[Review – Trích Dẫn] Tình Và Rác – Ivan Klima - Người Ham đọc

LẤP ĐẦY KHOẢNG TRỐNG BÊN TRONG

Gấp lại trang cuối của tiểu thuyết “Tình và rác”, trong đầu tôi ngổn ngang, đầy ặp những hình ảnh, những đoạn đối thoại. Nhất thời tôi vô cùng bối rối. Ngồi bần thần cả giờ đồng hồ, tự mình sắp xếp lại toàn bộ nội dung câu chuyện, tôi bỗng vỡ òa trong một cảm xúc rất khó tả, giống như Archimedes đã không thể kìn lòng khi reo vang “Eureka” trong tình trạng hoàn toàn khỏa thân. Tôi tìm ra quy luật của cái mê hồn trận mà Ivan Klíma đã cài đặt trong tác phẩm.

Giống như Franz Kafka, José Saramago, James Joyce, Thomas Bernhard vv… Ivan Klíma ý thức rất rõ ràng trong cách thức thể hiện các sáng tác của mình, không chỉ về nội dung mà còn về cả hình thức trình bày tác phẩm. Trong “Tình và rác” không hề có sự phân định rạch ròi giữa các đoạn chuyển cảnh, không phân định giữa những dòng đối thoại và những dòng mô tả trần thuật, đại từ “cô ấy” được dùng để gọi cả vợ và cô nàng nghệ sĩ điêu khắc (tình nhân của nhân vật chính) vv… có thể khiến bạn đọc gặp bối rối khi đọc tác phẩm. Tuy nhiên việc trình bày tác phẩm theo hình thức đặc biệt như vậy đã khiến phần nội dung tác phẩm ấn tượng lên nhiều lần.Nhân vật chính của tác phẩm vốn là một giảng viên đại học, một nhà văn tuổi ngoại tứ tuần bỗng nhiên từ bỏ công việc giảng dạy đầy hứa hẹn ở Mỹ, “đất nước của sự tự do và giàu có” để quay về quê hương mình, Séc, “đất nước chẳng hề có tự do” để làm một công nhân quét rác tầm thường. Câu chuyện về nhà văn quét rác đặc biệt này được Ivan Klíma kể với 5 mạch truyện song song gần như độc lập nhưng lại không hề tách bạch không hề tuyến tính và bị xoắn quện, dính mắc vào nhau:

Mạch truyện thứ nhất: Nhà văn quét rác và các đồng nghiệp đặc biệt của ông, những công nhân vệ sinh ngày ngày làm công việc vệ sinh thành phố. Bạn đọc có thể dễ dàng nhận ra rác trong tác phẩm không chỉ là rác theo nghĩa đen mà chúng là ẩn dụ cho sự tàn rữa của đời sống, của nền văn minh, chả thế mà khi làm việc các công nhân vệ sinh đã lặp lại rất nhiều lần “Apocalypse” và “Armageddon”.

“Khi bước qua lớp tuyết đen sì tôi tự bảo với mình rằng ngay cả khi người đàn ông ấy có bị điên thì anh ta cũng chẳng thể nào điên hơn tất cả loài người còn lại, trong cái ham muốn tột cùng để đạt tới sự thoải mái, ta đang rải lên cả thế giới này một lớp sương đen với niềm tin rằng đó là con đường đi thẳng tới vườn địa đàng.”

Mạch truyện thứ hai: Nhà văn quét rác và vợ mình, Lída, một bác sĩ tâm lý, người nhìn xuyên thấu nội tâm của con người.

“Lída thân yêu của tôi đã nhầm lẫn khi nghĩ là người quét rác nhất định phải cảm thấy bị ruồng bỏ hay bị bẽ mặt bởi cái nghề không mấy được trọng vọng này. Thế nhưng, ngược lại hoàn toàn, nếu như họ có quan tâm đến những thứ đó thì họ cũng vẫn tự coi mình là những gì tinh túy, đậm đà của trái đất này, giống như những thiên thần tới hàn gắn những vết thương của một thế giới đang bị chìm vào nỗi nguy hiểm ngột ngạt.”

Mạch truyện thứ ba: Nhà văn quét rác và những suy tư về Franz Kafka, “người tẩy não nhân loại” và các tác phẩm của Kafka, có thể nói đây là một món quà đặc biệt cho những người hâm mộ thiên tài văn chương yểu mệnh này: Hóa Thân; Vụ Án; Lâu Đài vv… các tác phẩm đã quen thuộc với bạn đọc Việt Nam đều sẽ được đưa ra mổ xẻ.

“Chúng ta đã bị tống khứ ra khỏi vườn địa đàng, nhưng vườn địa đàng không hề bị phá hủy, Kafka đã viết thế. Và ông còn chỉ thêm rằng: Trong chừng mực nào đó, việc bị trục xuất ra khỏi vườn địa đàng là một điều may mắn, bởi vì nếu chúng ta không bị tống cổ ra khỏi đấy thì chính vườn địa đàng sẽ tự hủy diệt nó.”

Mạch truyện thứ tư: Nhà văn quét rác và tình nhân của mình, một nghệ sĩ điêu khắc, người muốn thổi hồn vào những tác phẩm nghệ thuật được hình thành từ những khối vật chất vô tri, người tin vào sự tồn tại của linh hồn và khả năng hàn gắn, cứu rỗi một linh hồn, người có khoảng không trống rỗng bên trong cơ thể và luôn khao khát được lấp đầy.

“Thế nhưng làm sao con người có thể đoạt được hạnh phúc với một tâm hồn tội lỗi? Anh ta sẽ chỉ còn một cách là giết chết tâm hồn trong con người mình, và gia nhập vào đám đông những kẻ đang đi lang thang khắp địa cầu mà tìm kiếm bất kể thứ gì có thể lấp đầy khoảng trống đang mở toang hoác trong lòng sau khi tâm hồn của họ đã bị chết.”

Mạch truyện thứ năm: Nhà văn quét rác và cha mình, người tuy không quan tâm đến ông nhiều khi ông còn nhỏ nhưng in dấu trong tâm hồn ông với những kỷ niệm vui vẻ, thơ ngây.

5 mạch truyện được song song kể, giao cắt liên tục vào nhau bởi vốn dĩ chẳng cái nào có thể tồn tại độc lập mà không bị ảnh hưởng bởi cái khác và tới cái khác. Sự phức tạp trong câu chuyện cũng như chính sự dằn vặt, hoang mang, hoài nghi của nhà văn quét rác trong hành trình “lấp đầy khoảng trống đang mở toang hoác trong lòng.”

“Sự thù hận được đánh giá một cách sai lầm là thứ đối địch với tình yêu, trong khi đó trên thực tế nó tồn tại song hành cùng với tình yêu và đối nghịch với cả hai thứ tình cảm này chính là sự cô đơn.”

“Tình và rác” chẳng hề dễ đọc, cấu trúc đặc biệt của tác phẩm khiến bạn đọc luôn luôn phải tập trung cao độ và giữ đầu óc tỉnh táo để không bị lạc vào mê hồn trận. Khó, thách thức nhưng cũng vô cùng kích thích, bởi, để trải nghiệm cảm giác được vỡ òa trong cảm xúc, giống như Archimedes đã không thể kìn lòng khi reo vang “Eureka” trong tình trạng hoàn toàn khỏa thân, làm gì có tác phẩm dễ đọc nào làm được. Còn khi bạn là một độc giả mến mộ Franz Kafka, chắc chắn bạn không thể bỏ qua tác phẩm này.