Rối Loạn Nhân Cách ái Kỷ – Wikipedia Tiếng Việt

Bài viết hoặc đoạn này cần người am hiểu về Tâm lý học hoặc/và y học trợ giúp biên tập mở rộng hoặc cải thiện. Bạn có thể giúp cải thiện trang này nếu có thể. Xem trang thảo luận để biết thêm chi tiết.

Rối loạn nhân cách ái kỷ
Narcissus ngắm nhìn hình ảnh phản chiếu của chính mình trong một bức tranh của Caravaggio
Khoa/Ngành	Tâm thần
Triệu chứng	Phóng đại tầm quan trọng của bản thân, khao khát sự ngưỡng mộ một cách thái quá, thiếu sự đồng cảm[1][2]
Khởi phát	Đầu độ tuổi trưởng thành[2]
Diễn biến	Lâu dài[2]
Nguyên nhân	Chưa rõ[3]
Chẩn đoán phân biệt	Rối loạn lưỡng cực, rối loạn sử dụng chất gây nghiện, rối loạn nhân cách ranh giới, rối loạn nhân cách kịch tính[1]
Điều trị	Trị liệu tâm lý, thuốc[1]
Dịch tễ	<1%[3]

Rối loạn nhân cách ái kỷ, hay còn gọi là vĩ cuồng, (tiếng Anh: narcissistic personality disorder, viết tắt là NPD đặt theo tên Narcissus) là một bệnh lý rối loạn nhân cách có đặc trưng là việc thường xuyên phóng đại tầm quan trọng của bản thân, khao khát được mọi người ngưỡng mộ và thiếu sự đồng cảm với người khác.[1][2] Người mắc NPD thường dành nhiều thời gian mơ mộng về việc có được quyền lực và thành công, đồng thời cảm thấy bị đối xử bất công vì chưa thể đạt được điều đó. Các triệu chứng này thể hiện một lối suy nghĩ mang tính ám ảnh và cách nhìn nhận bản thân không ổn định, và thường có mục đích bù đắp cho cuộc sống không được như ý ở thực tại. Những hành vi ái kỷ như vậy thường khởi phát từ đầu độ tuổi trưởng thành và xuất hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau.[2] Trong vài năm trở lại đây, những người được chẩn đoán là mắc NPD đã lên tiếng về sự kỳ thị đối với căn bệnh trên các phương tiện truyền thông, cũng như về mối liên hệ giữa căn bệnh với việc bị lạm dụng lúc nhỏ.[2]

Nguyên nhân dẫn đến rối loạn nhân cách ái kỷ vẫn chưa được tìm ra, nhưng được cho là có liên hệ với một số loại chấn thương tâm lý nhất định.[3] Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM) do Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ xuất bản, NPD được xếp vào các rối loạn nhân cách nhóm B.[2] NPD được chẩn đoán bởi một chuyên gia y tế bằng cách phỏng vấn người cần chẩn đoán.[1] NPD không nên bị nhầm lẫn với trạng thái hưng cảm và rối loạn sử dụng chất gây nghiện.[2]

Các liệu pháp điều trị rối loạn nhân cách ái kỷ vẫn chưa được nghiên cứu rõ ràng.[1] Việc trị liệu tâm lý thường gặp khó khăn bởi người mắc NPD thường không xem các vấn đề của họ là triệu chứng bệnh cho dù họ cảm thấy phiền muộn về tinh thần. Người bệnh NPD cũng có thể mắc các bệnh tâm lý đồng diễn khác, khiến việc xác định các triệu chứng trở nên khó khăn.[1] Khoảng 1% dân số thế giới được cho là mắc NPD.[3] Bệnh xảy ra ở nam giới nhiều hơn ở nữ giới, và thường xuất hiện ở người trẻ tuổi thay vì người lớn tuổi.[1][2] Khái niệm nhân cách ái kỷ được miêu tả lần đầu tiên bởi nhà phân tích tâm lý Robert Waelder vào năm 1925. Tên gọi rối loạn nhân cách ái kỷ được đặt bởi Heinz Kohut vào năm 1968.[4][5]

Nguyên nhân

[sửa | sửa mã nguồn]

Theo Groopman và Cooper thì nguyên nhân gây nên rối loạn này không rõ ràng. Tuy nhiên, các yếu tố sau đây được các nhà nghiên cứu xem như là những khả năng gây bệnh:[6]

• Một tính cách quá nhạy cảm từ khi sinh là hình thái triệu chứng mãn tính chính.
• Hay được người lớn khen ngợi hoặc đánh giá cao về những khả năng hoặc vẻ bề ngoài quá đặc biệt.
• Sự ca ngợi một cách quá mức sẽ dẫn đến sự mất cân bằng với những phản hồi thực tế.
• Khen quá nhiều những hành động tốt hoặc chỉ trích thái quá những hành động xấu của trẻ em.
• Cha mẹ quá nuông chiều hoặc đánh giá quá cao con cái.
• Cảm giác bị la mắng gay gắt ở thời thơ ấu.
• Bị cha mẹ chăm sóc một cách hời hợt hoặc tạo cảm giác không tin cậy vào mình.
• Xem sự yêu quý của bố mẹ như là một chuẩn mực để quy định sự yêu quý của người khác dành cho mình.

Một số đặc điểm trên khá phổ biến và xuất hiện trong những giai đoạn phát triển bình thường. Nhưng khi những đặc điểm này kết hợp với một sự thất bại trong môi trường tập thể và tiếp tục vào tuổi trưởng thành, các tính cách này có thể phát triển một cách mạnh mẽ dẫn đến chứng rối loạn nhân cách ái kỷ.[7] Một số chuyên gia tâm lý theo trường phái Freud tin rằng nguyên nhân của rối loạn này là một hậu quả đã được định hình ở thời kỳ trẻ thơ.[8] Nếu một đứa trẻ từ 3 đến 7 tuổi không được công nhận tài năng của nó, thì nó sẽ không bao giờ mắc phải chứng rối loạn nhân cách ái kỷ.

Một nghiên cứu năm 1994 thực hiện bởi Gabbard và Twemlow[9] báo cáo rằng trong lịch sử của tội loạn luân, đặc biệt là loạn luân mẹ - con trai có liên quan đến chứng rối loạn nhân cách ái kỷ ở một số bệnh nhân nam.

Tiêu chuẩn chẩn đoán

[sửa | sửa mã nguồn]

Thường xuất hiện lúc bắt đầu trưởng thành trong nhiều hoàn cảnh khác nhau và có ít nhất 5 trong các biểu hiện dưới đây (Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn tâm thần của Mỹ: DSM – IV):[10]

1. Tự cao tự đại về tầm quan trọng của mình (cường điệu các công việc và khả năng của mình, luôn muốn được xem là bề trên một cách không tương xứng với khả năng bản thân...)
2. Cuốn hút bởi ảo tưởng về sự thành đạt và quyền lực
3. Tin tưởng rằng mình là người đặc biệt và duy nhất
4. Thèm muốn mãnh liệt được ngưỡng mộ
5. Ý nghĩ phải được phục vụ một cách đặc biệt và thỏa mãn một cách vô điều kiện các ước vọng
6. Tận dụng những mối quan hệ để phục vụ các mục tiêu bản thân.
7. Thiếu sự đồng cảm: không nhận thức và chia sẻ tình cảm, nguyện vọng của người khác.
8. Luôn đố kỵ với người khác và tin rằng người khác cũng sẽ đố kỵ mình
9. Có thái độ, hành vi kiêu căng

Chẩn đoán phân biệt

[sửa | sửa mã nguồn]

• Hysteria: Cũng thích được ngưõng mộ nhưng ở người Hystérie cảm xúc cường điệu hóa, bi kịch hóa.
• Rối loạn nhân cách chống xã hội: cũng muốn thỏa mãn ước vọng vô điều kiện nhưng ở đây kèm thêm sự coi thường mọi chuẩn mực pháp luật và xã hội.
• Tâm thần phân liệt hoang tưởng: ý tưởng tự cao mang nét hoang tưởng.[11]

Dịch tễ học

[sửa | sửa mã nguồn]

Tỷ lệ mắc bệnh suốt đời trong dân số nói chung là 1% và dao động từ 2% đến 16% trong các bệnh nhân lâm sàng (tức là những người đến khám ở các khoa tâm thần). 50% - 75% người mắc là nam giới.[6] Trong một cuộc khảo sát khác được tiến hành ở Mỹ từ giữa năm 2004 đến 2005 bằng cách phỏng vấn trực tiếp mặt đối mặt với 34.653 người trưởng thành cho thấy tỷ lệ mắc bệnh suốt đời lên tới 6,2% trong đó nam giới là 7,7% còn nữ giới ít hơn gần một nửa chỉ có 4,8%. Những người có nguy cơ cao bao gồm (kết quả chỉ giới hạn trong xã hội Hoa Kỳ - vì nghiên cứu này chỉ được thực hiện ở đây):[12]

• Người trẻ tuổi
• Người đã ly thân, ly dị, góa bụa hoặc chưa bao giờ lập gia đình
• Phụ nữ gốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha

Bệnh kết hợp

[sửa | sửa mã nguồn]

Một số bệnh thường kết hợp với nhân cách yêu mình thái quá:[13]

Bệnh kết hợp	Phần trăm khả năng
Rối loạn nhân cách kịch tính	53%
Rối loạn nhân cách ranh giới	47%
Rối loạn nhân cách hoang tưởng	36%
Rối loạn nhân cách tránh né	36%
Rối loạn nhân cách chống xã hội	16%
Trầm cảm	4%
Rối loạn lo âu	3%

Theo Moreover và Zukermann thì khi kết hợp với NPD, các triệu chứng của bệnh rối loạn lo âu và trầm cảm có chiều hướng tăng nặng.[14] Ronningstam chỉ ra thêm rằng rối loạn nhân cách ranh giới (BPD) khi kết hợp với rối loạn nhân cách ái kỷ sẽ khiến cho người bệnh có xu hướng tự sát cao hơn so với trường hợp chỉ mắc BPD.[13]

Chú thích

[sửa | sửa mã nguồn]

1. ^ a b c d e f g h Caligor, Eve; Levy, Kenneth N.; Yeomans, Frank E. (tháng 5 năm 2015). "Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges". The American Journal of Psychiatry. Quyển 172 số 5. Washington, D.C.volume=172: American Psychiatric Association. tr. 415–22. doi:10.1176/appi.ajp.2014.14060723. PMID 25930131.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: địa điểm (liên kết)
2. ^ a b c d e f g h i Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-5 (ấn bản thứ 5). Washington, D.C.: American Psychiatric Publishing. 2013. tr. 645, 669–72. ISBN 9780890425558.
3. ^ a b c d Sederer, Lloyd I. (2009). Blueprints Psychiatry . Philadelphia, Pennsylvania: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins. tr. 29. ISBN 9780781782531. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 1 năm 2017 – qua Google Books.
4. ^ O'Donohue, William (2007). Personality Disorders: Toward the DSM-V. Thousand Oaks, California: SAGE Publications. tr. 235. ISBN 9781412904223. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 9 năm 2017. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2016 – qua Google Books.
5. ^ Kohut, Heinz (1968). "The Psychoanalytic Treatment of Narcissistic Personality Disorders: Outline of a Systematic Approach". The Psychoanalytic Study of the Child. Quyển 23. London, England: Taylor & Francis. tr. 86–113. doi:10.1080/00797308.1968.11822951. PMID 5759031.
6. ^ a b Leonard C. Groopman, M.D. Arnold M. Cooper, M.D. (2006). "Narcissistic Personality Disorder". Personality Disorders - Narcissistic Personality Disorder. Armenian Medical Network. Truy cập ngày 14 tháng 2 năm 2007.{{Chú thích web}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
7. ^ Cooper AM: Narcissism in normal development, in Character Pathology. Edited by Zales M. New York, Brunner/Mazel, 1984, pp. 39-56.
8. ^ Joseph Fernando, MPSY, M.D., The Etiology of Narcissistic Personality Disorder, (1998). Psychoanalytic Study of the Child, 53:141-158.
9. ^ Gabbard, Glen O., Stuart W. Twemlow. 1994. The Role of Mother-Son Incest in The Pathogenesis of Narcissistic Personality Disorder Lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2010 tại Wayback Machine. Journal of the American Psychoanalytic Association, Vol. 42, No. 1, 171-189 (1994) DOI: 10.1177/000306519404200109.
10. ^ DSM IV-TR, Diagnostic criteria for 301.81 Narcissistic Personality Disorder Lưu trữ ngày 8 tháng 1 năm 2010 tại Wayback Machine
11. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên hcm
12. ^ Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV narcissistic personality disorder: results from the wave 2 national epidemiologic survey on alcohol and related conditions
13. ^ a b "Comorbidity". Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2009.
14. ^ Zuckermann, 1999, p. 158

x t s Thao túng tâm lý
Làm cho dễ chịu(Củng cố tích cực:Thưởng)	Sự chú ý Hối lộ Kết thân với trẻ em để lạm dụng tình dục Tâng bốc Quà tặng Chúc mừng Ném bom tình yêu Lý thuyết cú hích Khen ngợi Quyến rũ Cười Quyến rũ hời hợt Nước mắt cá sấu
Làm cho khó chịu(Phạt)	Tức giận Bôi nhọ danh dự Khóc Thư khủng bố Sợ hãi Cáu Nhìn lườm Đay nghiến Vô tâm Đe dọa Nói xấu Phê phán Hành vi hung hăng Gây hấn Rối loạn nhân cách tàn bạo Chế nhạo Im lặng Xa lánh Lời nói thô tục Ép buộc Đổ lỗi nạn nhân Lạm dụng Đối phó La hét
Củng cố tiêu cực	Bầu không khí sợ hãi Liên kết chấn thương
Các thủ đoạn khác	Nhử mồi và chuyển đổi Lừa dối Chối bỏ Gây gián đoạn Lập trình lại Thêu dệt Bóp méo Đánh lạc hướng Chia để trị Ràng buộc đôi Gài bẫy Lảng tránh Phóng đại Gaslighting Vừa đấm vừa xoa (Cảnh sát tốt, cảnh sát xấu) Truyền bá Hạ thấp bóng Nói dối Hạn chế tối đa Di chuyển các cột gôn Hạ niềm tự hào và cái tôi xuống Lý giải Kỹ thuật Reid Thiết lập để thất bại Con ngựa thành Troia Bạn ở bên chúng tôi hoặc chống lại chúng tôi
Các bối cảnh	Lạm dụng Quảng cáo Áp bức Tội lỗi công giáo Lừa gạt Văn hóa tội lỗi Thẩm vấn Tội lỗi của người Do Thái Khuôn mẫu mẹ Do Thái Hoang mang luân lý Tác động truyền thông Tẩy não Trò chơi tâm trí Bắt nạt hội đồng Tuyên truyền Nghệ thuật bán hàng Bạo hành Văn hóa xấu hổ Chiến dịch bôi nhọ Tấn công phi kỹ thuật Giải thích vòng vo Gợi ý Chiến dịch đồn thổi
Các chủ đề liên quan	Rối loạn nhân cách chống đối xã hội Quyết đoán Đổ lỗi Rối loạn nhân cách ranh giới Cây gậy và củ cà rốt Giảm bớt Cho phép Ngụy biện Femme fatale Gaming the system Dễ tin Rối loạn nhân cách kịch tính Thích thể hiện Machiavellianism Kiêu ngạo Nhân cách yêu mình thái quá Personal boundaries Thuyết phục Phổ biến Đoán tính cách Psychopathy

x t s Rối loạn nhân cách
DSM-IV	Nhóm A (Lập dị) Schizotypal • Schizoid • Hoang tưởng Nhóm B (Kịch tính) Chống xã hội • Ranh giới • Kịch tính • Yêu mình thái quá Nhóm C (Lo âu) Phụ thuộc • Ám ảnh cưỡng chế • Tránh né
ICD-10	Dissocial personality disorder • Rối loạn nhân cách cảm xúc không ổn định

x t s Rối loạn tâm thần và hành vi (tham khảo ICD-10 • ICD-9)
Rối loạn tâm thần thực thểbao gồm rối loạn tâm thầntriệu chứng(F00-F09)	Suy giảm trí nhớ (Bệnh Alzheimer • Sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch • Bệnh Pick • Bệnh Creutzfeldt-Jakob • Bệnh Huntington • Bệnh Parkinson • Sa sút trí tuệ do bệnh AIDS • Sa sút trí tuệ trán-thái dương • Wandering (dementia) • Sundowning • Wandering (dementia)) • Mê sảng • Post-concussion syndrome • Hội chứng não thực tổn
Do sử dụng cácchất tác độngtâm thần(F10-F19)	Alcohol (Ngộ độc rượu cấp tính • Say rượu • Chứng nghiện rượu • Ảo giác do rượu • Hội chứng cai rượu • Sảng rượu • Hội chứng Korsakoff • Lạm dụng rượu) • Thuốc giảm đau nhóm opioids (Quá liều opioid • Rối loạn sử dụng opioid) • Thuốc an thần/Thuốc ngủ (Dùng benzodiazepine quá liều • Nghiện benzodiazepine • Cai benzodiazepine) • Cocain (Nghiện cocain) • Các chất gây nghiện (Ngộ độc/Dùng thuốc quá liều • Lạm dụng chất • Phụ thuộc thể chất • Cai)
Tâm thần phân liệt,rối loạn loại phân liệtvà các rối loạn hoang tưởng(F20-F29)	Tâm thần phân liệt  • Rối loạn nhân cách phân liệt (ScPD)  • Rối loạn nhân cách dạng phân liệt (STPD)  • Rối loạn hoang tưởng • Chứng điên tay đôi (Folie à deux) • Rối loạn phân liệt cảm xúc
Rối loạn khí sắc (Rối loạn cảm xúc)(F30-F39)	Hưng cảm (Hưng cảm nhẹ)  • Rối loạn cảm xúc lưỡng cực  • Trầm cảm • Trầm cảm theo mùa • Khí sắc chu kỳ • Dysthymia
Các rối loạn bệnh tâm căncó liên quan đến stressvà rối loạn dạng cơ thể(F40-F48)	Rối loạn lo âu Sợ khoảng trống • Rối loạn hoảng sợ • Cơn hoảng loạn • Rối loạn lo âu lan tỏa • Lo hãi xã hội • Ám ảnh sợ xã hội Rối loạn dạng cơ thể Rối loạn cơ thể hóa • Mặc cảm ngoại hình (Mặc cảm thiếu cơ bắp • Hội chứng dương vật nhỏ) • Bệnh tưởng • Ám ảnh sợ bệnh • Hội chứng Da Costa • Đau do căn nguyên tâm lý Khác Rối loạn ám ảnh cưỡng chế • Phản ứng stress cấp tính • Hậu chấn tâm lý • Rối loạn thích ứng • Rối loạn chuyển hóa ( Hội chứng Ganser) • Suy nhược thần kinh
Hội chứng hành vi kếthợp với rối loạn sinh lývà nhân tố cơ thể(F50-F59)	Rối loạn ăn uống Chán ăn tâm thần • Ăn vô độ Rối loạn giấc ngủ Rối loạn giấc ngủ (Ngủ lịm • Mất ngủ) • Rối loạn xảy ra trong giấc ngủ (Rối loạn hành vi giấc ngủ REM • Hoảng sợ khi ngủ) • Ác mộng Rối loạn chứcnăng tình dục Liệt dương (rối loạn cương dương)  • Xuất tinh sớm • Chứng co đau âm đạo • Giao hợp đau • Chứng cuồng dâm • Lãnh cảm (Rối loạn hưng phấn tình dục ở phụ nữ) Sau sinh Trầm cảm sau sinh • Loạn thần sau sinh
Rối loạn nhân cáchvà hành vi ởngười trưởng thành(F60-F69)	Rối loạn nhân cách • Hành vi hung hãn thụ động • Chứng ăn cắp vặt • Chứng giật râu tóc • Rối loạn nhân tạo • Hội chứng Munchausen • Định hướng giới tính loạn trương lực bản thân • Lệch lạc tình dục • Thị dâm • Ái vật • Phô dâm • Ái nhi • Khổ dâm • Bạo dâm • Ái lão • Loạn dục cọ xát • Loạn dục với súc vật • Loạn dục cải trang
Chậm phát triển tâm thần(F70-F79)	Chậm phát triển tâm thần
Rối loạn phát triển tâm lý(F80-F89)	Rối loạn phát triển đặc hiệu Rối loạn phát âm và ngôn ngữ (Rối loạn ngôn ngữ biểu hiện • Chứng mất ngôn ngữ • Mất khả năng biểu đạt cảm xúc qua ngôn ngữ • Nghe nhưng không hiểu nhiều • Hội chứng Landau-Kleffner, Vong ngôn) • Chứng khó học (Chứng khó đọc • Chứng khó viết • Hội chứng Gerstmann) • Mất ngôn ngữ vận động (Rối loạn phát triển về phối hợp) Rối loạn phát triển lan tỏa Tự kỷ • Hội chứng Rett • Hội chứng Asperger
Rối loạn hành vivà cảm xúc ở trẻem và thiếu niên(F90-F98)	Rối loạn tăng động giảm chú ý (AHDH) • Rối loạn cư xử (một số nơi gọi là Rối loạn hành vi) • Rối loạn hành vi ở những người còn thích ứng xã hội • Rối loạn lo âu khi xa cách • Câm tùy lúc • Rối loạn gắn bó ở trẻ • Rối loạn Tic • Hội chứng Tourette • Rối loạn khả năng nói (Nói lắp • Nói lúng búng)  • Rối loạn hành vi cảm xúc biệt định khác, thường khởi phát trong tuổi trẻ em và thanh thiếu niên (Rối loạn thiếu sót chú ý không tăng hoạt động • Thủ dâm quá mức • Cắn móng tay • Ngoáy lỗ mũi • Mút móng tay)