Soạn Tài Liệu TeX Tiếng Việt (UTF-8) - Nghĩ, Làm, Viết

LaTeX được yêu thích không chỉ trong giới nghiên cứu (nhất là Khoa học Máy tính và Toán, Vật lý) mà còn được sử dụng nhiều trong cộng đồng Nix và Mac (non-MS). Một khó khăn đối với cộng đồng người dùng LaTeX ở Việt Nam là sự hỗ trợ soạn tài liệu bằng tiếng Việt. Hiện tại đã có rất nhiều giải pháp, trong đó, đáng chú ý là tác giả Nguyễn Hữu Điển ở viện Toán (HN) với các gói hỗ trợ soạn LaTeX tiếng Việt với font ABC trên PcTeX, dự án VnTeX hỗ trợ tiếng Việt cho LaTeX và TeX thông qua các gói macro và phông chữ.

Mặc dù có nhiều cách tạo tài liệu LaTeX tiếng Việt, nhưng hiện tại việc sử dụng mã Unicode là xu hướng trội hơn bởi các lý do là đa số các hệ thống máy tính hiện tại đều có font hỗ trợ Unicode nhưng chưa chắc có các font hỗ trợ mã tiếng Việt VNI, TCVN, BKHCM, v.v. Sử dụng mã và font Unicode không những hỗ trợ soạn tài liệu tiếng Việt mà còn các tài liệu đa ngôn ngữ. Trong phạm vi bài viết này, tôi sẽ trình bày các bước để soạn một tài liệu (La)TeX tiếng Việt Unicode trên Windows và Linux.

Phần 1: Windows

1.1 Cài đặt LaTeX

Trên môi trường Windows, bạn có thể dùng MikTeX hoặc TeXLive. Cả hai gói đều hỗ trợ tốt cho việc sử dụng LaTeX. Gói MikTeX có một tính năng hay, đó là khi biên dịch tài liệu TeX mà có một gói bị thiếu thì sẽ hiện ra thông tin để chọn tải về. TeXLive không cung cấp tính năng tương tự nên người dùng phải tự cài đặt. Trong phạm vi bài này thì MikTeX được chọn là môi trường TeX minh họa trên Windows.

Tải MikTeX rồi cài đặt với những tính năng mặc định, giả sử cài MikTeX vào thư mục tạm gọi bằng bí danh là MIKTEKROOT. Sau đó, thiết lập biến môi trường PATH trỏ đến thư mục MIKTEKROOT/mixtekbin để bạn có thể dùng lệnh latex hoặc pdflatex tại bất kỳ cửa sổ lệnh (command prompt) nào.

Sau bước này, chúng ta giả thiết là bạn đã có môi trường (La)TeX trên Windows.

1.2 Chuẩn bị các gói hỗ trợ tiếng Việt Unicode

• Cài đặt gói hỗ trợ tiếng Việt

Sử dụng trình Package Manager (menu Start/MikTeX/Browse Package), sau đó chọn gói vntex để Package Manager tự tải về cài đặt. MikTeX có tính năng tự động tìm gói bị thiếu để cài. Như vậy, thay vì thực hiện bước này, có thể bắt đầu bước kế tiếp: soạn thảo một file .tex theo hướng dẫn, dùng trình biên dịch pdflatex. Trình pdflatex sẽ kích hoạt quá trình tải gói bị thiếu. Chỉ cần chấp nhận tùy chọn mặc định (và có thể chọn mirror thích hợp) là quá trình cài đặt gói hỗ trợ tiếng Việt sẽ hoàn thành.

1.3 Soạn thảo tiếng Việt Unicode

Bạn có thể soạn thảo tiếng Việt trong LaTeX bằng bất kì trình soạn thảo hỗ trợ Unicode (chú ý chọn encoding là UTF-8) như:

• Microsoft Notepad
• Notepad2
• Notepad++
• EmEditor

Ngoài ra, nếu bạn sử dụng Eclipse thì có thể soạn LaTeX bằng plugin TeXclipse khá mạnh và thuận tiện, không phụ thuộc hệ điều hành, chỉ cần có Java Runtime Environment. Bạn chỉ định encoding cho file .tex là UTF-8 trong Eclipse thì có thể soạn thảo tiếng Việt với Texclipse. Đây là một giải pháp tốt vì Texclipse hỗ trợ soạn thảo TeX với nhiều tính năng hay như hightlight, auto completion, completion aid, soạn thảo và tích hợp .bib, etc.

Để gõ được tiếng Việt trên Windows thì bạn cần thêm trình bộ gõ, chẳng hạn Unikey, hoàn toàn miễn phí, gọn nhẹ và chạy ổn định. Unikey hỗ trợ khá nhiều bảng mã như TCVN, VNI, BKHCM, Unicode, v.v. và hỗ trợ các kiểu gõ quen thuộc Telex, VNI, hoặc tốc ký.

1.4 Tạo tài liệu LaTeX tiếng Việt

1.4.1 Soạn tài liệu

Dùng bất kì một trình soạn thảo nào ở trên, soạn một file tv.tex như sau:

\documentclass{article} \usepackage[utf8]{inputenc} \usepackage[vietnam,english]{babel} \title{Dùng tiếng Việt (UTF-8) trong \LaTeX} \begin{document} \selectlanguage{vietnam} \maketitle \section{Tiêu đề} \subsection{Tiểu tiêu đề} Một vài đoạn văn bản \end{document}

Nội dung này có thể xem như là khung sườn cho các tài liệu LaTeX tiếng Việt của bạn, chú ý những phần sau:

\usepackage[utf8]{inputenc} \usepackage[vietnam,english]{babel}

và

\selectlanguage{vietnam}

Như vậy, một tài liệu LaTeX tiếng Việt có sườn (template) đơn giản như sau:

\documentclass{...} \usepackage[utf8]{inputenc} \usepackage[vietnam,english]{babel} \title{...} \begin{document} \selectlanguage{vietnam} \maketitle %text here \end{document}

Chú ý: nếu trình biên dịch LaTeX phàn nàn về gói utf8 thì thay bằng gói utf8x (thêm chữ x).

1.4.2 Biên dịch và tạo tài liệu PS hoặc PDF

Dùng các trình biên dịch như latex hoặc pdflatex để biên dịch tài liệu tv.tex.

latex tv.tex dvips tv.dvi ps2pdf tv.ps

hoặc

pdflatex tv.tex

Phần 2: Linux

2.1 Cài đặt môi trường TeX

Các hệ thống Linux hầu như đều có kèm theo phần mềm teTex hoặc TexLive. Hiện tại, TexLive rất phổ biến trên các hệ thống Linux. Ví dụ cài TexLive trong Debian hoặc Ubuntu:

$ sudo apt-get install texlive-latex-base

Sau đó chấp nhận các lựa chọn cài đặt mặc định. Để kiểm tra môi trường LaTeX, bạn có thể gõ lệnh latex hoặc pdflatex ở dấu nhắc lệnh.

Tuy nhiên, một chú ý quan trọng là hệ thống Linux phải được thiết lập locale là UTF-8. Các hệ thống Linux sau này thường thiết lập mặc định locale là UTF-8 vì phải hỗ trợ môi trường việc đa ngữ. Các hệ thống chưa có locale là UTF-8 thì cần phải thiết lập mới có tiếng Việt được. Sau đây là hướng dẫn tóm tắt thiết lập locale cho dòng Debian/Ubuntu. Các dòng khác cũng tương tự.

Kiểm tra locale của hệ thống hiện tại:

$ locale

Nếu kết quả hiện ra chưa phải là UTF-8 thì bắt đầu cấu hình

$ sudo dpkg-reconfigure locales

Tiếp theo là chọn một locale UTF-8 trong danh sách (ví dụ: en_US.UTF8). Thêm hai dòng sau vào file /etc/profile và khởi động lại máy:

export LC_CTYPE=en_US.UTF-8 export LANG=en_US.UTF-8

2.2 Chuẩn bị gói hỗ trợ tiếng Việt Unicode

Cài đặt gói hỗ trợ tiếng Việt (texlive-lang-vietnamese):

$ sudo apt-get install texlive-lang-vietnamese

Notes: Từ sau Ubuntu Trusty 14.04LTS, gói texlive-lang-vietnamese đã được nhập chung với texlive-lang-other. Do đó, lệnh cài đặt sẽ là sudo apt-get install texlive-lang-other. Nếu muốn chắc chắn có đủ hỗ trợ cho nhiều ngôn ngữ thì có thể dùng sudo apt-get install texlive-lang-all.

2.3 Trình soạn thảo TeX hỗ trợ Unicode

Như đã nêu ở phần 1 (Windows), bạn có thể sử dụng plugin TeXclipse/Eclipse, chỉ định encoding cho file .tex là UTF-8, và soạn thảo tài liệu LaTeX tiếng Việt với Texclipse.

Ngoài ra, đa số các Linux distro có sẵn các trình soạn thảo hỗ trợ Unicode như vim, gedit, kate. Nếu bạn cài Kile trên KDE, Texmaker, Winefish thì sẽ có trình soạn thảo (La)TeX tốt hơn.

Về bộ gõ tiếng Việt trên Linux thì bạn có các sự lựa chọn là x-unikey, xvnkb đều làm việc khá ổn.

2.4 Tạo tài liệu LaTeX tiếng Việt

(xem phần 1.4)

Share this:

• Facebook
• X

Like Loading...

Related