Ông Ba Mươi Và Chuyện Tế Lễ đêm Ba Mươi

Sunday, 18:39 12/01/2020Ông Ba mươi và chuyện tế lễ đêm ba mươi

• N

• Nhà Nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ

Kinhtedothi - Tại sao lại gọi Hổ là “Ông Ba mươi”? Cái tên gọi này đã có nhiều cách giải thích, chung quy lại, đó cũng là những cách giải thích theo truyền miệng dân gian, có nghĩa là, dân gian sáng tạo những câu chuyện để giải thích một tên gọi, một thành ngữ hoặc tục ngữ. Cách giải thích phổ biến hiện nay là nương theo truyện cổ tích đã được Nguyễn Đổng Chi kể lại trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam mà ông ghi rõ là “theo Sơn Nam… và theo lời kể của người Hà Tĩnh”. Có thể tóm tắt truyện như sau:Phạm Nhĩ là người sống ở Thiên cung, có sức khỏe phi thường. Ông có vành tai rách nên gọi tên như vậy. Phạm Nhĩ cậy có sức át cả thiên binh thiên tướng. Qua nhiều lần giao chiến, ông định lật đổ cả Ngọc Hoàng để lên ngôi Thiên Đế. Ngọc Hoàng yếu thế bèn cầu Phật. Đức Phật tự thân đi bắt Phạm Nhĩ nhốt vào túi thần giao cho Ngọc Hoàng xử lí.Ngọc Hoàng đày Phạm Nhĩ xuống trần gian nhưng cắt đôi cánh đi để khỏi bay về trời làm loạn, đồng thời hóa phép làm cho tai Phạm Nhĩ, vốn rất thính, nghe được ngàn dặm, phải cụp lại khi tỉnh. Nói chung là làm giảm sức mạnh của ông. Nể lời Phật dạy, Ngọc Hoàng giao cho Phạm Nhĩ làm chúa tể sơn lâm, đời đời gọi là Hổ. Còn việc gọi Hổ là Ông Ba mươi là theo lệ khi có người nào săn được hổ thì được vua thưởng 30 quan tiền vì trừ được tai họa cho dân nhưng đồng thời cũng phạt 30 hèo vì sợ vong hồn Phạm Nhĩ giận mà tác quái.Ở miền Nam cũng có câu chuyện giải thích nhưng sự việc vào đời Nguyễn với các nhân vật vua Gia Long nhờ hổ mà sống sót, sau này ra lệnh ai bắt được hổ thì thưởng 30 quan nhưng cũng đánh 30 gậy. Vì thế có tên là Ông Ba mươi.Đó là những câu chuyện dân gian được sưu tầm muộn. Còn có những câu chuyện khác sớm hơn, liên quan đến danh xưng Ông Ba mươi và từ đó, chúng ta có thể giải thích tên gọi này có chiều sâu hơn.Chúng tôi, bắt đầu từ 1978, khi được giao dạy phần Văn học dân gian các dân tộc ít người ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, bài đầu tiên là về tác phẩm “Đẻ đất đẻ nước” của người Mường, đã tiến hành so sánh tác phẩm này với truyền thuyết dựng nước của người Việt.Qua so sánh đó, chúng tôi bước đầu nhận ra sự tương hợp giữa các typ, motip khởi nguyên giữa chúng, trong đó có sự tương đồng nhiều mặt giữa truyện Mộc Tinh trong Lĩnh Nam chích quái với chương Chặt cây Chu trong sử thi thần thoại Mường, đặc biệt nhận ra rằng, chi tiết đánh Quỷ Xương Cuồng chính là mô típ săn Moong Lồ (săn Hổ lớn) còn được kể ở đây. Từ đó, trong bài giảng của mình, tôi luôn luôn dùng dẫn chứng này khi nói về mối quan hệ Mường Việt trong văn học dân gian.Năm 2006, khi tiếp cận tác phẩm Lĩnh Nam chích quái với tư cách là một kiểu tự sự trầm tích, trong bài Lĩnh Nam chích quái - Từ điểm nhìn văn hóa (Tạp chí Nghiên cứu Văn học - 2006), chúng tôi có dịp trình bày một số mối tương quan này giữa Mường và Việt, có nhắc tới Mộc tinh (nhưng vì bài dài, chúng tôi phân tích những ví dụ khác điển hình hơn). Năm 2010, khi đọc bài Tại sao Hổ lại được gọi là ông Ba Mươi của Đặng Tiến in trên trang mạng Người hiếu cổ thì chúng tôi hoàn toàn đồng thuận với ông và coi đó như là những ý kiến tri âm.Tuy nhiên, với sự dè dặt cần có của nhà khoa học, tác giả Đặng Tiến viết “Đây là giả thuyết, chúng tôi coi như một phát hiện, đưa ra để trao đổi”. Dựa trên việc mô tả hình ảnh Xương Cuồng trong truyện Mộc tinh, tác giả cho rằng “Xương Cuồng là thần cây chiên đàn”, “Lời mô tả gợi ý: Mộc Tinh có thể là thú dữ, chủ yếu là hổ”.Và với việc truyện Mộc Tinh ghi lại tục tế thần hàng năm, vào ba mươi Tết, phải tế thần Xương Cuồng, tác giả đề xuất: “Thần Xương Cuồng ấy phải chăng là thần Hổ mà người Văn Lang sợ hãi và trọng vọng, làm lễ tế hàng năm vào ngày ba mươi Tết? Rồi chăng từ phong tục cổ sơ này, đã có từ thời các vua Hùng, mà con hổ, con cọp được gọi là Ông Ba mươi cho đến ngày nay?”.Chúng tôi viết bài này “trao đổi” trên tinh thần đồng thuận với tác giả dựa trên những tra cứu của chính mình và góp phần khẳng định giả thuyết trên của bác Đặng Tiến.Cuối đời Lê, có chuyện Ma Trành (Trành cũng có âm là Xương như đã nói) do Phạm Đình Hổ chép lại (Trành quỷ hiển linh) cũng nói Trành là tinh của người chết vì Hổ, thành Hổ về bắt người ăn thịt cũng đúng như chú giải của Thiều Chửu trong từ điển. Hơn nữa, Phạm Đình Hổ còn nhắc lại ở đây, việc Ma Trành vật chết Nhâm Ngao.Lĩnh Nam chích quái chép rằng “dân phải lập đền thờ, hàng năm đến ngày 30 tháng Chạp, theo lệ phải mang người sống đến nộp, mới được yên ổn. Dân thường gọi là Xương Cuồng”. Thì rõ ràng đây là tục thờ Hổ vào Ba mươi tết. Và vì thế hổ, cọp, khái, hùm… được gọi là Ông Ba mươi.Tuy nhiên, mọi tục lệ, mọi truyền thuyết đều là những tích hợp. Tục thờ hổ, tục thờ cây, thờ thần rừng có thể có từ thời xa xưa, cái thời mà các sử gia trung đại vẫn xếp chung là thời Hùng Vương. Những lễ mở cửa rừng của người Thái, người Mường và cả người Kinh… thường kèm việc săn thú, lấy thành quả tế lễ và thụ hưởng chung, thường diễn ra vào mùa Xuân.Sau khi tiếp biến văn hóa Trung Hoa, với tục “khu na” (xua trừ ma quỷ) vào đêm trừ tịch ba mươi Tết (Đốt trúc khu na đắng lỗ tai = Nguyễn Trãi) thì đêm ba mươi, dân đồng rừng, ven núi có thêm tục đốt pháo, khua phèng la, chũm chọe, vung đồng đuổi cọp về. Cái cũ và cái mới hòa đồng trong thời lịch hội nhập để tạo nên phong tục dân gian.Vậy, Ông Ba mươi với tên gọi trại do tín ngưỡng để gọi hổ, cọp, khái, hùm… có chứng tích ghi chép sớm nhất là từ Lĩnh Nam chích quái, một tác phẩm khởi thảo từ thời Trần, biên soạn lại từ thời Lê và tu bổ san định cho đến thời Nguyễn. Đến nay, đây là ý kiến khả tin nhất. Chia sẻTheo dõi kinh tế đô thị trên Tags

• Truyện ngắn
• tháng Chạp
• lễ Tết
• Văn hóa

Đọc nhiềuHỎI ĐÁP THÔNG MINH Quy hoạch 2025Tuyến đường sắt Bắc - NamQuy hoạch đô thị 2025

CẢM NHẬN CỦA BẠN VỀ BÀI VIẾT NÀY

• Rất hay
• Thích
• Giải trí
• Cần cải thiện

BÌNH LUẬN (0)

GửiĐừng bỏ lỡ

Trang trọng Lễ xuất ngũ 492 chiến sĩ nghĩa vụ Công an nhân dân tại Đà Nẵng

25 Feb, 06:35 PM

Kinhtedothi - Sáng 25/2, Công an thành phố Đà Nẵng tổ chức Lễ xuất ngũ đối với hạ sĩ quan, chiến sĩ nghĩa vụ hoàn thành nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân (CAND) năm 2026. Đại tá Nguyễn Xuân Hoàng - Phó Giám đốc Công an thành phố dự và chỉ đạo buổi lễ. Tham dự buổi lễ còn có lãnh đạo các phòng nghiệp vụ, Công an các xã, phường và 492 chiến sĩ nghĩa vụ hoàn thành nhiệm vụ.

Xã Kim Anh khẩn trương trở lại guồng công việc ngay sau Tết Bính Ngọ 2026

25 Feb, 11:13 AM

Kinhtedothi - Không để xảy ra tình trạng trì trệ sau Tết Bính Ngọ, UBND xã Kim Anh (TP Hà Nội) duy trì kỷ luật hành chính, đẩy mạnh sản xuất vụ Xuân, chuẩn bị chu đáo cho công tác bầu cử và các nhiệm vụ chính trị trọng tâm.

Thủ tướng: 'Giữ trọn y đức - Vững vàng y thuật – Nâng tầm y lý - Vượt qua nghịch cảnh – Tất cả vì dân'

24 Feb, 09:58 PM

Kinhtedothi - Chiều 24/2, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính gặp mặt đại diện các nhà khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực y tế và Giám đốc các bệnh viện Trung ương nhân Kỷ niệm 71 năm Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2, với mong muốn: "Giữ trọn y đức - Vững vàng y thuật – Nâng tầm y lý - Vượt qua nghịch cảnh – Tất cả vì dân", tạo mọi điều kiện tốt nhất và xây dựng đội ngũ trí thức y tế có tầm vóc khu vực và quốc tế.

Đà Nẵng đổi mới xúc tiến đầu tư, hướng đến chiều sâu và đột phá năm 2026

24 Feb, 09:49 PM

Kinhtedothi - Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Trần Chí Cường yêu cầu các sở, ban, ngành đổi mới mạnh mẽ phương thức xúc tiến đầu tư, tập trung vào chiều sâu, cơ chế đặc thù và đồng hành thực chất cùng doanh nghiệp, tạo lợi thế cạnh tranh mới trong giai đoạn phát triển tiếp theo của thành phố.

Hưng Yên: gặp gỡ người ứng cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND tỉnh nhiệm kỳ 2026 - 2031

24 Feb, 09:49 PM

Kinhtedothi - Chiều 24/2, tại hội trường Đảng ủy các cơ quan Đảng tỉnh, Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Hưng Yên tổ chức hội nghị gặp mặt những người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND tỉnh khóa XVIII, nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Tin mớiTin Tài Trợ Copylink thành công.