Ông Ba Mươi Và Chuyện Tế Lễ đêm Ba Mươi

Sunday, 18:39 12/01/2020Ông Ba mươi và chuyện tế lễ đêm ba mươi

• N

• Nhà Nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ

Kinhtedothi - Tại sao lại gọi Hổ là “Ông Ba mươi”? Cái tên gọi này đã có nhiều cách giải thích, chung quy lại, đó cũng là những cách giải thích theo truyền miệng dân gian, có nghĩa là, dân gian sáng tạo những câu chuyện để giải thích một tên gọi, một thành ngữ hoặc tục ngữ. Cách giải thích phổ biến hiện nay là nương theo truyện cổ tích đã được Nguyễn Đổng Chi kể lại trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam mà ông ghi rõ là “theo Sơn Nam… và theo lời kể của người Hà Tĩnh”. Có thể tóm tắt truyện như sau:Phạm Nhĩ là người sống ở Thiên cung, có sức khỏe phi thường. Ông có vành tai rách nên gọi tên như vậy. Phạm Nhĩ cậy có sức át cả thiên binh thiên tướng. Qua nhiều lần giao chiến, ông định lật đổ cả Ngọc Hoàng để lên ngôi Thiên Đế. Ngọc Hoàng yếu thế bèn cầu Phật. Đức Phật tự thân đi bắt Phạm Nhĩ nhốt vào túi thần giao cho Ngọc Hoàng xử lí.Ngọc Hoàng đày Phạm Nhĩ xuống trần gian nhưng cắt đôi cánh đi để khỏi bay về trời làm loạn, đồng thời hóa phép làm cho tai Phạm Nhĩ, vốn rất thính, nghe được ngàn dặm, phải cụp lại khi tỉnh. Nói chung là làm giảm sức mạnh của ông. Nể lời Phật dạy, Ngọc Hoàng giao cho Phạm Nhĩ làm chúa tể sơn lâm, đời đời gọi là Hổ. Còn việc gọi Hổ là Ông Ba mươi là theo lệ khi có người nào săn được hổ thì được vua thưởng 30 quan tiền vì trừ được tai họa cho dân nhưng đồng thời cũng phạt 30 hèo vì sợ vong hồn Phạm Nhĩ giận mà tác quái.Ở miền Nam cũng có câu chuyện giải thích nhưng sự việc vào đời Nguyễn với các nhân vật vua Gia Long nhờ hổ mà sống sót, sau này ra lệnh ai bắt được hổ thì thưởng 30 quan nhưng cũng đánh 30 gậy. Vì thế có tên là Ông Ba mươi.Đó là những câu chuyện dân gian được sưu tầm muộn. Còn có những câu chuyện khác sớm hơn, liên quan đến danh xưng Ông Ba mươi và từ đó, chúng ta có thể giải thích tên gọi này có chiều sâu hơn.Chúng tôi, bắt đầu từ 1978, khi được giao dạy phần Văn học dân gian các dân tộc ít người ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, bài đầu tiên là về tác phẩm “Đẻ đất đẻ nước” của người Mường, đã tiến hành so sánh tác phẩm này với truyền thuyết dựng nước của người Việt.Qua so sánh đó, chúng tôi bước đầu nhận ra sự tương hợp giữa các typ, motip khởi nguyên giữa chúng, trong đó có sự tương đồng nhiều mặt giữa truyện Mộc Tinh trong Lĩnh Nam chích quái với chương Chặt cây Chu trong sử thi thần thoại Mường, đặc biệt nhận ra rằng, chi tiết đánh Quỷ Xương Cuồng chính là mô típ săn Moong Lồ (săn Hổ lớn) còn được kể ở đây. Từ đó, trong bài giảng của mình, tôi luôn luôn dùng dẫn chứng này khi nói về mối quan hệ Mường Việt trong văn học dân gian.Năm 2006, khi tiếp cận tác phẩm Lĩnh Nam chích quái với tư cách là một kiểu tự sự trầm tích, trong bài Lĩnh Nam chích quái - Từ điểm nhìn văn hóa (Tạp chí Nghiên cứu Văn học - 2006), chúng tôi có dịp trình bày một số mối tương quan này giữa Mường và Việt, có nhắc tới Mộc tinh (nhưng vì bài dài, chúng tôi phân tích những ví dụ khác điển hình hơn). Năm 2010, khi đọc bài Tại sao Hổ lại được gọi là ông Ba Mươi của Đặng Tiến in trên trang mạng Người hiếu cổ thì chúng tôi hoàn toàn đồng thuận với ông và coi đó như là những ý kiến tri âm.Tuy nhiên, với sự dè dặt cần có của nhà khoa học, tác giả Đặng Tiến viết “Đây là giả thuyết, chúng tôi coi như một phát hiện, đưa ra để trao đổi”. Dựa trên việc mô tả hình ảnh Xương Cuồng trong truyện Mộc tinh, tác giả cho rằng “Xương Cuồng là thần cây chiên đàn”, “Lời mô tả gợi ý: Mộc Tinh có thể là thú dữ, chủ yếu là hổ”.Và với việc truyện Mộc Tinh ghi lại tục tế thần hàng năm, vào ba mươi Tết, phải tế thần Xương Cuồng, tác giả đề xuất: “Thần Xương Cuồng ấy phải chăng là thần Hổ mà người Văn Lang sợ hãi và trọng vọng, làm lễ tế hàng năm vào ngày ba mươi Tết? Rồi chăng từ phong tục cổ sơ này, đã có từ thời các vua Hùng, mà con hổ, con cọp được gọi là Ông Ba mươi cho đến ngày nay?”.Chúng tôi viết bài này “trao đổi” trên tinh thần đồng thuận với tác giả dựa trên những tra cứu của chính mình và góp phần khẳng định giả thuyết trên của bác Đặng Tiến.Cuối đời Lê, có chuyện Ma Trành (Trành cũng có âm là Xương như đã nói) do Phạm Đình Hổ chép lại (Trành quỷ hiển linh) cũng nói Trành là tinh của người chết vì Hổ, thành Hổ về bắt người ăn thịt cũng đúng như chú giải của Thiều Chửu trong từ điển. Hơn nữa, Phạm Đình Hổ còn nhắc lại ở đây, việc Ma Trành vật chết Nhâm Ngao.Lĩnh Nam chích quái chép rằng “dân phải lập đền thờ, hàng năm đến ngày 30 tháng Chạp, theo lệ phải mang người sống đến nộp, mới được yên ổn. Dân thường gọi là Xương Cuồng”. Thì rõ ràng đây là tục thờ Hổ vào Ba mươi tết. Và vì thế hổ, cọp, khái, hùm… được gọi là Ông Ba mươi.Tuy nhiên, mọi tục lệ, mọi truyền thuyết đều là những tích hợp. Tục thờ hổ, tục thờ cây, thờ thần rừng có thể có từ thời xa xưa, cái thời mà các sử gia trung đại vẫn xếp chung là thời Hùng Vương. Những lễ mở cửa rừng của người Thái, người Mường và cả người Kinh… thường kèm việc săn thú, lấy thành quả tế lễ và thụ hưởng chung, thường diễn ra vào mùa Xuân.Sau khi tiếp biến văn hóa Trung Hoa, với tục “khu na” (xua trừ ma quỷ) vào đêm trừ tịch ba mươi Tết (Đốt trúc khu na đắng lỗ tai = Nguyễn Trãi) thì đêm ba mươi, dân đồng rừng, ven núi có thêm tục đốt pháo, khua phèng la, chũm chọe, vung đồng đuổi cọp về. Cái cũ và cái mới hòa đồng trong thời lịch hội nhập để tạo nên phong tục dân gian.Vậy, Ông Ba mươi với tên gọi trại do tín ngưỡng để gọi hổ, cọp, khái, hùm… có chứng tích ghi chép sớm nhất là từ Lĩnh Nam chích quái, một tác phẩm khởi thảo từ thời Trần, biên soạn lại từ thời Lê và tu bổ san định cho đến thời Nguyễn. Đến nay, đây là ý kiến khả tin nhất. Chia sẻTheo dõi kinh tế đô thị trên Tags

• Truyện ngắn
• tháng Chạp
• lễ Tết
• Văn hóa

Đọc nhiềuHỎI ĐÁP THÔNG MINH Quy hoạch 2025Tuyến đường sắt Bắc - NamQuy hoạch đô thị 2025

CẢM NHẬN CỦA BẠN VỀ BÀI VIẾT NÀY

• Rất hay
• Thích
• Giải trí
• Cần cải thiện

BÌNH LUẬN (0)

GửiĐừng bỏ lỡ

Đảng ta thật là vĩ đại

03 Feb, 09:23 AM

Hôm nay, Đảng ta tròn 96 mùa Xuân. “Pho lịch sử bằng vàng” 96 năm của Đảng chưa phải là dài với lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc. Tuy nhiên, gần 1 thế kỷ cũng là quãng thời gian đủ để khẳng định sức sống mãnh liệt của Đảng cầm quyền, để viết nên những mốc son chói lọi, lập nên những kỳ tích, tô thắm những trang sử hào hùng của dân tộc.

96 năm thành lập Đảng: Dân tộc Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên phát triển mới

03 Feb, 09:06 AM

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, dân tộc Việt Nam tự chủ chiến lược, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV, vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

TP Huế chuẩn bị sớm, đồng bộ cho bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp

02 Feb, 07:45 PM

Kinhtedothi - Ngày 2/2, Đoàn giám sát, kiểm tra công tác bầu cử đại biểu Quốc hội (ĐBQH) khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 do Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an, Ủy viên Hội đồng bầu cử Quốc gia làm Trưởng đoàn, đã có buổi kiểm tra và làm việc với TP Huế.

Bàn giao hồ sơ ứng cử viên đại biểu Quốc hội khóa XVI và người ứng cử đại biểu HĐND TP khóa XI

02 Feb, 04:06 PM

Kinhtedothi - Ngày 2/2, Ủy ban Bầu cử và Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hồ Chí Minh tổ chức hội nghị bàn giao hồ sơ người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, người ứng cử đại biểu HĐND TP khóa XI, nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Lãnh đạo thành phố Đà Nẵng tiếp Tập đoàn Công nghiệp cao su Việt Nam nhân dịp năm mới

02 Feb, 11:41 AM

Kinhtedothi - Sáng 2/2, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Phạm Đức Ấn chủ trì buổi tiếp đoàn công tác của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam do ông Trần Công Kha, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn, làm Trưởng đoàn đến thăm, chúc Tết Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân thành phố. Cùng dự có Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Nam Hưng.

Tin mớiTin Tài Trợ Copylink thành công.