"Nổi Tiếng" Vì Nghề Bắt Gián Mưu Sinh - CAND

Cơ duyên với nghề bắt gián

Một buổi chiều Sài Gòn nắng nóng gay gắt, chúng tôi tìm đến nhà bà Trần Thị Kim Anh (52 tuổi) trong con hẻm nhỏ số 748 ở đường Hồng Bàng, phường 1, quận 11, để tìm hiểu về nghề bắt gián đã khiến bà "nổi tiếng" bấy lâu nay. Tiếp chúng tôi ở cái quán đối diện trước nhà, vợ chồng bà Kim Anh vui vẻ kể về cuộc đời và những vui buồn của nghề bắt gián có phần lạ lùng mà ông bà gắn bó bấy lâu nay. Bà Anh cho biết, tính ra đến nay vợ chồng bà đã có thâm niên hơn 15 năm theo nghề.

Ông Hồ Hoàng Khanh (57 tuổi, chồng bà Anh) kể lại, trước khi đến với nghề lạ kỳ này, ông làm nghề uốn mài lưỡi câu cho tiệm chuyên phục vụ dân đi câu của một người bạn. Cái tiệm đó lúc ấy cũng chỉ bán trùng, bán dế… làm mồi để câu cá. Nhưng sau đó thấy nhiều người hỏi mua gián làm mồi câu và nghe họ nói rằng gián là loại mồi câu cực nhạy, ông liền nghĩ đến việc đi bắt gián về bán cho những cần thủ. "Hồi đó hoàn cảnh gia đình tôi rất khó khăn, khổ sở vì nhà cửa xập xệ, thu nhập chẳng đáng là bao vì vợ chồng tôi không có nghề nghiệp, vốn liếng cũng không… Vì nhà nghèo như vậy nên không đứa con nào được đi học đến nơi đến chốn cả… Sau khi nghe và biết con gián được dân câu cá ưa chuộng nên vợ chồng tôi quyết định đi bắt gián bán kiếm tiền tăng thu nhập".

Tiếp lời chồng, bà Anh với khuôn mặt sạm nắng và đôi bàn tay đầy những vết sẹo nhỏ, chia sẻ, đúng ra đã có lúc ông bà tính không theo nghề bắt gián vì thời gian đầu không phải lúc nào cũng tìm được mối bán trong khi giá bán quá thấp dù công việc này chẳng dễ dàng gì. Nhưng vì có duyên với nghề mà từ đó đến nay, hình ảnh người phụ nữ lọ mọ bên các cống nước, các sạp hàng trong chợ, các bãi đất trống ven đường với chiếc vỏ hộp sữa hay thùng nhựa và vài cây gỗ, cây sắt để vừa bắt gián đất (gián đen) và gián cánh (gián đỏ) đã trở nên quen thuộc với người dân quanh khu vực chợ Bình Thới, quận 11.

Hằng ngày, từ 10h sáng cho đến gần 4h chiều, bà Anh cùng hai con đi bán vé số dạo. Sau đó vào buổi chiều từ hơn 4h bà về nhà rồi đi xe đạp mang theo đồ nghề cặm cụi đi bắt gián… Với mỗi loại gián có cách bắt khác nhau. Để bắt được gián đất, bà Anh thường tìm tới những khu đất trống, um tùm cỏ dại rồi dùng một cây sắt nhỏ đào xới đất, vén cỏ, là có thể thấy những chú gián đất màu đen chạy ra, chỉ chờ thế, bà nhanh nhẹn dùng tay bắt chúng bỏ vào hộp. Bà bắt cả gián to lẫn gián nhỏ vì ngoài những con to bán được ngay thì với những con gián nhỏ sẽ được bà bỏ vào những vỏ hộp sữa cùng với đất ẩm để nuôi, khi chúng đủ kích cỡ sẽ đem bán cho khách.

Gián đất được nuôi trong các hộp, thùng.

Bên cạnh cách bắt gián bằng tay ở những khu đất trống vào ban chiều thì buổi tối bà lại đến khu chợ Bình Thới bắt gián đỏ. Để bắt được loại gián có cánh này, bà Anh sử dụng nhiều cách khác nhau. Chẳng hạn như bà thường đi lượm hoặc xin vỏ sầu riêng ở chợ để làm mồi nhử gián. Và bà chỉ cần đem những miếng vỏ sầu riêng đặt rải rác khắp chợ - gần nơi có những rãnh nước hay hốc cống, khi ngửi được mùi đặc trưng của sầu riêng, lũ gián sẽ tự tìm đến thưởng thức mồi. Với cách này thì việc bắt gián khá đơn giản vì chỉ việc dùng tay cầm cả miếng vỏ sầu riêng đang có hàng chục con gián "say mồi" đưa vào miệng chiếc thùng nhựa (gần trên miệng chiếc thùng nhựa được bà Anh quét một lớp mỡ trơn để tránh việc lũ gián bò ra) lắc mạnh là lũ gián sẽ rơi gọn vào trong.

Ngoài ra, một cách bắt gián thông thường khác được bà Anh dùng, đó là lấy những cây gỗ hay sắt nhỏ dài - một đầu được quấn vải trên đó có quét lên những lớp kẹo mạch nha dẻo. Sau đó bà đút dụng cụ này vào các miệng lỗ cống. Trong khi chờ đợi lũ gián tới ăn mồi, bà Anh còn tranh thủ dùng đèn pin bắt những con gián đang bò lổm ngổm kiếm ăn trên các sạp thịt, trên tường, dưới đất… Sau đó một lúc, bà Anh đi thu lại các cây gỗ, sắt đang câu nhử lũ gián, giống như mồi vỏ sầu riêng, kẹo mạch nha cũng khiến lũ gián say sưa ăn mồi gần như "dính" với cây gỗ này… Mọi việc cứ lặp lại như vậy vài lần, bà Anh đã thu được hàng trăm con gián.

"Bắt gián ở chợ thường vào ban đêm khoảng 9-10 giờ và về đến nhà có khi nửa đêm hoặc thời gian đã sang ngày hôm sau. Giá bán mỗi con gián được 100 đồng. Vì thế, mỗi ngày thu nhập cũng được khoảng từ 70.000 đến 150.000 đồng, nhưng phải tùy thuộc vào đơn đặt hàng của khách. Hôm nào không có đặt hàng thì coi như không có thu nhập", bà Anh cho biết.

Một nghề mưu sinh lương thiện nhưng cũng đầy cơ cực

Cứ thế, gần như ngày nào công việc của bà Anh cũng diễn ra đều đặn như vậy. Và qua nhiều năm nay, cuộc sống của hai vợ chồng và bốn đứa con bà phụ thuộc phần lớn vào thu nhập từ nghề bắt gián (cùng với những việc khác để có thêm thu nhập cho gia đình). Cũng từ đó, căn nhà trong hẻm nhỏ 748 trên đường Hồng Bàng của gia đình bà trở thành một "cơ sở nuôi nhốt gián khép kín" với những thùng, hũ đựng, nuôi các loại gián to nhỏ khác nhau.

Và từ lâu giới câu cá ở TP Hồ Chí Minh đều ít nhiều biết đến tên tuổi vợ chồng bà Anh vì ông Khanh cũng là một người yêu thích câu cá, ông thường đi bắt gián làm mồi câu cá chim, cá tra, cá bông lau… "Giờ đa số vợ tôi đi bắt gián một mình, nhưng lúc khách cần số lượng nhiều thì cả hai vợ chồng cùng đi. Nếu bắt số lượng từ 100-200 con thì cũng phải đi tới 1-2h sáng mới về", ông Khanh giãi bày.

Trong khi trò chuyện với chúng tôi, thỉnh thoảng lại có cuộc điện thoại gọi đến cho ông Khanh đặt hàng từ 2-3 hộp gián. "Một tiệm câu mới gọi tôi mang giao ba hộp gián. Vợ chồng tôi chủ yếu đi bắt gián theo nhu cầu đặt trước của khách hàng ở thành phố. Tuy nhiên, một số khách ở nhiều địa phương khác như Bến Tre, Long An, Tiền Giang, Vũng Tàu… cũng thỉnh thoảng liên hệ với vợ chồng tôi đặt hàng. Mỗi lần giao hàng, chúng tôi phải đếm từng con, thường thì một hộp (vỏ hộp sữa bột) 300 con gián đất bán được khoảng 50 ngàn đồng", ông Khanh tươi cười cho biết.

Nói về những khó khăn, trắc trở từ cái nghề đặc biệt này, bà Anh lắc đầu bảo: "Nhìn việc của tôi, nhiều người tưởng đơn giản nhưng thực tế tôi cũng gặp khá nhiều rắc rối, mệt mỏi khi đi bắt gián chứ chẳng chơi đâu". Theo bà Anh, sau khi trời mưa sẽ dễ bắt gián hơn vì đất ẩm ướt, trời nắng thì khó hơn vì đất cứng không dễ đào bới. Với những ngày trời mưa, nếu có khách đặt hàng và trong nhà không còn gián dự trữ, bà vẫn phải lặn lội mang áo mưa đi bắt gián để giữ mối làm ăn lâu dài. Tuy nhiên, có vẻ gián đang ngày càng ít đi, và đương nhiên sẽ càng khó bắt chúng.

Bà Anh lý giải: "Trước đây gián nhiều lắm, vì đất trống nhiều và người ta cũng ít dùng bình xịt thuốc diệt gián, mối như bây giờ. Nhưng hiện nay việc bắt gián ngày càng khó khăn, khi nhà cửa và các công trình xây dựng được xây dựng san sát nhau, không còn nhiều đất trống… Tuy nhiên, mỗi khi có khách đặt hàng, dù thế nào chúng tôi cũng cố gắng cung cấp đủ và giao tận nơi cho khách để hy vọng khách sẽ tiếp tục đặt hàng".

Đó là khó khăn về nguồn hàng, nhưng ngay cả khi thực hiện việc bắt gián cũng tiềm ẩn những nguy cơ không nhỏ. Đặc biệt là khi bắt gián đất, vì lúc đó phải vào những khu đất trống, những bãi rác rồi dùng cây sắt và tay trần để bới đất và bắt gián (không thể dùng găng tay vì gián đất có kích cỡ khá nhỏ và trơn trượt) nên không ít lần bàn tay bà Anh bị xây xước, rách da chảy máu. "Việc này tưởng dễ dàng nhưng nó cũng không ít nguy hiểm bởi trong những bãi đất trống, bãi rác thì người ta có thể vứt bất cứ thứ gì như kim tiêm, mảnh sành sứ, cây sắt… nên chuyện bị thương, bị chảy máu ở tay là thường tình…", bà Anh cho hay.

Các cách bắt gián của bà Anh.

Chưa kể thời gian trước đây mỗi lần bà Anh lom khom, lụi cụi đi bắt gián cánh ở các sạp hàng tại khu chợ vào ban đêm, nhiều người còn nghi ngờ bà làm chuyện xấu, có hành vi mờ ám, nên không ít lần dân phòng đã đến hỏi về công việc thực sự của bà là gì. Và khi biết bà bắt gián, nhiều người vẫn không hiểu gián để làm gì, những lúc ấy bà chỉ cười trừ và trả lời rằng bắt về làm thuốc…

"Quả thật mới đầu đi làm nghề này khiến tôi rất ngại ngần vì thấy nhiều người cứ nhìn nhìn, tỏ vẻ ngạc nhiên pha lẫn chút hiếu kỳ, thậm chí có người còn hỏi đi hỏi lại làm tôi rất ngượng. Thật sự có lúc tủi thân tôi đã muốn bỏ nghề nhưng nghĩ kỹ đây là nghề lương thiện, không làm hại ai, hơn nữa nó lại là một trong những kế sinh nhai của gia đình tôi, chỉ cần chăm chỉ thì cũng giúp phần nào kinh tế gia đình đỡ khó khăn. Có lần tôi còn được phường tuyên dương trong việc góp phần bảo vệ môi trường khi đi bắt gián như vậy", bà Anh vui vẻ bộc bạch.

Dẫn chúng tôi vào đằng sau nhà để xem những hộp, thùng nuôi nhốt gián, quả thực khi ông Khanh mở những thùng nhựa ra, cái mùi hôi đặc trưng của loài gián xông lên khá nặng khiến chúng tôi có cảm giác nhợn miệng. Thấy một số con gián đã chạy ra khỏi thùng hoặc bay lên chạy trốn, ông Khanh liền lấy tay trần bắt lại bỏ vào thùng… Nhìn cảnh đó, thắc mắc thì ông Khanh cười bảo rằng, bao năm nay sống chung với gián, tiếp xúc trực tiếp với chúng hằng ngày nên có lẽ vợ chồng ông cũng… quen mùi, do đó không còn bị "sốc" mỗi lần mở những chiếc nắp thùng nuôi nhốt gián ra. Còn chuyện cầm bắt gián trực tiếp là việc ngày nào mà vợ chồng ông cũng làm, nhiều người lo lắng cho sức khỏe của hai vợ chồng ông nhưng may mắn là trước giờ vợ chồng ông luôn cẩn trọng, chú ý vệ sinh sạch sẽ nên chưa có gì ảnh hưởng quá nghiêm trọng đến sức khỏe của mình.

Chỉ những con gián đất lúc nhúc trong thùng, ông Khanh giải thích: "Chúng tôi nuôi cả con lớn lẫn con nhỏ và tôi thấy con gián lớn vẫn đẻ con bình thường. Thực sự thì nuôi gián đất cũng tương đối dễ vì thức ăn chỉ là những mẩu bánh mì khô".

Vừa giúp chồng bắt lại những con gián xổng ra ngoài, bà Anh vừa chia sẻ: "Có lẽ do nghề này đã chọn chúng tôi, và nó đã giúp gia đình chúng tôi qua bao khó khăn. Do đó chúng tôi mới gắn bó với nó 15 năm nay. Mấy năm trước căn nhà tôi cũng đã được sửa sang lại, con cái cũng lớn khôn hết rồi (một trong bốn đứa con của vợ chồng bà đã xây dựng gia đình và có con nhỏ - PV). Có thể nói, chính nhờ nghề này mà chúng tôi có thu nhập nhất định lo cho gia đình mình dù không cao như các nghề khác, nhưng chắc chắn chúng tôi sẽ tiếp tục theo nghề cho đến lúc nào không làm được nữa mới thôi".

Ông Hồ Hoàng Khanh cho hay, nghề này không sợ thất nghiệp vì hiện nay dân câu cá "văn nghệ" xuất hiện ngày càng nhiều và câu cá đang trở thành môn giải trí của nhiều người dân Sài Gòn vào cuối tuần. Cứ vào mùa mưa và mùa câu cá như hiện nay, nhu cầu về mồi câu sẽ lớn. Đương nhiên, câu cá giải trí, câu cá mưu sinh đều cần đến mồi... gián của vợ chồng ông. Thường thì khách hàng chuộng gián đất hơn là gián cánh (thường dùng để câu sông) vì nó câu được nhiều loại cá như cá bông lau, cá rô, cá trê, cá chim, cá tra… Ngay cả kỳ nhông, kỳ đà, chim kiểng giờ người ta cũng cho ăn gián đất.