Phương Pháp Mới Trong Tính Toán Chỉ Số Phát Triển Con ... - 123doc

HDI là thước đo tổng hợp về sự phát triển của con người, phản ánh mức độ đạt được những khát vọng chung của họ về sức khỏe dồi dào, có tri thức và mức thu nhập cao. Bài viết đã đề cập đến các thành phần và phương pháp tính toán HDI theo cả hai cách tính, có đưa ra các ví dụ minh họa cụ thể.

PHƯƠNG PHÁP MỚI TRONG TÍNH TOÁN CHỈ SỐ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI (HDI)

NEW METHOD OF CALCULATING HUMAN DEVELOPMENT INDEX (HDI)

Trương Văn Cảnh

Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng

Email: [email protected]

TÓM TẮT

HDI là thước đo tổng hợp về sự phát triển của con người, phản ánh mức độ đạt được những khát vọng chung của họ về sức khoẻ dồi dào, có tri thức và mức thu nhập cao Trước năm 2010, chỉ số HDI được dùng để đo thành tựu của mỗi quốc gia trên 3 phương diện: một cuộc sống dài lâu và khoẻ mạnh được đo bằng tuổi thọ trung bình dự kiến từ lúc sinh; kiến thức của dân cư được đo bằng tỷ lệ người lớn biết chữ và tỷ lệ nhập học các cấp; mức sống của con người được đo bằng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân đầu người và điều chỉnh theo phương pháp sức mua tương đương (Purchasing Power Parity - PPP), tính bằng đôla Mỹ - USD Tuy nhiên nội dung và phương pháp tính HDI cũng có những hạn chế Vì vậy từ sau 2010, UNDP đã sử dụng công thức tính HDI mới với những thay đổi về thành phần và phương pháp tính toán Bài báo đã đề cập đến các thành phần và phương pháp tính toán

HDI theo cả hai cách tính, có đưa ra các ví dụ minh họa cụ thể

Từ khóa: chỉ số phát triển con người (HDI); chỉ số tuổi thọ; chỉ số giáo dục; chỉ số thu nhập; Việt Nam

ABSTRACT

HDI is a composite measure of human development, reflecting the attainment of the common aspiration for abundant health, knowledge and high level of income Before 2010, the HDI was used to measure a country's achievements in three dimensions: a long and healthy life measured by the average life expectancy expected at birth; knowledge of the population measured by the adult literacy rate and enrollment rates at all levels; people’s standard of living measured by gross domestic product (GDP) per capita and adjusted for purchasing power parity method (Purchasing Power Parity - PPP), in US - dollars USD However, the content and methodology of the HDI also have limitations So since 2010, HDI has been calculated using a new formula with changes in the composition and method

of calculating promulgated by UNDP (United Nations Development Program) The article mentions the factors and

method of calculating the HDI in both ways and gives specific examples

Key words: Human Development Index (HDI); life expectancy index; education index; income index; Vietnam

1 Đặt vấn đề

Con người là vốn quí nhất, là mục tiêu phải

hướng tới của mọi hoạt động kinh tế - xã hội của

mỗi quốc gia và toàn thế giới Việc lựa chọn chỉ

tiêu phản ánh sự phát triển con người có ý nghĩa

rất quan trọng Trước đây, người ta thường dựa

vào chỉ tiêu tổng sản phẩm trong nước bình quân

đầu người (GDP/người) hoặc tổng thu nhập quốc

dân bình quân đầu người (GNI/người) để phân

chia thành các nhóm nước giàu, nghèo Song thực

tế đã chỉ ra rằng, không phải cứ nước nào có thu

nhập cao thì trình độ dân trí đều cao và đều chú ý

chăm lo sức khoẻ, phúc lợi xã hội cho con người

Ngược lại, không ít nước tuy có thu nhập bình

quân đầu người thấp, đời sống vật chất còn khó

khăn, nhưng lại quan tâm tới mục tiêu giáo dục, y

tế, sức khoẻ cho mọi thành viên Chính vì vậy, Chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc (UNDP) đã lựa chọn và đưa ra chỉ số phát triển con người (Human Development Index - HDI) để phản ánh sự phát triển toàn diện con người trên ba phương diện: thu nhập, sức khỏe và trí tuệ Tuy nhiên, từ sau năm 2010, UNDP đã có những thay đổi về các chỉ số tính toán và phương pháp tính HDI Bài báo đề cập đến các thành phần và phương pháp tính toán HDI theo cả hai cách tính, có đưa ra các ví dụ minh họa cụ thể

2 Kết quả nghiên cứu

2.1 Thước đo và phương pháp tính HDI theo phương pháp cũ

HDI là thước đo tổng hợp về sự phát triển

của con người, phản ánh mức độ đạt được những

khát vọng chung của họ Đó là có sức khoẻ dồi

dào, có tri thức và mức thu nhập cao Trước năm

2010, chỉ số HDI được dùng để đo thành tựu của

mỗi quốc gia trên 3 phương diện:

- Một cuộc sống dài lâu và khỏe mạnh được

đo bằng tuổi thọ trung bình dự kiến từ lúc sinh

- Kiến thức của dân cư được đo bằng tỷ lệ

người lớn biết chữ (với trọng số 2/3) và tỷ lệ nhập

học các cấp (tiểu học, THCS, THPT và đại học,

với trọng số 1/3)

+ Mức sống của con người được đo bằng

tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product-

GDP) bình quân đầu người và điều chỉnh theo

phương pháp sức mua tương đương (Purchasing

Power Parity- PPP), tính bằng đôla Mỹ - USD

+ Phương pháp sức mua tương đương (PPP)

do Liên Hợp Quốc đưa ra cho phép có sự so sánh

chuẩn về giá thực tế giữa các quốc gia Tại mức

giá PPP, một đôla có sức mua đối với GDP trong

nước ngang bằng USD đó với US.GDP Như vậy,

chỉ tiêu GDP điều chỉnh theo PPP tính bằng USD phản ánh đúng hơn kết quả sản xuất hàng hoá và dịch vụ của từng quốc gia và được so sánh trên cùng một mặt bằng là sức mua tương đương + GDP và PPP bình quân đầu người được tính bằng tổng sản phẩm quốc nội và GDP được chuyển đổi theo phương pháp sức mua của một quốc gia chia cho tổng số dân cư ở một thời kỳ nhất định, đơn vị tính là USD/người

Để tính được giá trị HDI, trước hết cần phải tính ba chỉ số thành phần: tuổi thọ, kiến thức và thu nhập Qui tắc chung để tính các chỉ số thành phần này là sử dụng các giá trị tối thiểu và tối đa cho từng chỉ số theo công thức sau:

Chỉ số thước đo thành phần =

Giá trị thực - Giá trị tối thiểu Giá trị tối đa - Giá trị tối thiểu

Các giá trị biên (tối đa - max và tối thiểu - min) của tuổi thọ, kiến thức và GDP/ người thực tế theo PPP là chung cho tất cả các nước, là giá trị quốc tế

Bảng 1 Các giá trị quốc tế để tính chỉ số HDI theo phương pháp cũ

Chỉ tiêu Giá trị Max Giá trị Min

GDP thực tế/ người (PPP USD) 40.000 100

Việc tính chỉ số thu nhập có phức tạp hơn,

được thống nhất tính theo công thức sau:

I 3 =

log (giá trị thực) - log (giá trị tối thiểu)

log (giá trị tối đa) - log (giá trị tối thiểu)

Tổng hợp ba chỉ số thành phần sẽ có được

chỉ số HDI theo công thức sau:

HDI =

I 1 + I 2 + I 3

3

Trong đó: I1: Chỉ số tuổi thọ

I2: Chỉ số giáo dục

I3: Chỉ số thu nhập Giá trị của chỉ số HDI sẽ ở trong phạm vi từ 0,000 đến 1,000 Nước nào có HDI gần 1,000 hơn, chứng tỏ phát triển con người ở nước đó cao hơn Trên cơ sở giá trị này, cơ quan báo cáo con người của LHQ đã phân chia thành 3 nhóm như sau:

- Nhóm HDI thấp, có giá trị từ 0,000 đến 0,499

- Nhóm HDI trung bình, có giá trị từ 0,500 đến 0,799

- Nhóm HDI cao, có giá trị từ 0,800 đến 0,899

- Nhóm HDI rất cao, có giá trị từ 0,900 đến 1,000

2.2 Thước đo và phương pháp tính HDI theo

phương pháp mới (từ sau 2010)

Từ năm 1990 đến 2010, nội dung và phương

pháp tính HDI của các Báo cáo phát triển con

người (HDR) cơ bản không có thay đổi lớn Tuy

nhiên nội dung và phương pháp tính HDI cũng có

những hạn chế Hạn chế quan trọng nhất là không phản ảnh đúng hơn, gần hơn sự phát triển con người trong điều kiện không muốn mở rộng thêm các thành tố tính HDI, vì thêm phức tạp trong việc thu thập thông tin của các quốc gia, trước hết là

192 nước thành viên Liên hợp quốc Từ sau 2010, trong Báo cáo phát triển con người (HDR), UNDP

đã sử dụng công thức tính HDI mới

Bảng 2 Các giá trị quốc tế để tính HDI theo phương pháp mới

Kì vọng số năm đến trường (năm) (I22) 20,6 0

GNI thực tế trên người (PPP.USD) (I3) 108211 163

(Nguồn: Human Development Report 2010)

Tính toán các chỉ số thành phần cụ thể như sau:

+ Chỉ số tuổi thọ trung bình (I 1 ): = 𝐺𝑖á 𝑡𝑟ị 𝑡ℎự𝑐−20

83,2−20

+ Chỉ số giáo dục tổng hợp (I 2 ): = √𝐼21.𝐼22− 0

0,951−0

Trong đó các chỉ số thành phần I21 và I22

được tính như sau:

- I 21 (Số năm đến trường): = 𝐺𝑖á 𝑡𝑟ị 𝑡ℎự𝑐−0

13,2−0

- I 22 (kỳ vọng số năm đến trường tính từ

lúc 5 tuổi): = 𝐺𝑖á 𝑡𝑟ị 𝑡ℎự𝑐−0

20,6−0

+ Chỉ số thu nhập (I 3 ):

𝑙𝑛(108211)−𝑙𝑛(163)

+ Chỉ số HDI: được tính bằng căn bậc 3

của các chỉ số thành phần: 3

3 2

1 I I I HDI =

Trên cơ sở giá trị này, UNDP đã phân chia

thành tựu phát triển con người thành 4 nhóm sau:

- Nhóm HDI thấp, có giá trị từ 0,000 đến 0,499

- Nhóm HDI trung bình, có giá trị từ 0,500

đến 0,698

- Nhóm HDI cao, có giá trị từ 0,699 đến 0,789

- Nhóm HDI rất cao, có giá trị từ 0,790 đến 1,000

Như vậy, so với phương pháp tính cũ, sau

năm 2010 HDI sử dụng chỉ tiêu GNI (Tổng thu nhập quốc dân) thay cho chỉ tiêu GDP, thay chỉ tiêu tỷ lệ người lớn biết chữ và tỷ lệ nhập học các cấp (tính bằng năm) bằng số năm đến trường và kỳ vọng số năm đến trường tính từ 5 tuổi; thay một số max và min với một chỉ tiêu liên quan đến tính HDI, như: tuổi sống được, với số năm đi học… và công thức tính toán một số chỉ số thành phần, sự phân chia các cấp phân loại mức HDI cũng có sự thay đổi

Chỉ số HDI cho thấy quốc gia nào có thu nhập cao, có chính sách giáo dục và chăm sóc sức khỏe dân cư thích đáng thì vị trí HDI sẽ cao Một

số nước có mức thu nhập cao, nhưng không quan tâm đầy đủ tới việc nâng cao dân trí và chăm sóc sức khỏe dân cư thì vị trí HDI sẽ giảm đi Một số quốc gia khác, trong đó có Việt Nam, tuy mức thu nhập thấp nhưng do chính sách của nhà nước quan tâm đến y tế, giáo dục nên vị trí HDI tăng lên Sau đây là một ví dụ tính toán HDI của Việt Nam theo phương pháp cũ và mới

* Tính HDI theo phương pháp cũ

Bảng 3 Các giá trị tính toán HDI Việt Nam năm 2007 Các chỉ số thành phần Giá trị thực

Tỷ lệ người lớn biết chữ (%) 90,3

Tỷ lệ nhập học các cấp (%) 62,3

GDP thực tế/ người (PPP USD) 2.600

(Nguồn: Human Development Report 2009, trang 172)

- Chỉ số tuổi thọ = 74,3−25

- Chỉ số giáo dục = 2.90,3%+62,3%

- Chỉ số thu nhập

- Chỉ số HDI = 0,821+0,810+0,544

* Tính HDI theo phương pháp mới

Bảng 4 Các giá trị tính toán HDI Việt Nam năm 2012

Các chỉ số thành phần Giá trị thực

Số năm đến trường (năm) (I21) 5,5

Kì vọng số năm đến trường (năm) (I22) 11,9

GNI thực tế trên ngời (PPP.USD) (I3) 4.892

(Nguồn: Human Development Report 2014, trang 161)

- Chỉ số tuổi thọ = 75,9 −20

- Số năm đến trường = 5,5 − 0

- Kỳ vọng số năm đến trường tính từ lúc 5

tuổi = 11,9 − 0

- Chỉ số giáo dục tổng hợp = √0.417 𝑥 0.578− 0

- Chỉ số thu nhập = 𝑙𝑛(4892)−𝑙𝑛(163)

- Chỉ số HDI = 3

3 2

1 I I

2.3 Tác động của những thay đổi trong phương pháp tính toán HDI mới

Những cải tiến về phương pháp trong chỉ số HDI, sử dụng chỉ số mới và phương pháp tính toán mới, dẫn đến những thay đổi đáng kể (Hình 1) Do

áp dụng phương pháp mới và thay đổi các giá trị giới hạn trong việc phân chia mức độ, nên giá trị HDI của tất cả các nước thay đổi Giá trị HDI theo phương pháp mới nói chung đều giảm so với phương pháp cũ Đặc biệt là tác động lớn nhất đến nhóm nước có chỉ số HDI mức trung bình Ví dụ: nhiều nước có HDI mức thấp theo phương pháp tính mới, nhưng lại ở mức trung bình theo cách tính cũ Tuy nhiên, việc xếp hạng giữa các nước theo giá trị HDI của mỗi nước không có sự thay đổi lớn

Hình 1 Chỉ số phát triển con người (HDI) các nước trên thế giới theo cách tính cũ và mới

3 Kết luận

Chỉ số phát triển con người (HDI) là một

trong những chỉ tiêu quan trọng phản ánh thành

tựu phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia

Tuy nhiên nội dung và phương pháp tính HDI

trước đây cũng có những hạn chế Vì vậy từ sau

2010, UNDP đã sử dụng công thức tính HDI mới

với những thay đổi về thành phần và phương pháp

tính toán như việc sử dụng chỉ tiêu GNI thay cho

chỉ tiêu GDP, thay chỉ tiêu tỷ lệ người lớn biết chữ

và tỷ lệ nhập học các cấp bằng số năm đến trường

và kỳ vọng số năm đến trường tính từ 5 tuổi; thay một số max và min với một chỉ tiêu liên quan đến tính HDI, như: tuổi sống được, với số năm đi học… Việc cập nhật thay đổi trong cách tính HDI

và có những vận dụng cụ thể là có ý nghĩa về khoa học và thực tiễn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] PGS TS Đặng Quốc Bảo, Nghiên cứu chỉ số phát triển con người của Việt Nam, NXB Chính trị

Quốc gia

[2] Nguyễn Minh Tuệ (chủ biên) và nnk (2006), Địa lí kinh tế - xã hội đại cương, NXB Đại học Sư phạm [3] Tổng cục thống kê (2004), Một số thuật ngữ thống kê thông dụng, NXB Thống kê

[4] UNDP, Human Development Report 2009, 2010, 2012, 2013, 2014