Sự An Toàn Trong Biểu Diễn Xiếc Thú: Vẫn Còn Bỏ Ngỏ

Sự việc con voi tên Na của Liên đoàn Xiếc Việt Nam quật chết một cháu bé ở Lào Cai khi cháu đến xem và cho voi ăn cách đây ít hôm đã gây chấn động mạnh trong công chúng, làm dấy lên mối quan tâm về sự an toàn của chính nghệ sĩ biểu diễn xiếc thú cũng như của khán giả. Bởi lẽ đây không phải là lần đầu tiên ở ta có sự cố voi xiếc quật chết người mà cách đây hơn một năm (tháng 4/2010) đã có việc một con voi của Đoàn xiếc Sao Mai (tỉnh Hải Dương) khi đi lưu diễn ở Đồng Nai đã quật chết một cháu bé 13 tuổi khi cháu cùng một tốp em nhỏ đến trêu chọc voi...

Cả hai vụ tai nạn chết người do voi xiếc gây ra ở trên đều có một điểm chung: Đó là tai nạn không xảy ra trong quá trình biểu diễn mà do voi được nuôi nhốt ở những nơi không đủ độ an toàn, không có lưới thép che chắn, trước khi gây tai nạn voi thường bị trêu chọc dẫn tới ức chế và nạn nhân là hai cháu bé đang ở độ tuổi thiếu nhi - độ tuổi hay hiếu động, tò mò với những gì lạ lẫm như xiếc thú. Có thể thấy ngay, khán giả của xiếc thú phần đông là trẻ em - là bộ phận khán giả còn thiếu hiểu biết và cơ chế phòng vệ bản thân còn non yếu. Hai vụ tai nạn xảy ra đều do người được giao nhiệm vụ trông giữ voi không có mặt tại hiện trường nên khán giả mặc nhiên tiếp cận voi ở cự ly quá gần, thậm chí trong vụ ở Đồng Nai - em Phạm Xuân Tín (nạn nhân) còn cùng nhóm bạn giật đuôi voi, ném đá vào voi và lấy cây que đánh vào chân voi... Đánh giá lại hai vụ việc đau lòng kể trên, những người có trách nhiệm của các đoàn xiếc đều cho rằng, nếu có mặt người trông giữ ở đó, có thể các tai nạn đau lòng ấy đã không xảy ra. Qua đó có thể thấy rằng, công tác bảo vệ an toàn cho khán giả còn bị xem nhẹ và chưa có quy định trách nhiệm rõ ràng, nghiêm ngặt nếu để xảy ra sai phạm nên hai nhân viên bảo vệ của Liên đoàn Xiếc Việt Nam khi đi biểu diễn ở Lào Cai mới tự ý rời khỏi khu vực của mình trong khi có rất đông khán giả, nhất là các em nhỏ hiếu kỳ đang đứng xem xung quanh. Voi xiếc dẫu được thuần hóa để phục vụ hoạt động nghệ thuật, thế nhưng vẫn là hàng thú dữ có bản năng phòng vệ mãnh liệt. Bởi vậy không thể coi thường khâu bảo vệ, nuôi nhốt bởi mỗi sai sót xảy ra đều có thể phải trả giá bằng sinh mạng con người.

Trên thực tế, nghệ sĩ biểu diễn xiếc thú mới là những người luôn phải đối mặt với hiểm nguy. Nhưng theo thông tin từ NSND Tâm Chính - người đảm nhiệm cương vị Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam suốt 17 năm và hiện là Chủ tịch Liên Chi hội Xiếc Việt Nam thì ở Liên đoàn Xiếc Việt Nam từ trước tới nay, lần đầu tiên xảy ra chết người là vụ tai nạn do voi Na gây ra ở Lào Cai. Thế nhưng, những tai nạn nhỏ, thậm chí là những tai nạn dẫn tới thương tật của nghệ sĩ xiếc thú không phải là chuyện hiếm gặp. Chính NSND Tạ Duy Hiển - người được coi là "ông tổ" của nghề xiếc Việt Nam - người từng huấn luyện và biểu diễn rất nhiều tiết mục xiếc thú cũng có lần đối mặt với tử thần khi bị chú báo cưng nổi giận vồ lấy ông như vồ mồi.

Xiếc thú được biểu diễn ngoài trời mà không hề có hàng rào bảo vệ.

Theo chia sẻ của NSƯT Tạ Duy Nhẫn - con trai nối nghiệp của NSND Tạ Duy Hiển thì tai nạn lần ấy suýt nữa cướp đi sinh mạng của cha anh vì ông bị mất nhiều máu. "Huấn luyện xiếc thú thông thường cứ sau mỗi động tác thành công, người huấn luyện phải thưởng cho thú một miếng mồi. Nhưng vì thời bao cấp khó khăn nên phải ba động tác thành công thì con vật mới được thưởng. Con vật thời ấy cũng thường phải chịu cảnh đói khổ nên có lẽ thú tính nổi lên, sẵn sàng cắn cả chủ. Rất may mắn ông cụ đã chui được vào gầm bàn nên thoát chết. Đến sáng hôm sau, mọi người phát hiện ra ông cụ nằm trên một vũng máu... Con trai tôi cũng muốn nối nghiệp cha ông nhưng một tai nạn ngã ngựa ngay từ khi cháu mới chập chững vào nghề đã khiến cháu phải bỏ cuộc..." - NSƯT Tạ Duy Nhẫn ngậm ngùi chia sẻ.

Câu chuyện về tai nạn của NSND Tạ Duy Hiển, hay câu chuyện về "cái tát định mệnh" của một con báo đối với nghệ sĩ xiếc thú Hoàng Minh Chấn khiến anh bị mất một bên má, phải tiến hành phẫu thuật chỉnh hình rất phức tạp đã trở thành "điển tích" trong nghề xiếc thú khi nói đến những hy sinh thầm lặng của các nghệ sĩ xiếc thú đằng sau những tràng pháo tay và sự phấn khích của khán giả. Các thế hệ nghệ sĩ xiếc thú trẻ hơn như nghệ sĩ xiếc trăn Tống Toàn Thắng là người "gặt hái" được nhiều vinh quang trên sàn diễn trong nước và trên thế giới cùng bạn "đồng hành" là các chú trăn nặng hàng tạ. Tiết mục xiếc trăn của Tống Toàn Thắng rất được các em thiếu nhi yêu thích. Thế nhưng, các chú trăn cưng được anh thuần dưỡng từ nhỏ bình thường rất mến chủ nhưng cũng đã không ít lần bị không khí náo nhiệt của sân khấu cùng ánh đèn flast kích động đã lao vào cắn chủ khiến máu chảy đầm đìa. Có những lần Tống Toàn Thắng bị các chú trăn to khỏe theo bản năng quấn nhiều vòng quanh người đến gần ngạt thở. Thế nhưng, anh Thắng cũng không vì thế mà dễ dàng từ bỏ công việc và niềm đam mê của mình.

Hay như câu chuyện về nghệ sĩ Nguyễn Văn Hoàn đã bị chú ngựa của mình tung vó đá đến ngất xỉu trong một tiết mục đang biểu diễn. Chưa kể, có lần anh bị một chú gấu tát đến toạc cả ngực. Nữ nghệ sĩ xiếc chó Huyền Thanh cũng từng bị một chú chó cắn vào tay trong quá trình luyện tập... Thế mới thấu hiểu cái thấm thía của câu "sinh nghề, tử nghiệp" của nghề xiếc thú. Đặc biệt là, cho đến nay, những hy sinh này của người nghệ sĩ vẫn chỉ được xem là tai nạn chứ chưa có loại hình bảo hiểm nào cho những tổn thương mà họ phải gánh chịu suốt phần đời còn lại.

Với cương vị hiện nay là Trưởng đoàn Xiếc thú Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSƯT Tạ Duy Nhẫn chia sẻ thêm: "Từ sự việc đáng tiếc do voi Na gây ra, chúng tôi sẽ nghiêm khắc xem xét lại mọi điều kiện vận chuyển, trông giữ thú khi đi lưu diễn từ cách chọn địa điểm đến đảm bảo khoảng cách an toàn giữa người xem với thú; xốc lại đội ngũ cán bộ, nhân viên, những người có trách nhiệm nuôi dưỡng, trông giữ thú để hạn chế tai nạn đáng tiếc xảy ra... Tuy nhiên tôi cũng mong rằng, những khán giả đến với xiếc thú là quý mến chúng tôi lắm rồi nhưng hãy tôn trọng các "nghệ sĩ đặc biệt" của chúng tôi bằng cách đừng trêu chọc, gây cho những con thú vốn bị nuôi nhốt nhiều ngày sự "khó chịu" khiến chúng phản ứng lại. Hơn nữa, phải nâng cao ý thức tự bảo vệ mình bằng cách giữ khoảng cách an toàn với những con thú nuôi của chúng tôi. Bởi nhiều khi chúng tôi đã rào chắn, nhưng khán giả hiếu kỳ vẫn cố tình trèo qua để tiếp cận thú nuôi và khi đó tai nạn rất dễ xảy ra.

Tôi muốn nói thêm rằng, chúng tôi là những nghệ sĩ hằng ngày phải tiếp cận với thú dữ, sự nguy hiểm còn nhân lên gấp bội trong điều kiện các phương tiện bảo hộ phải hạn chế sử dụng. Và vì điều này, tôi mong khán giả có sự thông cảm với công việc của chúng tôi!".

Được biết, hiện nay, công tác bảo đảm an toàn cho khán giả đi xem các tiết mục biểu diễn xiếc thú không phải đã được đầu tư đúng mức. Ngay đến Rạp xiếc Trung ương cũng không có rào chắn ngăn cách giữa khán giả và sân khấu. Còn những chương trình xiếc thú diễn ra ở các địa phương thì biện pháp bảo vệ an toàn cho khán giả cũng thật sơ sài (sơ sài từ nơi biểu diễn đến nơi trông giữ, nuôi nhốt thú). Bản thân người viết bài này, mỗi lần đến Liên đoàn xiếc Việt Nam - địa chỉ duy nhất còn tồn tại một đoàn xiếc thú - nhìn những chú voi, khỉ, gấu, chó, ngựa được nuôi nhốt trong những chuồng trại tuềnh toàng, bẩn thỉu hôi hám, bỗng thấy chạnh lòng thương cho những con vật từng được tung hô là "những nghệ sĩ đặc biệt" và thương cho cả những người nghệ sĩ ngày đêm tập luyện và biểu diễn cùng những nguy hiểm tiềm ẩn có thể xảy ra bất cứ lúc nào