Puerto Rico – Wikipedia Tiếng Việt

Trang chủ » đất Nước Puerto Rico » Puerto Rico – Wikipedia Tiếng Việt

Có thể bạn quan tâm

Lãnh thổ có tổ chức chưa hợp nhất của Hoa KỳBản mẫu:SHORTDESC:Lãnh thổ có tổ chức chưa hợp nhất của Hoa Kỳ
Puerto RicoCommonwealth of Puerto Rico
Lãnh thổ có tổ chức chưa hợp nhất của Hoa Kỳ
Thịnh vượng chung Puerto Rico[b]Estado Libre Asociado de Puerto Rico
Hiệu kỳ Puerto RicoHiệu kỳẤn chương chính thức Puerto RicoCoat of arms
Nickname(s): "La Isla del Encanto" (tiếng Tây Ban Nha)('The Island of Enchantment')
Tiêu ngữ: "Joannes est nomen ejus" (tiếng Latinh)('John is his name')
Bài ca: "La Borinqueña" (tiếng Tây Ban Nha)("The Song of Borinquen")
Americas map of Puerto RicoPuerto Rico tại châu MỹCaribbean map of Puerto RicoPuerto Rico tại vùng CaribeMunicipal map of Puerto RicoCác khu vực của Puerto Rico
Quốc gia có chủ quyền Hoa Kỳ[a]
Trước khi sáp nhập vào Hoa KỳPhủ Đô đốc Puerto Rico
Nhượng lại từ Tây Ban Nha10 tháng 12 năm 1898
Hiến pháp hiện hành25 tháng 7 năm 1952
Thủ đô và thành phố lớn nhấtSan Juan18°27′B 66°6′T / 18,45°B 66,1°T / 18.450; -66.100
Vùng đô thịVùng đô thị San Juan–Bayamón–Caguas
Ngôn ngữ chính thức
  • Tiếng Tây Ban Nha
  • Tiếng Anh[2]
Sắc tộc (2020)[3]Theo chủng tộc:
  • 49,78% người đa chủng tộc
  • 17,06% người da trắng
  • 6,96% người da đen
  • 0,54% người bản địa
  • 0,12% người gốc Á
  • 0,02% người gốc Quần đảo Thái Bình Dương
  • 25,51% chủng tộc khác
Theo dân tộc:
  • 98,9% người gốc Hispano và Latino
  • 1,1% người không phải gốc Hispano và Latino
Tên dân cưNgười Puerto Rico (tiếng Tây Ban Nha: puertorriqueño -a)boricua (neutral)[c]borinqueño -a borincano -a[4]puertorro -a[d][5]
Chính phủLãnh thổ phụ thuộc tổng thống chế được phân quyền
• Tổng thống Donald Trump (R)
• Thống đốc Jenniffer González-Colón (PNP) (R)
• Bộ trưởng Ngoại giao Rosachely Rivera Santana (PNP) (D)
Lập phápHội đồng Lập pháp
• Thượng việnThượng viện
• Hạ việnHạ viện
Quốc hội Hoa Kỳ
• Đại biểuPablo Hernández Rivera (PPD) (D)
Diện tích
• Tổng cộng13,792 km2 (5,325 dặm vuông Anh)[e]
• Mặt đất8.868 km2 (3.424 dặm vuông Anh)
• Mặt nước4.924 km2 (1.901 dặm vuông Anh)
• Mặt nước (%)35.6
Độ cao cao nhất1,338 m (4,390[f] ft)
Dân số
• Ước lượng 2024Neutral decrease 3,203,295[g][13] (33rd), (hạng 136)
• Điều tra 20203,285,874[14]
• Mật độ361,4/km2 (936,0/sq mi) (hạng 36th)
GDP (PPP)Ước lượng 2024 
• Tổng sốTăng 158,019 tỷ đô la Mỹ[15] (hạng 92)
• Bình quân đầu ngườiTăng 49.590 đô la Mỹ[15] (hạng 39)
GDP (danh nghĩa)Ước lượng 2024 
• Tổng sốTăng 120,970 tỷ đô la Mỹ[15] (hạng 64)
• Bình quân đầu ngườiTăng 37.930 đô la Mỹ[15] (hạng 27)
Gini (2024)58[16]cao
HDI (2022)Tăng 0.868[17]rất cao · hạng 47th
Tiền tệĐô la Mỹ (US$) (USD)
Múi giờUTC−04:00 (AST)
Cách ghi ngày thángdd/mm/yyyymm/dd/yyyy
Giao thông bênphải
Mã điện thoại+1
USPS abbreviationPR
Mã ISO 3166
  • PR
  • US-PR
Tên miền Internet.pr
Websitepr.gov

Puerto Rico,[i] (viết tắt là PR),[20] tên gọi chính thức là Thịnh vượng chung Puerto Rico,[b][j] là một lãnh thổ của Hoa Kỳ. Puerto Rico nằm ở phía đông bắc vùng biển Caribe, phía tây giáp Cộng hòa Dominica và phía đông là Quần đảo Virgin. Lãnh thổ Puerto Rico bao gồm một quần đảo trong đó bao gồm đảo chính Puerto Rico và nhiều đảo nhỏ hơn xung quanh, lớn nhất là các đảo Vieques, Culebra và Mona. Trong nhóm 4 đảo Đại Antilles (bao gồm các đảo Cuba, Hispaniola, Jamaica và Puerto Rico), Puerto Rico là hòn đảo có diện tích nhỏ nhất nhưng lại đứng thứ ba về dân số. Tính đến năm 2008, dân số của Puerto Rico được ước tính khoảng gần 4 triệu người.[22]

Lịch sử của Puerto Rico bắt đầu với những cộng đồng da đỏ bản địa, trong đó người Taino xây dựng một nền văn hóa khá phát triển và chiếm ưu thế tại hòn đảo trong thời gian dài. Năm 1493, Cristoforo Colombo đặt chân đến Puerto Rico trong chuyến hành trình thứ hai đến Tân Thế giới. Hòn đảo này nhanh chóng bị sáp nhập thành một thuộc địa của Đế quốc Tây Ban Nha và những người dân da đỏ Taino dần dần bị tiêu diệt và thay thế bởi người châu Âu da trắng và sự di cư của các nô lệ da đen đến từ châu Phi. Sau Chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha, Tây Ban Nha nhượng lại Puerto Rico cho Hoa Kỳ. Ngày nay, Puerto Rico là một thịnh vượng chung và chưa hợp nhất chính thức vào chính quốc Mỹ. Tuy vậy, người Puerto Rico vẫn có một chính quyền riêng biệt và cử một đại biểu không có quyền biểu quyết tại Hạ viện. Tất cả người dân sinh ra tại Puerto Rico đều là công dân Hoa Kỳ. Tuy người Puerto Rico không được tham gia bầu cử tổng thống Hoa Kỳ tại quê nhà, nhưng vẫn có quyền bầu cử hay tham gia tranh cử tại bất cứ tiểu bang nào của Hoa Kỳ mà họ đến cư ngụ.

Tình trạng chính trị hiện nay của hòn đảo, bao gồm khả năng trở thành một tiểu bang của Hoa Kỳ hay tách ra độc lập, hiện vẫn đang được tranh luận rất nhiều. Từ năm 1967, cử tri Puerto Rico đã bốn lần tham gia trưng cầu dân ý để xác định tương lai cho hòn đảo, nhưng đều với kết quả là giữ tình trạng như cũ cho đến cuộc trưng cầu dân ý ngày 6 tháng 11 năm 2012 - cuộc trưng cầu dân ý không có tính ràng buộc pháp lý về tình trạng chính trị của hòn đảo mới nhất đã được tổ chức. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng là đại đa số cử tri Puerto Rico vẫn bác bỏ khả năng tách ra độc lập (câu hỏi thứ nhất) và chấp thuận áp đảo việc trở thành một tiểu bang của Hoa Kỳ như là một chọn lựa ưng ý (câu hỏi thứ hai).[23] Năm 2020, kinh tế Puerto Rico là một nền kinh tế phát triển với thu nhập cao theo phân loại của Quỹ Tiền tệ Quốc tế,[24] chỉ số phát triển con người ở mức rất cao.

Tên gọi

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngoài tên gọi chính thức là Puerto Rico, người dân còn gọi hòn đảo này với tên gọi Borinquen, theo từ Borikén mà người Taino bản địa gọi hòn đảo. Bên cạnh đó, Puerto Rico còn được biết đến với biệt danh "La Isla del Encanto", có nghĩa là "Hòn đảo diệu kỳ".

Lịch sử

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Lịch sử Puerto Rico

Thời kỳ tiền Columbus

[sửa | sửa mã nguồn]
Một di chỉ bằng đá của người Taíno

Lịch sử của quần đảo Puerto Rico trước khi Christopher Columbus khám phá ra hòn đảo được rất ít người biết đến. Những hiểu biết ngày nay về những cư dân đầu tiên của hòn đảo chủ yếu được khám phá sau này bởi người Tây Ban Nha. Cuốn sách lịch sử đầy đủ đầu tiên về đất nước này được viết bởi Fray Iñigo Abbad y Lasierra vào năm 1786, 293 năm sau khi người Tây Ban Nha đầu tiên đặt chân lên hòn đảo.[25]

Những cư dân đầu tiên của đảo Puerto Rico là những thổ dân da đỏ thuộc bộ lạc Ortoiroid làm nghề sắn bắt và đánh cá. Những di chỉ tìm được về người Ortoiroid, hay người Arcaico được phát hiện năm 1990 được xác định có niên đại 2000 năm trước công nguyên. Trong khoảng giữa năm 120 và 400 sau công nguyên, người Igneri, một bộ lạc xuất xứ từ vùng châu thổ sông Orinoco, nơi ngày nay là Venezuela đã đến hòn đảo này. Giữa thế kỉ 4 và thế kỉ 10, người Arcaico và người Igneri đã cũng tồn tại trên hòn đảo, nhưng cũng có lẽ đã xung đột với nhau. Trong khoảng giữa thế kỉ 7 và thế kỉ 10, nền văn hóa Taino bắt đầu phát triển mạnh mẽ trên hòn đảo và đến khoảng năm 1000 thì lấn át hoàn toàn các nền văn hóa trước đó. Giai đoạn phát triển thịnh vượng của người Taino kéo dài cho đến khi người châu Âu phát kiến ra châu Mỹ năm 1492.[26]

Thuộc Tây Ban Nha

[sửa | sửa mã nguồn]
Pháo đài San Felipe del Morro

Ngày 19 tháng 11 năm 1493, Christopher Columbus trong chuyến thám hiểm lần thứ hai của mình đã phát hiện ra đảo Puerto Rico. Lúc này, cư dân của hòn đảo là những người da đỏ châu Mỹ thuộc nền văn hóa Taino và họ gọi hòn đảo của mình là "Borikén", hay trong tiếng Tây Ban Nha là "Boriquen".[27] Columbus đã đặt cái tên mới cho hòn đảo là San Juan Bautista để tưởng niệm thánh John Baptist. Sau đó, hòn đảo được đổi tiên thành Puerto Rico còn San Juan thì trở thành tên thủ phủ của hòn đảo. Năm 1508, Juan Ponce de Leon trở thành thống đốc đầu tiên của đảo Puerto Rico.[28]

Người Tây Ban Nha nhanh chóng chiếm toàn bộ đảo Puerto Rico làm thuộc địa. Những người thổ dân Taino hoặc bị giết trong những trận chiếm đẫm máu mà ưu thế thuộc về người Tây Ban Nha hay những bệnh dịch chết người từ châu Âu mà họ chưa tiếp xúc bao giờ, hoặc bị người Tây Ban Nha bắt làm nô lệ. Dân số Taino sụt giảm nhanh chóng đã buộc người Tây Ban Nha phải buôn nô lệ da đen từ châu Phi sang làm việc. Puerto Rico do vị trí địa lý chiến lược của mình trở thành một pháo đài phòng thủ quan trọng cho hệ thống thuộc địa to lớn của Tây Ban Nha tại Mỹ Latinh. Nhiều đồn lũy và các bức tường thành lớn được xây dựng như La Fortaleza, El Castillo, San Felipe del Morro hay El Castillo de San Cristobal để bảo vệ Puerto Rico khỏi sự dòm ngó của các cường quốc thù địch như Pháp, Hà Lan và Anh. Những nước này cũng từng cố chiếm Puerto Rico những đều không thành công. Tuy nhiên, sự giàu có tài nguyên của Puerto Rico chủ yếu mang lại sự thịnh vượng cho chính quốc chứ cư dân hòn đảo thì sống trong tình trạng nghèo khó.

Cuộc chiến tranh Iberia nổ ra giữa Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Anh với quân Pháp đã tạo điều kiện cho nhiều thuộc địa của Tây Ban Nha ly khai đòi độc lập. Năm 1809, Ủy ban Trung ương Tối cao tại Cadiz ra quyết định công nhận Puerto Rico là một tỉnh hải ngoại của Tây Ban Nha và đảo này có quyền gửi đại diện đến quốc hội Tây Ban Nha. Tuy nhiên chính sách tiến bộ này chỉ được thực thi trong khoảng các năm 1810-1814 và 1820-1823 rồi bãi bỏ do sự trở lại nắm quyền của triều đình quân chủ của vua Ferdinand VII. Tuy nhiên nó cũng đã góp phần nâng cao tính dân tộc của người dân hòn đảo.

Cuối thế kỉ 19, Puerto Rico và Cuba là hai thuộc địa cuối cùng còn ở lại với Tây Ban Nha tại châu Mỹ. Tuy nhiên, mâu thuẫn chính trị và sự nghèo đói của hòn đảo đã càng làm căng thẳng thêm mối quan hệ với chính quốc Tây Ban Nha. Năm 1868, cuộc nổi dậy "Grito de Lares" nổ ra tại thị trấn Lares, được lãnh đạo bởi người anh hùng Ramon Emeterio Betances, "người cha" của phong trào độc lập cho Puerto Rico. Nhưng khi tiến sang thị trấn San Sebatian, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị dập tắt. Năm 1897, Luis Munoz Rivera cùng một số người khác đã thuyết phục thành công chính phủ Tây Ban Nha trao quy chế tự trị cho người dân Cuba và Puerto Rico. Ngày 17 tháng 7 năm 1898, chính phủ tự trị đầu tiên của Puerto Rico nhậm chức nhưng chỉ tồn tại được một thời gian ngắn ngủi.[29]

Thuộc Mỹ

[sửa | sửa mã nguồn]

Chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha bùng nổ năm 1898 đã dẫn đến sự việc ngày 25 tháng 7 năm 1898, Puerto Rico bị quân đội Mỹ xâm chiếm. Tây Ban Nha đã buộc phải nhường lại các thuộc địa của mình cho Mỹ là Cuba, Puerto Rico ở Caribbean và Guam, Philippines ở châu Á theo Hiệp ước Paris 1898.[30]

Đầu thế kỉ 20, Puerto Rico nằm dưới sự cai trị của quân đội Mỹ và thống đốc Puerto Rico đều là người được Tổng thống Mỹ chỉ định. Năm 1900, Đạo luật Foraker cho phép Puerto Rico có một số quyền lập chính phủ dân sự gồm có hạ viện do dân bầu. Đến năm 1917, Đạo luật Jones-Shafroth trao quyền công dân Mỹ cho người Puerto Rico cũng như cho phép lập ra thượng viện do dân bầu để Puerto Rico có đầy đủ một quốc hội lưỡng viện của riêng mình. Với quyền công dân Mỹ, nhiều thanh niên Puerto Rico đã tham gia quân đội Mỹ trong Chiến tranh thế giới thứ nhất và những cuộc chiến của Mỹ sau đó nữa.

Những thập niên đầu tiên dưới sự cai trị của Mỹ, nhiều thảm họa tự nhiên liên tiếp xảy ra như động đất, sóng thần, các cơn bão nhiệt đới cũng như cuộc Đại khủng hoảng 1929 đã tàn phá nền kinh tế của đảo Puerto Rico. Trong nhân dân bắt đầu xuất hiện tư tưởng chống lại sự cai trị của Mỹ. Ngày 30 tháng 10 năm 1950, Pedro Albizu Campos, lãnh đạo Đảng Dân tộc Puerto Rico đã phát động cuộc khởi nghĩa Jayuya chống Mỹ. Hoa Kỳ tuyên bố tình trạng thiết quân luật và chấm dứt cuộc khởi nghĩa sau 3 ngày với việc sử dụng nhiều bộ binh, pháo binh và máy bay ném bom vào thị trấn Jayuya. Pedro Albizu Campos sau đó bị bắt giam vì tội âm mưu phản loạn nhằm lật độ chính phủ Mỹ tại Puerto Rico. Bên cạnh đó, những âm mưu ám sát tổng thống Harry Truman trong cùng năm 1950 cũng được những người dân tộc chủ nghĩa Puerto Rico thực hiện nhưng thất bại.

Sự nhượng bộ giữa Mỹ và Puerto Rico trong giai đoạn giao thời giữa Roosevelt và Truman đã dẫn đến việc năm 1946, tổng thống Truman đã chỉ định Jesus Pinero, một người sinh ra ở Puerto Rico làm thống đốc hòn đảo này.

Một góc thành phố San Juan ngày nay

Năm 1947 đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử Puerto Rico khi chính phủ Mỹ trao quyền bầu cử thống đốc cho người dân hòn đảo. Luis Munoz Marin, người có công trong việc đàm phán với Mỹ trước đó đắc cử và trở thành thống đốc dân cử đầu tiên của Puerto Rico vào năm 1948. Năm 1950, tổng thống Truman cho phép Puerto Rico tổ chức cuộc trưng cầu ý dân về quyền thành lập hiến pháp riêng của nước này. Hiến pháp địa phương của Puerto Rico chính thức được chính phủ Mỹ phê chuẩn vào ngày 6 tháng 2 năm 1952. Tổng thống Truman cũng thông qua hiến pháp này vào ngày 3 tháng 7 rồi được tuyên bố chính thức bởi thống đốc Munoz Marin vào ngày 25 tháng 7 cùng năm đó. Như vậy, Puerto Rico chính thức có bản hiến pháp của riêng mình và nước này phê chuẩn tên gọi Estado Libre Asociado, tạm dịch là "Thịnh vượng chung".[31][32]

Cùng với sự tự do chính trị, thập niên 1950 đã đánh dấu giai đoạn phát triển kinh tế vượt bậc của Puerto Rico. Kế hoạch Operación Manos a la Obra đầy tham vọng được thực hiện đã biến Puerto Rico từ một hòn đảo nghèo nàn chủ yếu dựa vào nông nghiệp sang một hòn đảo thịnh vượng với nền công nghiệp chế biến phát triển. Ngày nay, Puerto Rico là một địa điểm du lịch hấp dẫn thế giới và đồng thời là một trung tâm về dược phẩm và sản xuất hàng hóa.

Về mặt chính trị, những tranh cãi xung quanh quy chế chính trị của Puerto Rico vấn tiếp diễn. Ba xu hướng chính của chính trị Puerto Rico hiện nay là giữ nguyên hiện trạng thịnh vượng chung, trở thành một tiểu bang Hoa Kỳ và trở thành một quốc gia độc lập. Đã có tới 3 cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức và người dân Puerto Rico vẫn quyết định giữ nguyên hiện trạng chính trị như hiện nay. Hiến pháp Puerto Rico công nhận khái niệm "công dân Puerto Rico".

Thế kỷ 21

[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 5 năm 2022, các thành viên Quốc hội bảo trợ các dự luật cạnh tranh về cách giải quyết tình trạng lãnh thổ của Puerto Rico và mối quan hệ của nó với Hoa Kỳ đã cùng nhau đưa ra luật mới kết hợp cả hai. Luật được đề xuất kết hợp các yếu tố của dự luật ủng hộ quốc gia do Hạ nghị sĩ Darren Soto, D-Fla., Và Hạ nghị sĩ Jenniffer Gonzalez, thành viên Quốc hội không tán thành của Puerto Rico và là đảng viên Cộng hòa, cùng với Đạo luật về quyền tự quyết của Puerto Rico từ các Đại biểu. Alexandria Ocasio-Cortez và Nydia Velázquez, đều là đảng viên Đảng Dân chủ New York. Dự thảo luật nói rằng một cuộc điều trần để giải quyết tình trạng chính trị của Puerto Rico sẽ được tổ chức vào ngày 5 tháng 11 năm 2023.

Ngày 15 tháng 12 năm 2022, Hạ viện Hoa Kỳ thông qua dự luật cho phép Puerto Rico tổ chức cuộc trưng cầu dân ý với 3 tiêu chí chọn lựa hình thái chính trị: Trở thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ, quốc gia độc lập hoặc chính phủ độc lập liên kết với Mỹ. Đây là lần đầu tiên các nhà lập pháp bỏ phiếu yêu cầu chính phủ liên bang tôn trọng kết quả trưng cầu dân ý. Dự luật này cũng đưa ra các quy trình thực thi kết quả trưng cầu dân ý có giá trị ràng buộc này và thiết lập chiến dịch giáo dục cử tri về các lựa chọn. Election Buddy định nghĩa nếu cuộc trưng cầu dân ý có giá trị ràng buộc, kết quả cuối sẽ được thực hiện. Còn với trưng cầu dân ý không ràng buộc, kết quả có thể chỉ mang tính tham khảo.

Địa lý

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Địa lý Puerto Rico
Ảnh chụp Puerto Rico từ vệ tinh

Puerto Rico bao gồm đảo Puerto Rico và một số hòn đảo nhỏ hơn xung quanh như đảo Vieques, Culebra, Mona, Desecheo và Caja de Muertos. Trong 5 đảo trên, chỉ có đảo Culebra và đảo Vieques là có cư dân sinh sống quanh năm.

Puerto Rico có tổng diện tích 9.104 km². Chiều dài nhất của đảo từ tây sang đông là 180 km, chiều rộng nhất của đảo từ bắc xuống nam là 64 km. Trong quần đảo Đại Antilles, Puerto Rico là hòn đảo nhỏ nhất, chỉ bằng 8/10 diện tích của Jamaica[33] và 8/100 diện tích của Cuba.[34] Nếu so sánh với một số bang khác của Mỹ thì Puerto Rico rộng hơn so với cả hai bang Delaware và Rhode Island cộng lại, nhưng nhỏ hơn một chút so với bang Connecticut.

Đảo Puerto Rico có hình chữ nhật với khoảng 60% diện tích là đồi núi. Phần trung tâm hòn đảo là một vùng núi cao với nhiều dãy núi lớn tiêu biểu như dãy La Cordillera Central ("Dãy núi Trung tâm"). Điểm cao nhất của Puerto Rico, núi Cerro de Punta cao 1338 m tọa lạc trên dãy núi này.[35] Ở phía bắc Puerto Rico có một vùng núi đá vôi khá lớn. Phía bắc và phía nam hòn đảo mỗi bên có một vùng bờ biển hẹp.

Về mặt địa chất, hòn đảo Puerto Rico nằm trên đường giáp ranh giữa hai địa mảng lớn là địa mảng Bắc Mỹ và địa mảng Caribbean. Chính vị trí giao giữa hai địa mảng này là nguyên nhân gây ra những trận động đất và sóng thần kèm theo nạn lở đất gây thiệt hại lớn về người và của. Trận động đất lớn xảy ra gần đây nhất tại Puerto Rico diễn ra vào ngày 11 tháng 10 năm 1918 mạnh đến 7,5 độ Richter và gây ra sóng thần đã gây ra thiệt hại lớn cho hòn đảo: 116 người thiệt mạng và thiệt hại 4 triệu USD.[36]

Nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới, Puerto Rico có khí hậu ấm áp quanh năm với nhiệt độ trung bình năm khoảng 26 °C (80 °F). Sự khác biệt về nhiệt độ giữa các tháng trong năm thường không lớn. Miền nam Puerto Rico có nhiệt độ cao hơn vài độ so với miền bắc, trong khi đó vùng cao nguyên và đồi núi trung tâm Puerto Rico thường có khí hậu mát mẻ hơn so với những vùng còn lại. Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 5 còn mùa mưa diễn ra trong khoảng tháng 6 đến tháng 10, trùng với thời điểm hoạt động mạnh của những cơn bão từ Đại Tây Dương đổ vào, mang theo một lượng mưa lớn cho Puerto Rico.

Chính trị

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Chính trị Puerto RicoJenniffer González-ColónThống đốcRosachely RiveraBộ trưởng Ngoại giao

Puerto Rico có một chế độ chính trị cộng hòa theo mô hình của Hoa Kỳ với sự phân lập quyền lực. Puerto Rico trực thuộc thẩm quyền, chủ quyền của Hoa Kỳ.[37][38] Chính quyền địa phương do Quốc hội Hoa Kỳ ủy quyền và tổng thống Hoa Kỳ là nguyên thủ quốc gia. Là một lãnh thổ chưa hợp nhất, Puerto Rico không được áp dụng đầy đủ Hiến pháp Hoa Kỳ.[39]

Điện Capitol Puerto Rico là trụ sở Hội đồng Lập pháp Puerto Rico

Chính quyền Puerto Rico được chia thành ba nhánh. Thống đốc là người đứng đầu nhánh hành pháp, hiện tại là Jenniffer González-Colón. Hội đồng Lập pháp là cơ quan lập pháp lưỡng viện, gồm Thượng viện và Hạ viện; chủ tịch Thượng viện đương nhiệm là José Luis Dalmau, chủ tịch Hạ viện đương nhiệm là Tatito Hernández. Thống đốc và Hội đồng Lập pháp được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ bốn năm, cuộc tổng tuyển cử gần đây nhất được tổ chức vào tháng 11 năm 2024. Chánh án Tòa án Tối cao Puerto Rico là người đứng đầu hệ thống tư pháp, hiện tại là Maite Oronoz Rodríguez. Thẩm phán do thống đốc bổ nhiệm với sự tư vấn và chuẩn thuận của Thượng viện.

Puerto Rico bầu một đại biểu vào Hạ viện Hoa Kỳ, hiện tại là Pablo Hernández Rivera. Theo nội quy Hạ viện hiện tại, đại biểu của Puerto Rico không có quyền biểu quyết trong Ủy ban toàn thể, nhưng có thể biểu quyết tại ủy ban.[40]

Chính đảng và bầu cử

[sửa | sửa mã nguồn]

Từ năm 1952 đến này, chính trường Puerto Rico có sự phân chia giữa 3 đảng phái chính đại diện cho ba xu hướng chính trị khác nhau của đất nước này. Đảng Dân chủ Nhân dân Puerto Rico (PPD) muốn duy trì hiện trạng Puerto Rico với vai trò hiện nay là một lãnh thổ thịnh vượng chung thuộc Hoa Kỳ. Đảng thứ hai, Đảng Cấp tiến Mới Puerto Rico (PNP) muốn đưa Puerto Rico trở thành một tiểu bang của Hoa Kỳ còn trong khi đó, Đảng Độc lập Puerto Rico (PIP) lại muốn vùng đất này tách ra và trở thành một quốc gia độc lập. Năm 2007, một đảng thứ tư nữa là Đảng Puerto Rico cho người Puerto Rico (PPR) xuất hiện trên chính trường.

Vị thế chính trị

[sửa | sửa mã nguồn]

Quan hệ chính trị giữa Puerto Rico và Hoa Kỳ là một chủ đề tranh luận tại Puerto Rico, Quốc hội Hoa Kỳ và Liên Hợp Quốc.[41] Vấn đề cơ bản là liệu Puerto Rico nên tiếp tục là một lãnh thổ chưa hợp nhất của Hoa Kỳ, trở thành một tiểu bang Hoa Kỳ hay trở thành một quốc gia độc lập.[42]

Điều IV Hiến pháp Hoa Kỳ quy định Puerto Rico trực thuộc Quốc hội Hoa Kỳ.[43] Pháp luật liên bang được áp dụng tại Puerto Rico. Cư dân Puerto Rico không có quyền biểu quyết tại Quốc hội Hoa Kỳ. Puerto Rico không có "chủ quyền đầy đủ của một nước độc lập". Ví dụ: chính quyền liên bang Hoa Kỳ quản lý quan hệ đối ngoại của Puerto Rico. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã xác định rằng việc mở rộng phạm vi áp dụng của Hiến pháp Hoa Kỳ đến một khu vực (do Quốc hội hoặc tòa án quyết định) là không thể hủy bỏ.[44]

Kinh tế

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Kinh tế Puerto Rico
Cảng biển San Juan, cảng biển lớn nhất Puerto Rico

Cho đến tận đầu thế kỉ 20, nguồn lợi kinh tế chủ yếu của Puerto Rico vẫn chủ yếu xoay quanh ngành trồng và xuất khẩu mía đường. Thế nhưng đến thập niên 1940, một chính sách kinh tế mới đã được ban hành nhằm thay đổi hoàn toàn cục diện nền kinh tế hòn đảo với sự chuyển mình mạnh mẽ từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp đa dạng và được chính phủ Mỹ miễn thuế. Kinh tế Puerto Rico thời gian đầu tuy chịu nhiều biến động lớn, đặc biệt là cuộc Đại Khủng hoảng 1929 từ nước Mỹ nhưng sau đó đã phục hồi rất nhanh và hiện là một trong các nước có thu nhập bình quân đầu người cao nhất châu Mỹ.

Tuy nhiên càng về sau, những điểm yếu của nền kinh tế Puerto Rico cũng dần bộc lộ và gây ra nhiều biến động khá lớn. Puerto Rico phải đối mặt với việc các doanh nghiệp chuyển địa điểm sang các nước Mỹ Latinh khác có giá nhân công rẻ hơn. Tình trạng kinh tế khó khăn giữa các cuộc khủng hoảng kinh tế khiến người dân Puerto Rico có chiều hướng di dân ra nước ngoài, đặc biệt là tới Mỹ để tìm kiếm công việc tốt hơn. Đặc biệt vào năm 2006, Puerto Rico diễn ra cuộc khủng hoảng ngân quỹ trầm trọng khiến nhiều cơ quan chính phủ và 1536 trường công phải đóng cửa, gần 96 000 người bị cho nghỉ việc. Những chính sách thuế mới sau đó đã giẩi quyết cuộc khủng hoảng này nhưng vẫn còn nhiều thách thức khó khắc phục. Vài năm trở lại đây, Puerto Rico rơi vào tình trạng suy giảm kinh tế. Nếu như năm 2006, mức tăng GDP còn ở mức 0,5% thì đến năm 2007 xuống còn -1,8%, năm 2008 xuống đến -2%.[45]

Trung tâm Hội nghị Puerto Rico

Ngày nay Puerto Rico là một quốc gia có nền kinh tế cơ cấu hiện đại với nông nghiệp chỉ chiếm 1%, công nghiệp chiếm 45% và dịch vụ chiếm 54%. Ngành trồng mía đường nay đã nhường lại cho ngành chăn nuôi lấy sản phẩm từ thịt và sữa. Công nghiệp của Puerto Rico phát triển đa dạng và nhấn mạnh các ngành hóa dầu, dược phẩm và khoa học công nghệ. Du lịch là một trong những ngành dịch vụ chủ đạo của Puerto Rico với việc nước này đón tiếp 5,9 triệu lượt du khách vào năm 2007, đem lại một nguồn doanh thu lớn cho hòn đảo. Nhiều khách sạn, các khu nghỉ dưỡng, trung tâm hội thảo lớn như Trung tâm Hội nghị Puerto Rico được xây dựng đã tận dụng triệt để ưu thế du lịch của đất nước tươi đẹp này.

Tuy gặp nhiều khó khăn trong những năm gần đây, song Puerto Rico vẫn là một trong những nền kinh tế phát triển nhất khu vực Mỹ Latinh. Puerto Rico là một trong những đầu tàu kinh tế vùng Caribbean cùng với Cuba và Cộng hòa Dominicana, và Ngân hàng Thế giới xếp Puerto Rico vào nhóm các nước có thu nhập bình quân cao.[46] Năm 2007, thu nhập bình quân của nước này là 19.600 USD,[47] tuy nhiên vẫn còn thua nếu so với bang nghèo nhất của nước Mỹ là Mississippi với thu nhập 24.062 USD. Tỉ lệ thất nghiệp của Puerto Rico cũng ở mức khá cao 11,7%, trong khi bang thất nghiệp nhiều nhất nước Mỹ là Michigan có tỉ lệ 7,7% và mức trung bình của nước Mỹ là 4,4%.[48] Năm 1998, Chỉ số Phát triển Con người của Puerto Rico đạt 0,942 điểm, con số cao nhất vùng Mỹ Latinh.

Hiện tại (2016), GDP của Puerto Rico đạt 100,852 tỉ USD, lớn thứ 61 thế giới và lớn thứ 8 khu vực Mỹ Latin.

Nhân khẩu

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Nhân khẩu tại Puerto Rico
Lịch sử dân số
Thống kêdân số Số dân %±
1800155.426—
1860583.308—
1900953.243—
19101.118.01217,3%
19201.299.80916,3%
19301.543.91318,8%
19401.869.25521,1%
19502.210.70318,3%
19602.349.5446,3%
19702.712.03315,4%
19803.196.52017,9%
19903.522.03710,2%
20003.808.6108,1%
20103.725.789−2,2%
20203.285.874−11,8%
1765–2020 (*1899 shown as 1900)[14][49]

Những cư dân đầu tiên sinh sống tại Puerto Rico là người da đỏ châu Mỹ, sau đó được tiếp nối bởi người da trắng gốc châu Âu và người da đen gốc châu Phi. Thế kỉ 19 đánh dấu một giai đoạn bùng nổ dân nhập cư vào Puerto Rico khi hàng trăm gia đình đổ vào đất nước này để được cấp đất theo Sắc lệnh năm 1815, theo đó cung cấp một lượng đất đai cho những người dân gốc châu Âu theo Công giáo Rôma. Chủ yếu người da trắng tại Puerto Rico có tổ tiên là người Tây Ban Nha, bên cạnh đó cũng có một số dân tộc khác như Bồ Đào Nha, Ý, Scotland, Ireland, Đức,... Người da đen đến Puerto Rico trên những con tàu buôn nô lệ đã góp phần làm nên sự đa dạng chủng tộc tại hòn đảo này. Bên cạnh đó, Puerto Rico còn có một cộng đồng người gốc châu Á với các sắc dân Trung Quốc, Liban. Người dân các nước Mỹ Latinh cũng góp thêm vào các dòng người nhập cư từ Colombia, Venezuela, Argentina, Cuba và Cộng hòa Dominicana. Tình trạng nhập cư vào thế kỉ 19 này đã khiến dân số Puerto Rico tăng nhanh, từ 155.000 người vào năm 1800 đến gần 1 triệu người vào cuối thể kỉ 19. Cuộc thống kê điều tra dân số năm 1858 đã cho thấy tỉ lệ chủng tộc tại Puerto Rico như sau: 300.430 người da trắng, 341.015 người da màu tự do và 41.736 nô lệ.[50]

Sang thế kỉ 20, Puerto Rico lại xuất hiện tình trạng di dân ra nước ngoài khi người dân Puerto Rico nhập cư vào Hoa Kỳ để tìm cuộc sống tốt hơn, đặc biệt là từ sau Thế chiến Thứ hai. Họ chủ yếu nhập cư vào các bang New York, New Jersey, Illinois, Massachusetts, Florida, Pennsylvania, Connecticut, Washington, D.C., California,... và tạo nên một cộng đồng người Mỹ gốc Puerto Rico rất lớn. Hiện số người Puerto Rico sống tại Mỹ đã nhiều hơn cả trong nước.

Nghiên cứu di truyền học năm 2002 trên DNA ty thể với 800 người Puerto Rico cho thấy 61,1% người Puerto Rico thừa hưởng DNA ty thể mẹ từ người thổ dân bản địa, 26,4% châu Phi và 12,5% da trắng. Ngược lại, 70% đàn ông Puerto Rico có nhiễm sắc thể Y của người châu Âu, 20% của tổ tiên châu Phi và ít hơn 10% của người bản địa châu Mỹ. Phát hiện này cho thấy việc lai chủng tại Puerto Rico ở mức độ khá cao và tạo nên sự hòa trộn sắc tộc độc đáo.[51]

Chủng tộc

[sửa | sửa mã nguồn] Thành phần chủng tộc tại Puerto Rico (Thống kê dân số Hoa Kỳ năm 2020)[52]
  1. Người đa chủng tộc (49,8%)
  2. Người da trắng (17,1%)
  3. Người da đen (6,96%)
  4. Người bản địa (0,54%)
  5. Người gốc Á (0,12%)
  6. Người Quần đảo Thái Bình Dương (0,02%)
  7. Chủng tộc khác (25,5%)

Tính đến năm 2020, người Hispano và Latino chiếm 98,9% dân số Puerto Rico, trong đó 95,5% là người Puerto Rico và 3,4% là người Hispano không phải gốc Puerto Rico; 1,1% dân số không phải gốc Hispano.[53] 17,1% dân số tự nhận là "người da trắng", giảm gần như 80% so với năm 2010, 49.8% dân số tự nhận là người đa chủng tộc — so với chỉ 3% vào năm 2010 — và 25,5% dân số tự nhận là thuộc "một chủng tộc".[54]

Ngôn ngữ

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngôn ngữ chính thức[55] của chính quyền[56] là tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh. Năm 2015, Hội đồng Lập pháp chỉ định tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức thứ nhất và tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức thứ hai.[2] Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức duy nhất của hệ thống tư pháp, mặc dù một đạo luật năm 1902 quy định tiếng Anh.[57] Tuy nhiên, công việc chính thức của Tòa án quận tại Quận Puerto Rico được thực hiện bằng tiếng Anh. Ít hơn 10% dân số sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ chính. Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính trong kinh doanh, giáo dục và thường nhật, gần 95% dân số nói tiếng Tây Ban Nha.[58]

Nhìn chung, tiếng Tây Ban Nha ở Puerto Rico vẫn có một số sự khác biệt so với ở các nước nói tiếng Tây Ban Nha khác do ảnh hưởng từ các ngôn ngữ da đỏ bản địa, những ngôn ngữ Phi châu và cả sự ảnh hưởng từ tiếng Anh do quan hệ chặt chẽ giữa hòn đảo với nước Mỹ.

Tôn giáo

[sửa | sửa mã nguồn] Thành phần tôn giáo tại Puerto Rico (2014)[59][60]
  1. Công giáo (56,0%)
  2. Tin Lành (33,0%)
  3. Tôn giáo khác (3,00%)
  4. Không tôn giáo (8,00%)

Công giáo là tôn giáo lớn lâu đời nhất tại Puerto Rico (nếu không kể những tôn giáo bản địa) và cho đến ngày nay vẫn là tôn giáo chủ yếu tại nước này. Mỗi thành phố tự trị của Puerto Rico đều có ít nhất một nhà thờ tại khu trung tâm, hay được gọi là plaza. Dưới sự cai trị của người Tây Ban Nha, Đạo Tin lành bị đàn áp nhưng lại được khuyến khích khi gia nhập nước Mỹ. Người Taino bản địa gần đây đang khôi phục lại một số truyền thống tôn giáo của họ, trong khi một số người châu Phi cũng gìn giữ những tôn giáo xa xưa của tổ tiên.

Văn hóa

[sửa | sửa mã nguồn] Bài chi tiết: Văn hóa Puerto Rico

Văn hóa Puerto Rico là sự hòa trộn giữa bốn dòng văn hóa: văn hóa Taino bản địa, văn hóa Tây Ban Nha, văn hóa Châu Phi và văn hóa Mỹ. Người Taino ngày nay tuy chỉ chiếm một tỉ lệ dân số nhỏ bé song họ vẫn giữ một số tên gọi truyền thống về địa danh, các món ăn, nhạc cụ và một số lượng từ vựng trong tiếng Tây Ban Nha ngày nay của Puerto Rico. Người da đen gốc châu Phi lại có ảnh hưởng trong lĩnh vực âm nhạc với "bomba và plena", một thể loại loại âm nhạc và nhảy múa với các nhạc cụ bộ gõ và maraca. Người Tây Ban Nha mang đến tiếng Tây Ban Nha, đạo Thiên chúa và những giá trị tinh thần và văn hóa của châu Âu cổ kính. Dòng văn hóa thứ tư đến từ nước Mỹ với tiếng Anh, hệ thống giáo dục đại học và các giá trị văn hóa hiện đại thể hiện trong điện ảnh, âm nhạc. Năm 1903, Trường Đại học Puerto Rico được chính quyền Mỹ thành lập, 5 năm sau khi Puerto Rico trở thành một bộ phần của nước này.

Thể thao

[sửa | sửa mã nguồn]

Bóng chày là môn thể thao phổ biến nhất tại Puerto Rico và nước này có hẳn một mùa giải bóng chày chuyên nghiệp riêng được tổ chức vào mùa đông. Quyền anh, bóng rổ và bóng chuyền cũng là những môn thể thao rất phổ biến tại đất nước này. Puerto Rico tham dự hầu hết các giải thi đấu thể thao quốc tế như Thế vận hội Mùa hè, Thế vận hội Mùa đông, Đại hội Thể thao châu Mỹ (Pan American Games), Đại hội Thể thao Trung Mỹ và Caribbean. Puerto Rico đã từng giành được 6 huy chương (1 bạc, 5 đồng) trong lịch sử tham dự các kỳ Thế vận hội, lần đầu tiên vào năm 1948 với chiếc huy chương đồng môn quyền anh của Juan Evangelista Venegas.

Bóng chày là môn thể thao thế mạnh của Puerto Rico và nước này đã từng 1 lần giành huy chương vàng tại Giải vô địch bóng chày thế giới vào năm 1951. Những vận động viên bóng chày nổi tiếng nhất của Puerto Rico là Roberto Clemente và Orlando Cepeda.

Quyền anh cũng là môn thể thao rất được ưa chuộng tại Puerto Rico. Nếu tình bình quân đầu người, Puerto Rico là nước có số lượng nhà vô địch quyền anh nhiều nhất thế giới và đứng thứ ba về tổng số. Các vận động viên tiêu biểu trong môn thể thao này là Miguel Cotto, Félix Trinidad, Wilfred Benítez và Wilfredo Gómez.

Puerto Rico còn là thành viên của FIFA và CONCACAF. Năm 2008, Liên đoàn Bóng đá Puerto Rico chính thức được thành lập.

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]
  • Lịch sử Puerto Rico

Ghi chú

[sửa | sửa mã nguồn]
  1. ^ Despite being under the sovereignty of the United States since 1898, Puerto Rico is not incorporated [1] See the page for the Insular Cases for more information.
  2. ^ a b The definition of Commonwealth according to U.S. State Department policy (as codified in the department's Foreign Affairs Manual) reads: "The term 'Commonwealth' does not describe or provide for any specific political status or relationship."[21]
  3. ^ The term boricua is gender-neutral, whereas the terms puertorriqueño, borinqueño, borincano, and puertorro are male-specific when ending in «o» and female-specific when ending in «a».
  4. ^ The term puertorro -a is used popularly, spontaneously, and politely to refer to Puerto Ricans or Puerto Rico. It is occasionally mistaken for a pejorative, but the term is not considered offensive by Puerto Ricans. It has been most famously used by Puerto Rican musicians, including Bobby Valentín in his song Soy Boricua (1972), Andy Montañez in En Mi Puertorro (2006), and Bad Bunny in ACHO PR (2023).
  5. ^ The area of the island of Puerto Rico, the main island of the archipelago of the same name, is 5,325 square miles (13,792 km2). The land and internal costal water area of the island is 3,513 sq mi (9,100 km2), with land covering 3,424 sq mi (8,868 km2) and internal costal waters 89 sq mi (232 km2). The territorial sea of the island stretches for 1,812 sq mi (4,692 km2).[6] Including the islands of Vieques with a land area of 51 sq mi (132 km2),[7] Mona with 22 sq mi (56 km2),[8] Culebra with 12 sq mi (31 km2),[9] Caja de Muertos with 0.62 sq mi (1.62 km2),[10] and Desecheo with 0.56 sq mi (1.45 km2),[11] the entire archipelago of Puerto Rico has a land area of at least 3,510 sq mi (9,090 km2). The exclusive economic zone of the archipelago covers 68,605 sq mi (177,327 km2).[12]
  6. ^ Cerro de Punta in the Cordillera Central mountain range is the highest elevation in Puerto Rico.
  7. ^ Puerto Rico is the 4th most populated island in the Caribbean, 27th most populated island in the world, and 136th most populated country or dependency in the world.
  8. ^ Puerto Rico, the main island of the archipelago of the same name, is 178 kilometers long (110 statute miles; 96 nautical miles) and 65 kilometers wide (40 statute miles; 35 nautical miles). Boricuas often refer to Puerto Rico as 100x35 (Spanish: 100por35), a direct reference to the island's size in nautical miles. Various Puerto Rican singers have used the term, including Farruko and Pedro Capó in their song Jíbaro (2021).[18]
  9. ^ English pronunciation: /ˌpɔːrtoʊ ˈriːkoʊ, ˌpwɛərtoʊ -, -tə -/ POR-toh REE-koh, PWAIR-toh -⁠, -⁠tə -⁠phát âm tiếng Tây Ban Nha: [ˈpweɾtoˈriko], locally (in rural areas) [ˈpweltoˈχiko,-ˈʀ̥iko][19]tiếng Taino: Borikén or Borinquen
  10. ^ tiếng Tây Ban Nha: Estado Libre Asociado de Puerto Rico, n.đ. 'Free Associated State of Puerto Rico'

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]
  1. ^ "U.S. Territories - Developments in the Law". Harvard Law Review (bằng tiếng Anh). ngày 10 tháng 4 năm 2017. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2024.
  2. ^ a b "P. Rico Senate declares Spanish over English as first official language". Agencia EFE. San Juan, Puerto Rico. ngày 4 tháng 9 năm 2015. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 11 năm 2020. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2016.
  3. ^ "2020 Census Illuminates Racial and Ethnic Composition of the Country: Puerto Rico". United States Census. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 10 năm 2021. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.
  4. ^ "puertorriqueño". Diccionario de la Lengua Española por la Real Academia Española (bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2024.
  5. ^ "puertorro". Asociación de Academias de la Lengua Española: Diccionario de Americanismos (bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2024.
  6. ^ "State Area Measurements and Internal Point Coordinates". United States Census Bureau. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  7. ^ "Vieques Municipio, Puerto Rico". US Census Bureau. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  8. ^ "Mona Island". Earth Observatory. ngày 28 tháng 2 năm 2016. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  9. ^ "Culebra Municipio, Puerto Rico". US Census Bureau. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  10. ^ "Plan de Manejo Reserva Natural Isla Caja de Muertos" (PDF). Gobierno de Puerto Rico: Departamento de Recursos Naturales y Ambientales. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  11. ^ "Desecheo National Wildlife Refuge". U.S. Fish & Wildlife Service. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  12. ^ "Catches by Taxon in the waters of Puerto Rico (USA)". Sea Around Us. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  13. ^ "United States Census Quick Facts Puerto Rico". Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2025.
  14. ^ a b "Table 2. Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census" (PDF). United States Census Bureau. ngày 26 tháng 4 năm 2021. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 26 tháng 4 năm 2021. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2021.
  15. ^ a b c d "IMF DataMapper - Puerto Rico". International Monetary Fund. ngày 3 tháng 11 năm 2024. Truy cập ngày 3 tháng 11 năm 2024.
  16. ^ "Socioeconomic Indicators - Puerto Rico | Market Forecast". tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2024.
  17. ^ Fuentes-Ramírez, Ricardo; Ouslan-Cerritos, Alejandro (2024). "Puerto Rico's Human Development Index and Inequality-Adjusted Human Development Index (2013 – 2022)". Ceteris Paribus: Journal of Socioeconomic Research. 12: 1–11. doi:10.5281/zenodo.14187921.
  18. ^ "Geografía de Puerto Rico". Sistemas de Información Geográfica (bằng tiếng Tây Ban Nha). Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2024.
  19. ^ Amaral, Patrícia & Ana Maria Carvalho (2014). Portuguese-Spanish Interfaces: Diachrony, synchrony, and contact. Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. tr. 130. ISBN 978-90-272-5800-7.
  20. ^ "CIA World Factbook – Puerto Rico". Lưu trữ bản gốc ngày 5 tháng 1 năm 2021. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2019.
  21. ^ "7 fam 1120 acquisition of u.s. nationality in u.s. territories and possessions". U.S. Department of State Foreign Affairs Manual Volume 7- Consular Affairs. U.S. Department of State. ngày 3 tháng 1 năm 2013. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 22 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2015.
  22. ^ "CIA - The World Factbook - Nhân khẩu Puerto Rico". Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 12 năm 2018. Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2008.
  23. ^ "Puerto Rico votes on US ties and chooses governor". AP. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2012.[liên kết hỏng]
  24. ^ IMF. "World Economic and Financial Surveys World Economic Outlook Database - WEO Groups and Aggregates Information April 2020". www.imf.org. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2020.
  25. ^ Theo Historia Geográfica, Civil y Natural de la Isla de San Juan Bautista de Puerto Rico
  26. ^ "Biên niên sử ngắn về Puerto Rico" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 17 tháng 2 năm 2006. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2008.
  27. ^ Ngày nay, người Puerto Rico còn được gọi là người Boricuas, tức người đến từ Boriquen
  28. ^ Thực ra, Vicente Yáñez Pinzón là người đầu tiên được chỉ định làm thống đốc Puerto Rico nhưng ông chưa hề đặt chân đến hòn đảo
  29. ^ Mỹ xâm chiếm Puerto Rico Lưu trữ ngày 15 tháng 5 năm 2014 tại Wayback Machine - Theo lịch sử Puerto Rico
  30. ^ "Hiệp ước hòa bình giữa Mỹ và Tây Ban Nha (ký ngày 10 tháng 12 năm 1898)". Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2008.
  31. ^ Hiến pháp Puerto Rico (tiếng Anh)
  32. ^ Hiến pháp Puerto Rico (tiếng Tây Ban Nha)
  33. ^ [1] Lưu trữ ngày 24 tháng 12 năm 2018 tại Wayback Machine Theo CIA - The World Factbook - Jamaica
  34. ^ [2] Lưu trữ ngày 10 tháng 2 năm 2016 tại Wayback Machine Nguồn: CIA - The World Factbook - Cuba
  35. ^ [3] Lưu trữ ngày 6 tháng 10 năm 2008 tại Wayback Machine Độ cao và khoảng cách tại các vùng nước Mỹ
  36. ^ "Lịch sử động đất Puerto Rico". Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 7 năm 2007. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2008.
  37. ^ "Constitution of the Commonwealth of Puerto Rico, Article I, Section 2" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 29 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2010.
  38. ^ "U.S. Department of State. Dependencies and Areas of Special Sovereignty". State.gov. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 6 năm 2022. Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2010.
  39. ^ "U.S. Department of State. Foreign Affairs Manual: Volume 7 – Consular Affairs (7 FAM 1120), 'Acquisition of U.S. Nationality in U.S. Territories and Possessions', pp. 1–3". Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 22 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2015.
  40. ^ Rules of the House of Representatives. Rule III Lưu trữ ngày 5 tháng 10 năm 2015 tại Wayback Machine.
  41. ^ "Special committee on decolonization approves text calling on United States to expedite Puerto Rican self-determination process" (Thông cáo báo chí). Department of Public Information, United Nations General Assembly. ngày 13 tháng 6 năm 2006. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 4 năm 2020. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2007.
  42. ^ Keith Bea (ngày 25 tháng 5 năm 2005). "Political Status of Puerto Rico: Background, Options, and Issues in the 109th Congress" (PDF). Congressional Research Service. Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 28 tháng 9 năm 2019. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2007.
  43. ^ U.S. Const. art. IV, § 3, cl. 2 ("The Congress shall have Power to dispose of and make all needful Rules and Regulations respecting the Territory or other Property belonging to the United States ...").
  44. ^ Downes v. Bidwell, 182 U.S. 244, 261 (1901), commenting on an earlier Supreme Court decision, Loughborough v. Blake, 18 U.S. (5 Wheat.) 317 (1820); Rasmussen v. United States, 197 U.S. 516, 529–530, 536 (1905)(concurring opinions of Justices Harlan and Brown), that once the Constitution has been extended to an area, its coverage is irrevocable; Boumediene v. Bush – That where the Constitution has been once formally extended by Congress to territories, neither Congress nor the territorial legislature can enact laws inconsistent therewith. The Constitution grants Congress and the President the power to acquire, dispose of, and govern territory, not the power to decide when and where its terms apply.
  45. ^ "The World Factbook". Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 12 năm 2018. Truy cập ngày 2 tháng 10 năm 2015.
  46. ^ "Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về Puerto Rico" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 27 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2008.
  47. ^ [4] Lưu trữ ngày 28 tháng 10 năm 2008 tại Wayback Machine Số liệu kinh tế Puerto Rico
  48. ^ Danh sách các bang theo tỉ lệ thất nghiệp (Theo CNN Money)
  49. ^ "Population History, 1765–2010". Welcome to Puerto Rico!. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 4 năm 2021. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2014.
  50. ^ [5] - Theo Lịch sử Puerto Rico
  51. ^ http://www.kacike.org/MartinezEnglish.pdf
  52. ^ "Race and Ethnicity in the United States". United States Census Bureau. ngày 12 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2021.
  53. ^ U.S. Census Bureau (2020). "Profile of general population and housing characteristics". Decennial Census, DEC Demographic Profile, Table DP1, 2020 (data table). Lưu trữ bản gốc ngày 4 tháng 10 năm 2023. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2023.
  54. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên apnews.com
  55. ^ "Official Language", Concise Oxford Companion to the English Language, Ed. Tom McArthur, Oxford University Press, 1998.
  56. ^ Pueblo v. Tribunal Superior, 92 D.P.R. 596 (1965). Translation taken from the English text, 92 P.R.R. 580 (1965), pp. 588–89. See also LOPEZ-BARALT NEGRON, "Pueblo v. Tribunal Superior: Espanol: Idioma del proceso judicial", 36 Revista Juridica de la Universidad de Puerto Rico. 396 (1967), and VIENTOS-GASTON, "Informe del Procurador General sobre el idioma", 36 Rev. Col. Ab. (P.R.) 843 (1975).
  57. ^ The Status of Languages in Puerto Rico. Muniz-Arguelles, Luis. University of Puerto Rico. c. 1988. Page 466. Retrieved December 4, 2012.
  58. ^ "U.S. Census Annual Population Estimates 2007". Factfinder.census.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 5 năm 2017. Truy cập ngày 18 tháng 4 năm 2014.
  59. ^ "Key findings about Puerto Rico". ngày 29 tháng 3 năm 2017. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 3 năm 2023. Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2017.
  60. ^ "Religion in Latin America". ngày 13 tháng 11 năm 2014. Lưu trữ bản gốc ngày 30 tháng 3 năm 2022. Truy cập ngày 12 tháng 9 năm 2017.

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn] Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Puerto Rico.
  • Chính phủ Puerto Rico Lưu trữ ngày 17 tháng 5 năm 2007 tại Wayback Machine
  • Văn phòng Thống đốc Puerto Rico Lưu trữ ngày 6 tháng 4 năm 2003 tại Wayback Machine
  • Thượng Nghị viện Puerto Rico

Các đảng chính trị chính thức:

  • Đảng Độc lập Puerto Rico (PIP)
  • Đảng Dân chủ Nhân dân (PPD)
  • Đảng Cấp tiến Mới (PNP)
  • x
  • t
  • s
Phân cấp hành chính Hoa Kỳ
Các tiểu bang (50)
  • Alabama
  • Alaska
  • Arizona
  • Arkansas
  • California
  • Colorado
  • Connecticut
  • Delaware
  • Florida
  • Georgia
  • Hawaii
  • Idaho
  • Illinois
  • Indiana
  • Iowa
  • Kansas
  • Kentucky
  • Louisiana
  • Maine
  • Maryland
  • Massachusetts
  • Michigan
  • Minnesota
  • Mississippi
  • Missouri
  • Montana
  • Nebraska
  • Nevada
  • New Hampshire
  • New Jersey
  • New Mexico
  • New York
  • North Carolina
  • North Dakota
  • Ohio
  • Oklahoma
  • Oregon
  • Pennsylvania
  • Rhode Island
  • South Carolina
  • South Dakota
  • Tennessee
  • Texas
  • Utah
  • Vermont
  • Virginia
  • Washington
  • West Virginia
  • Wisconsin
  • Wyoming
Đặc khu liên bangWashington, D.C.
Vùng quốc hải
  • Guam
  • Puerto Rico
  • Quần đảo Bắc Mariana
  • Quần đảo Virgin
  • Samoa thuộc Mỹ
Tiểu đảo xa
  • Đảo Baker
  • Đảo Howland
  • Đảo Jarvis
  • Đảo Johnston
  • Đảo san hô Kingman
  • Rạn san hô vòng Midway
  • Đảo Navassa
  • Đảo san hô Palmyra
  • Đảo Wake
Các khu bản địaDanh sách khu người bản địa Mỹ
  • Navajo
  • Choctaw
  • Uintah & Ouray
  • Tohono Oʼodham
  • Cheyenne River
  • Pine Ridge
  • Standing Rock
  • Crow
  • Wind River
  • Fort Peck
Quốc gia liên kết
  • Liên bang Micronesia
  • Quần đảo Marshall
  • Palau
    • Cổng thông tin:
    • flag Hoa Kỳ
    • icon Địa lý
    Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Puerto Rico.

    Từ khóa » đất Nước Puerto Rico