thuyết hành vi hữu đích. Tolman nêu một ví dụ về hành vi hữu đích (toàn khối) của ông:

Một con chuột đang chạy trong một mê lộ. Một con mèo đang tìm cách thoát ra khỏi một cái thùng rắc rối; một người đàn ông đang lái xe về nhà ăn tối; một đứa trẻ đang chạy trốn một người lạ; một phụ nữ đang giặt quần áo hay tán gẫu trong điện thoại; một học sinh đang làm một bài trắc nghiệm tâm lý; một nhà tâm lý học đang đọc một bảng liệt kê các âm tiết vô nghĩa; bạn tôi và tôi đang tâm sự với nhau - đó là các hành vi (xét toàn khối). Và cần lưu ý rằng khi nhắc đến các hành vi ấy, chúng ta không nói chính xác là các cơ hay tuyến nào, các dây thần kinh cảm giác hay vận động nào có liên quan trong đó. Bởi vì các phản ứng này phản nào đã có đủ các thuộc tính để phân biệt chúng.

Sử dụng các biến số can thiệp

Tolman tỏ ra không nhất quán khi sử dụng các khái niệm tinh thần như chỉ là các khái niệm dùng để mô tả hành vi. Năm 1925 ông coi các mục đích và nhận thức vừa là các mô tả hành vi vừa là các yếu tố quyết định hành vi. L. D. Simth đã ghi nhận sự thiếu nhất quán của Tolman: