Những Ngôi Sao Xa Xôi - Lê Minh Khuê - VOH

Table of Contents

• Kiến thức cơ bản
  • I. Đọc hiểu chung
  • II. Đọc hiểu văn bản
  • III. Tổng kết
• Luyện tập
  • Câu 1 (trang 122 sgk Ngữ Văn 9 Tập 2):
  • Câu 2 (trang 122 sgk Ngữ Văn 9 Tập 2):

Trường Sơn đông nắng, tây mưa

Ai chưa đến đó như chưa hiểu mình.

(Tố Hữu)

Đường Trường Sơn một cái tên thôi cũng gợi cho ta về một thời lửa cháy, gợi hình ảnh những đoàn quân nối tiếp nhau lên đường ra mặt trận, gợi những đoàn xe ra trận vì Miền Nam thân yêu. Viết về những nẻo đường Trường Sơn trong những năm đánh Mĩ, không chỉ có những bài thơ, bài ca ca ngợi những chiến sĩ lái xe hay những cô gái mở đường trong trang thơ của Lâm Thị Mĩ Dạ mà còn có những câu chuyện đầy cảm phục viết về những cô gái thanh niên xung phong, những cô trinh sát mặt đường, những cô chuyên phá bom nổ chậm mở đường cho xe qua. Hình ảnh, công việc của những cô gái trẻ ấy đã được nữ văn sĩ Lê Minh Khuê kể lại trong truyện ngắn” Những ngôi sao xa xôi”.

Kiến thức cơ bản

I. Đọc hiểu chung

1. Tác giả:

Lê Minh Khuê sinh năm 1949, quê ở Thanh Hóa. Trong kháng chiến chống Mĩ, Lê Minh Khuê gia nhập thanh niên xung phong và bắt đầu viết văn vào đầu những năm 70. Là cây bút nữ chuyên về truyện ngắn, trong những năm chiến tranh, truyện của bà thường viết về cuộc sống chiến đấu của tuổi trẻ trên tuyến đường Trường Sơn. Sau năm 1975, tác phẩm của bà bám sát những chuyển biến của đời sống xã hội và con người trên tinh thần đổi mới.

2. Tác phẩm:

a. Hoàn cảnh sáng tác:

Truyện "Những ngôi sao xa xôi" là một trong số những tác phẩm đầu tay của Lê Minh Khuê, viết năm 1971, lúc cuộc kháng chiến chống Mĩ của dân tộc đang diễn ra ác liệt. Văn bản đưa vào sách giáo khoa có lược bớt một số đoạn.

Truyện ngắn được đưa vào tuyển tập “Nghệ thuật truyện ngắn thế giới” xuất bản ở Mĩ.

b. Ngôi kể:

Truyện kể theo ngôi thứ nhất. Phương Định là người kể chuyện. Đây là một điểm nhìn lí tưởng, phù hợp dễ dàng tái hiện hiện thực khốc liệt của chiến tranh tại một trọng điểm trên tuyến đường Trường Sơn một cách chân thật. Bên cạnh đó, truyện còn chủ yếu hướng vào khắc họa thế giới nội tâm để làm hiện lên vẻ đẹp trong tâm hồn, cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật một cách chân thực giàu sức thuyết phục.

3. Tóm tắt văn bản:

Truyện kể về cuộc sống chiến đấu của ba cô gái thanh niên xung phong - tổ trinh sát mặt đường gồm Phương Định, Nho và chị Thao. Họ sống trong một cái hang, trên cao điểm tại một vùng trọng điểm ở tuyến đường Trường Sơn. Công việc của họ là quan sát máy bay địch ném bom, đo khối lượng đất đá để san lấp hố bom, đánh dấu những quả bom chưa nổ và phá bom. Công việc nguy hiểm, luôn phải đối mặt với cái chết nhưng cuộc sống của họ vẫn không mất đi niềm vui hồn nhiên của tuổi trẻ, những khát khao và hoài bão. Họ rất gắn bó, yêu thương nhau dù mỗi người một cá tính. Trong một lần phá bom, Nho bị thương, hai người đồng đội hết lòng lo lắng và chăm sóc cho Nho. Một cơn mưa đá vụt đến và vụt đi đã gợi trong lòng họ bao hoài niệm, khát khao.

II. Đọc hiểu văn bản

1. Hoàn cảnh sống và chiến đấu của ba cô gái

Ba cô gái ở trong một cái hang dưới chân cao điểm, giữa một vùng trọng điểm trên tuyến đường Trường Sơn, nơi tập trung nhiều bom đạn, sự nguy hiểm và ác liệt. Từng ngày từng giờ, họ phải đối mặt với bom rơi, đạn nổ. Nơi họ ở có biết bao thương tích vì bom cày đạn xới: “Đường bị đánh lở loét, màu đất đỏ, trắng lẫn lộn. Hai bên đường không có lá xanh. Chỉ có những thân cây bị tước khô cháy. Đó là hiện thực đầy mùi chiến tranh, không có màu xanh của sự sống, chỉ thấy thần chết luôn rình rập.

Công việc của họ lại rất nguy hiểm. Họ phải chạy trên cao điểm giữa ban ngày, phơi mình ra giữa vùng trọng điểm đánh phá của máy bay địch để đo và ước tính khối lượng đất đá lấp vào hố bom, đếm bom chưa nổ và nếu cần thì phá bom. Nhiệm vụ của họ thật quan trọng nhưng cũng đầy gian khổ, hi sinh, phải mạo hiểm với cái chết, luôn căng thẳng thần kinh, đòi hỏi sự dũng cảm và bình tĩnh hết sức.

2. Vẻ đẹp tâm hồn của ba cô gái thanh niên xung phong và cũng là của tuổi trẻ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ

a. Nét chung:

Họ là những cô gái còn rất trẻ, tuổi đời mười tám đôi mươi. Nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, họ rời xa gia đình, xa mái trường, tình nguyện vào cái nơi mà sự mất còn chỉ diễn ra trong gang tấc. Họ hi sinh tuổi thanh xuân và không tiếc máu xương, thực hiện lí tưởng cao đẹp

“Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai”.

Cả ba cô gái đều có tinh thần trách nhiệm cao với công việc, có lòng dũng cảm, gan dạ không sợ gian khổ hi sinh. Họ phải luôn đối mặt với bom đạn của kẻ thù. Họ có thể hi sinh bất cứ lúc nào nhưng để con đường được thông suốt, họ luôn sẵn sàng lao ra mặt đường bất cứ lúc nào. Họ làm việc một cách tự nguyện, luôn nhận khó khăn, nguy hiểm về mình: “Tôi một quả bom trên đồi. Nho hai quả dưới lòng đường. Chị Thao một quả dưới cái chân hầm ba - ri - e cũ”. Đối mặt với hiểm nguy, các cô cũng nghĩ đến cái chết nhưng là “một cái chết mờ nhạt không cụ thể”. Họ đã đặt công việc lên trên cả tính mạng của mình. Những lúc căng thẳng nhất, chị Thao móc cái bánh bích quy trong túi ra nhai. Họ nói đến công việc phá bom với giọng điệu bình thản: “Quen rồi. Một ngày chúng tôi phá bom đến năm lần. Ngày nào ít: ba lần”. Khi phá bom, bước tới cạnh những quả bom chưa nổ, họ không đi khom mà cứ đường hoàng, thẳng lưng bước tới. Đối mặt với cái chết, họ không hề run sợ mà bình tĩnh moi đất, đặt dây, châm lửa, tính toán sao cho chính xác.

Cũng như những người lính, tình đồng đội của họ cũng rất gắn bó, thân thiết. Cuộc sống nay còn mai có thể mất đã gắn kết họ lại với nhau. Họ hiểu được tính tình, sở thích của nhau. Họ quan tâm chăm sóc nhau rất chu đáo. Chính vì vậy, Phương Định bồn chồn, lo lắng khi chờ chị Thao và Nho đi trinh sát trên cao điểm “Không gì cô đơn và khiếp sợ hơn khi bom gào thét chung quanh mà không nghe một tiếng trả lời nào dưới đất. Dù chỉ một tiếng súng trường thôi, con người cũng thấy mênh mông bên mình một sự che chở đồng tình.”. Khi Nho bị thương, Phương Định và chị Thao đã lo lắng, băng bó chăm sóc Nho cẩn thận với niềm xót xa như chị em ruột thịt và cảm thấy “đau hơn người bị thương”.

Cuộc sống chiến đấu ở chiến trường thật gian khổ, hiểm nguy nhưng họ luôn lạc quan, yêu đời. Dõi theo truyện, chúng ta nhận thấy họ là nhưng người có cuộc sống nội tâm phong phú, đáng yêu, dễ xúc cảm và nhiều mơ ước. Họ thích làm đẹp cho cuộc sống của mình ngay cả trong hoàn cảnh chiến trường ác liệt: Nho thích thêu thùa, chị Thao chăm chép bài hát, Phương Định thích ngắm mình trong gương, ngồi bó gối mộng mơ và hát… Họ hồn nhiên như những đứa trẻ trước cơn mưa đá. Và trận mưa đã trở thành nỗi nhớ - sự nối dài quá khứ hôm qua và khát vọng mai sau. Cơn mưa đá làm kỉ niệm sống dậy như những khoảng sáng trong tâm hồn. Đó là những cảm xúc hồn nhiên như nguồn sống, điểm tựa, giúp họ thêm vững vàng, thêm sức mạnh vượt qua những khó khăn, nguy hiểm.

b. Nét riêng:

• Nho là một cô gái trẻ, xinh xắn “trông nó nhẹ, mát mẻ như một que kem trắng”, cô “cái cổ tròn và những cúc áo nhỏ nhắn” rất dễ thương khiến Phương Định “muốn bế nó trên tay”. Nho lại rất hồn nhiên – cái hồn nhiên trẻ thơ: “vừa tắm dưới suối lên, cứ quần áo ướt, Nho ngồi, đòi ăn kẹo”. Khi bị thương nằm trong hang vẫn nhổm dậy, xòe tay xin mấy viên đá mưa. Nhưng trong chiến đấu thì rất dũng cảm, hành động thật nhanh gọn: “Nho cuộn tròn cái gối, cất nhanh vào túi”, “quay lưng lại chúng tôi, chụp cái mũ sắt lên đầu…” Và trong một lần phá bom, cô đã bị sập hầm, đất phủ kín lên người. Mặc dù bịthương rất đau nhưng cô không rên la, không muốn cho đồng đội phải lo lắng.

• Chị Thao, tổ trưởng, ít nhiều có từng trải hơn, mơ ước và dự tính về tương lai có vẻ thiết thực hơn, nhưng cũng không thiếu nhưng khát khao và rung động của tuổi trẻ “Áo lót của chị cái nào cũng thêu chỉ màu”. Chị lại hay tỉa đôi lông mày của mình, tỉa nhỏ như cái tăm nhưng trong công việc, ai cũng gờm chị về tính cương quyết, táo bạo. Đặc biệt là sự “bình tĩnh đến phát bực”: máy bay địch đến nhưng chị vẫn “móc bánh quy trong túi, thong thả nhai”. Có ai ngờ con người dày dạn trước sự sống và cái chết như thế lại sợ máu, sợ vắt: “thấy máu, thấy vắt là chị nhắm mắt lại, mặt tái mét”.

• Phương Định cũng trẻ trung như Nho. Cô là một cô học sinh thành phố, nhạy cảm và hồn nhiên, thích mơ mộng và hay sống với những kỉ niệm của tuổi thiếu nữ vô tư về gia đình và về thành phố của mình. Ở đoạn cuối truyện, sau khi trận mưa đá tạnh, là cả một dòng thác kỉ niệm về gia đình, về thành phố trào lên và xoáy mạnh như sóng trong tâm trí cô gái.

Với ngòi bút của lê Minh Khuê, mỗi người có một cá tính riêng nhưng ở họ đều ngời sáng vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng Việt Nam, của tuổi trẻ Việt Nam. Viết về ba cô thanh niên xung phong, Lê Minh Khuê đã không tô vẽ, không mĩ lệ mà miêu tả hết sức cụ thể, chân thực bằng cách cá thể hóa nhân vật với những hình ảnh rất đời thường. Họ đã từ cuộc đời bước vào trang sách, trở thành những anh hùng – những ngôi sao trên bầu trời Trường Sơn.

3. Nhân vật Phương Định:

a. Phương Định là cô gái có tâm hồn trong sáng:

*Nhạy cảm, mơ mộng:

- Phương định là cô gái trẻ người Hà Nội, từng có một thời học sinh hồn nhiên vô tư nên dù vào chiến trường đã ba năm nhưng cô hay nhớ về kỷ niệm. Nó vừa là khao khát, vừa là liều thuốc tinh thần động viên cô nơi tuyến lửa.

- Cô thường quan tâm đến hình thức, tự đánh giá mình là một cô gái khá “Tôi là con gái Hà Nội. Nói một cách khiêm tốn, tôi là một cô gái khá.”. Cô biết mình được nhiều người để ý, thấy tự hào nhưng không vồn vã mà tỏ ra kín đáo, tưởng như kiêu kì.

- Hay mơ mộng, tìm thấy sự thú vị trong cuộc sống, trong cảcông việc đầy nguy hiểm “Việc nào cũng có cái thú vị của nó. Có ở đâu như thế này không: đất bốc khói, không khí bàng hoàng, máy bay đang ầm ì xa dần.” Nó như thách thức thần kinh con người để rồi lúc vượt qua nó, chiến thắng nó, cô cảm thấy thú vị.

*Hồn nhiên, yêu đời:

- Thích hát, thuộc rất nhiều bài hát (từ bài hành khúc bộ đội đến...), thậm chí bịa ra lời mà hát.

- Dưới cơn mưa đá, cô “vui thích cuống cuồng”, say sưa tận hưởng cơn mưa hồn nhiên như chưa hề nghe thấy tiếng bom rơi đạn nổ.

b. Phương Định là người dũng cảm, có tinh thần trách nhiệm với công việc

Khi thực hiện nhiệm vụ phá bom, ban đầu cô cũng thấy căng thẳng, hồi hộp, nhưng cảm thấy có ánh mắt của các chiến sĩ đang dõi theo động viên, khích lệ, lòng tự trọng trong cô đã thắng cả bom đạn. Cô không đi khom mà đàng hoàng bước tới; bình tĩnh, tự tin thực hiện từng thao tác phá bom, chạy đua với thời gian để vượt qua cái chết. Và khi chờ bom nổ, cô không nghĩ gì ngoài việc làm thế nào để hoàn thành công việc mà thôi. Quả thật, những con người như Phương Định đáng để chúng ta khâm phục và tự hào.

c. Cô thương yêu những người đồng đội của mình:

Khi chị Thao và Nho lên mặt đường, Phương Định lo lắng, dõi theo họ. Cô cảm thấy cô đơn khi không nghe được tiếng của họ hoặc tiếng súng trường “Không gì cô đơn và khiếp sợ hơn khi bom gào thét chung quanh mà không nghe một tiếng trả lời nào dưới đất.”. Nho bị thương, cô chăm sóc Nho chu đáo. Cô hiểu rõ tâm trạng lo lắng của chị Thao khi Nho mặc dù chị đã cố che dấu bằng việc bảo cô hát. Với đại đội trưởng, chỉ tiếp xúc qua điện thoại nhưng cô biết rõ từ cách ăn nói đến đặc điểm riêng. Với những chiến sĩ mà cô đã gặp trên tuyến đường Trường Sơn, cô quý trọng và khâm phục họ.

Qua dòng suy tư của Phương Định, người đọc không chỉ thấy sự toả sáng của phẩm chất anh hùng mà còn hình dung được thế giới nội tâm phong phú ở cô. Sự khốc liệt của chiến tranh đã tôi luyện tâm hồn vốn nhạy cảm yếu đuối thành bản lĩnh kiên cường của người anh hùng cách mạng. Nét điệu đà, hồn nhiên, duyên dáng của một cô gái càng tôn thêm vẻ đáng yêu của cô thanh niên xung phong gan dạ, dũng cảm. Có thể nói, Phương Định, Nho và Thao là hình ảnh tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt Nam thời chống Mỹ cứu nước.

4. Ngôn ngữ, giọng điệu của truyện

Ngôn ngữ trần thuật của truyện phù hợp với nhân vật kể chuyện: Phương Định, cô gái xung phong người Hà Nội ra chiến trường - đã khiến cho truyện có được một giọng điệu và ngôn ngữ tự nhiên, gần với lời ăn tiếng nói hàng ngày của người Hà Nội, trẻ trung và đặc biệt giàu chất nữ tính. Tác giả thường dùng câu ngắn, nhịp nhanh thể hiện được không khí khẩn trương trong hoàn cảnh chiến tranh. Riêng các đoạn hồi tưởng, nhịp kể chậm lại gợi nhớ một thời tuổi nhỏ đã qua, một thời vô tư hồn nhiên và không khí bình yên trước chiến tranh.

5. Tuổi trẻ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ

Câu chuyện cho ta thấy tuổi trẻ thế hệ thanh niên kháng chiến chống Mĩ gặp nhiều gian lao, hiểm nguy nhưng ở họ vẫn luôn ngời sáng tinh thần tự do, dũng cảm, ngang tàng. Ở họ có sự kết hợp hoàn hảo giữa những phẩm chất anh hùng cao đẹp và tâm hồn sáng ngời của người bộ đội Cụ Hồ.

III. Tổng kết

Nhà văn Lê Minh Khuê đã có cái nhìn thật đẹp, thật lãng mạn về cuộc sống chiến đấu, về con người trong chiến tranh. Chiến tranh là đau thương mất mát song chiến tranh không thể hủy diệt được vẻ đẹp tâm hồn của tuổi trẻ, của con người Việt Nam. Chính từ những nơi gian lao, ác liệt ta lại thấy ngời sáng vẻ đẹp của tuổi trẻ, của chủ nghĩa anh hùng Cách mạng. Ba cô thanh niên xung phong trong những trang văn xuôi trữ tình êm mượt của Lê Minh Khuê gieo vào lòng người đọc ấn tượng khó quên về vẻ đẹp lung linh tỏa sáng của những ngôi sao xa xôi. Hình ảnh họ khiến ta nhớ đến ý thơ của Lâm Thị Mĩ Dạ trong “Khoảng trời hố bom”

Đêm đêm tâm hồn em tỏa sáng

Những vì sao ngời chói lung linh.

Luyện tập

Câu 1 (trang 122 sgk Ngữ Văn 9 Tập 2):

Tìm đọc một số bài thơ, đoạn thơ hay viết về thế hệ trẻ trong kháng chiến chống Mỹ:

“Cùng mắc võng trên rừng Trường SơnHai đứa ở hai đầu xa thẳmÐường ra trận mùa này đẹp lắmTrường Sơn đông với Trường Sơn tây”

(Trường Sơn đông, Trường Sơn tây, Phạm Tiến Duật)

“Ðắp cho anh nấm đất mặn nơi nàyNơi anh ngã muối ngấm vào vết đạnXót thịt xót xương, xót người nằm xuốngThủy triều lên nấm mộ cũng ngập chìm”

(Nghĩa trang trong rừng đuốc, Nguyễn Duy)

“Không có kính không phải vì xe không có kínhBom giật, bom rung kính vỡ đi rồiUng dung buồng lái ta ngồi,Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng”

(Bài thơ về tiểu đội xe không kính, Phạm Tiến Duật)

“Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn NhứtNhưng anh gượng đứng lên tì súng trên xác trực thăng

Và anh chết trong khi đang đứng bắn Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng”

(Dáng đứng Việt Nam, Lê Anh Xuân)

Câu 2 (trang 122 sgk Ngữ Văn 9 Tập 2):

Phát biểu cảm nghĩ về nhân vật Phương Định:

a. Một cô gái có tâm hồn trong sáng:

- Người Hà Nội, từng có một thời học sinh hồn nhiên vô tư. Hay nhớ về kỷ niệm (kỷ niệm luôn sống lại trong cô ngay giữa chiến trường ác liệt; chỉ một cơn mưa đá vụt qua là kỷ niệm lại thức dậy trong cô...). Nó vừa là khao khát, vừa là liều thuốc tinh thần động viên cô nơi tuyến lửa.

- Nhạy cảm, thường quan tâm đến hình thức (tự đánh giá mình là một cô gái khá...); biết mình được nhiều người để ý, thấy tự hào nhưng không vồn vã mà tỏ ra kín đáo, tưởng như kiêu kỳ.

- Hay mơ mộng, tìm thấy sự thú vị trong cuộc sống, trong cả công việc đầy nguy hiểm “Việc nào cũng có cái thú vị của nó. Có ở đâu như thế này không...”. Nó như thách thức thần kinh con người để rồi lúc vượt qua nó, chiến thắng nó, cô cảm thấy thú vị.

- Thích hát, thuộc rất nhiều bài hát (từ bài hành khúc bộ đội đến...), thậm chí bịa ra lời mà hát.

- Dưới cơn mưa đá, cô “vui thích cuống cuồng”, say sưa tận hưởng cơn mưa hồn nhiên như chưa hề nghe thấy tiếng bom rơi đạn nổ.

b. Phương Định là người dung cảm, có tinh thần trách nhiệm trong công việc (xem phân tích phía trên)

⇒ Phương Định là hình ảnh tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt Nam thời chống Mỹ cứu nước. Nhân vật đã gợi cho người đọc lòng cảm phục, yêu mến sâu sắc.