Tài Hoa Và Kiên định - Báo Nhân Dân

Chinh phục châu Âu

Sinh ngày 24-11-1954 tại Xa-rai-e-vô trong một gia đình gốc Bô-xnia, có cha là đảng viên Cộng sản làm việc trong Bộ Thông tin của nước Cộng hòa Bô-xnia và Héc-xê-gô-vi-na, Ê.Ku-xtu-rít-xa từ thời học trò đã làm phim nghiệp dư và giành giải thưởng, nhờ thế được cử sang Tiệp Khắc học khoa Điện ảnh - Truyền hình của Học viện Nghệ thuật biểu diễn FAMU... Đang học, anh đã làm được hai bộ phim ngắn rồi tự viết kịch bản, đạo diễn và quay bộ phim tốt nghiệp Ghéc-nica (1978) dài 25 phút, kể chuyện cậu bé trong một gia đình Do thái hồi cuối thập niên 1930, qua đó nêu bật chủ đề chống phát-xít và phân biệt chủng tộc, giành giải thưởng Chính tại Liên hoan phim sinh viên Các-lô-vy Va-ry.

Trở về Xa-rai-e-vô, Ê.Ku-xtu-rít-xa làm phim cho truyền hình địa phương, đến năm 1981 - trình làng bộ phim nhựa Còn nhớ chăng nàng Đô-li Ben?kể về những bước trưởng thành và tạo lập nhân cách của một thiếu niên có tài thôi miên... Đây là bộ phim đầu tiên ở Nam Tư không dùng ngôn ngữ Xéc-bia chính thống, các nhân vật thoại bằng tiếng Bô-xnia và mang lại cho tác giả giải thưởng lớn đầu tiên của Hiệp hội Phê bình Nghệ thuật quốc tế (FIPRESCI) tại Vơ-ni-dơ. Bốn năm sau - Bố đi công tác(1985) - về cuộc sống ở Nam Tư sau thế chiến thứ hai qua con mắt của một đứa bé, mang lại cho ông Cành cọ Vàng đầu tiên và giải FIPRESCI ở Can. Phim còn được đề cử Ô-xca và Quả cầu Vàng của Mỹ, còn Ê.Ku-xtu-rít-xa được chủ khảo Can gọi là "niềm hy vọng chủ yếu của điện ảnh châu Âu và thế giới".

Bộ phim tiếp theo Thời của người Digan(1988) quay tại Ma-xê-đô-nia - kể chuyện một chàng trai Di-gan phải trả nợ bằng cách ăn xin, ăn cắp, lừa bắt trẻ con để bán, tuy mang về đầy vàng nhưng người bà chẳng hề mừng rỡ - là tác phẩm đầu tiên của điện ảnh thế giới dùng ngôn ngữ Di-gan gốc - được giải Đạo diễn xuất sắc của Can.

Thời gian đó, đạo diễn nổi tiếng bắt đầu mê ca nhạc, là cây ghi-ta nền của ban nhạc rốc "Cấm hút thuốc lá" - đó là nguyên nhân khiến ông mất việc làm trong trường điện ảnh Xa-rai-e-vô. May thay, ông được Mi-lốt Pho-man mời sang Mỹ giảng dạy, ở đó, kịch bản của một sinh viên đang theo học được ông gọt giũa thêm, dùng làm nền tảng cho bộ phim Giấc mơ A-ri-dô-nabằng tiếng Anh (1993) mời được cả những ngôi sao của điện ảnh Mỹ như Giôn-ny Đép, Phây Đa-na-uây, giành giải Gấu Bạc tại Béc-lin, song, Ê.Ku-xturít-xa tuyên bố không muốn làm việc với Hô-ly-út nữa.

Về miền Ban-căng

Năm 1992, chiến cuộc Bô-xnia bùng nổ, Ê.Ku-xtu-rít-xa quyết định về nước làm một bộ phim mới Trong lòng đất. Đó là một hiện thực kinh khủng - cả một dân tộc phải chui xuống lòng đất để sống, tránh những tai họa của cuộc thế chiến thứ hai.

Trong năm chục năm trời, người ta đã yêu, đã ghét, đã sinh đẻ, đã chôn cất mà không có ý niệm gì về những sự kiện diễn ra trong đời thực ở trên mặt đất. Bàn tay đạo diễn tài tình đã nối được liền mạch quá khứ với những sự kiện nóng hổi đang diễn ra trên đất nước mình - những ngày đầu của cuộc chiến ở bán đảo Ban-căng! Bộ phim ra đời năm 1995, mang lại cho ông Cành cọ Vàng thứ hai -Ê.Ku-xtu-rít-xa trở thành đạo diễn thứ tư trên thế giới hai lần đăng quang tại Can.

Ba năm sau, trở lại với đề tài người Di-gan, ông làm bộ phim hài Mèo cái đen, mèo đực trắng(1998) đến Vơ-ni-dơ 1998 được coi là thủ lĩnh, nhận giải Đạo diễn xuất sắc. Tiếp đó là một khoảng lặng khá dài, vì ông mải diễn cùng "Cấm hút thuốc lá" trong đó cậu con trai đảm nhiệm bộ gõ. Say sưa với hoạt động ca nhạc, ông chỉ tham gia đời sống điện ảnh với tư cách diễn viên và nhà sản xuất cho người đồng hương Đu-xan Mi-lich đạo diễn bộ phim hài Trái dâu tây trong siêu thị (2003). Đến năm 2004, ông trở lại đề tài cuộc chiến ở Ban-căng với phim Cuộc đời như phép lạ bằng thể loại sở trường bi hài kịch. Phim dự Can thứ 57, được Pháp tặng giải thưởng của Hệ thống giáo dục và giải Xê-da cho riêng Ê.Ku-xtu rít-xa. Năm sau, ông làm chủ khảo Liên hoan phim Can rồi tham gia thành lập một hợp tuyển điện ảnh mang tên Những đứa trẻ vô hình và đích thân góp một trong bảy trường đoạn vào bộ phim Người Di-gan xanh. Tháng 5-2007, ông trình làng bộ phim thứ tám - Hứa hẹn và mang đi Can, nâng thành tích tham gia Liên hoan uy tín này lên năm lần. Năm 2008 - do ngôi sao bóng đá huyền thoại Ma-ra-đô-na đề xuất, trong vòng năm tháng ông đã làm phim tài liệu về cuộc đời đầy thăng trầm của anh để công chiếu tại Can. Được biết, ông sắp cho ra lò hai bộ phim Nước lạnh và Hoa hồng hoang dại, hoa hồng trìu mến.

Ê. Ku-xtu-rít-xa cùng vợ sáng lập hãng "Rasta Films" lo sản xuất tất cả các phim của nhà và vẫn cùng con trai biểu diễn trong ban nhạc rốc. Hồi quay phim Cuộc đời như phép lạông còn tự tay thiết kế xây dựng làng Đrơ-ven-grat - trong đó có nhà thờ Chính thống giáo Mô-kra, nhà bảo tàng, thư viện, rạp phim và trở thành một điểm du lịch nổi tiếng. Nhờ đó, ông nhận giải thưởng kiến trúc châu Âu Phi-lip-pê Rốt-thi-ơ 2005 của Bỉ.

Kiên định chính kiến

Con người đa tài, lắm đam mê cũng nổi tiếng về chính kiến và tính kiên định: Ông công khai lên án Tổng thống Mỹ Clin-tơn vì đã ra quyết định dội bom Nam Tư năm 1999. Ông dứt khoát phản đối chia tách Liên bang Nam Tư. Ngay cả khi quốc gia này không tồn tại nữa, đến đâu ông vẫn xưng "tôi là người Nam Tư". Quan điểm đó được ông giữ gìn nhất quán khi nhìn nhận cuộc nội chiến ở bán đảo Ban-căng, cho nên khi Trong lòng đất được công chiếu trên ti-vi trong nước, ông quyết định dùng nhan đề Một miền đất đã từng liền khối và vận động các văn nghệ sĩ khác cùng ra tuyên bố phản đối việc tách Kô-xô-vô ra khỏi Xéc-bia...

Hiện ông sống ở ba nơi Ben-grat, Pa-ri, Niu Oóc và vẫn đam mê điện ảnh, bóng đá, ban nhạc "Cấm hút thuốc lá". Với văn học, chính ông là người đề xuất và được chính phủ Xéc-bia cùng thị trưởng thành phố Visê-grat ủng hộ việc ra đời giải thưởng văn chương quốc tế mang tên I-vô An-đrich - nhà văn Nam Tư duy nhất được giải Nô-ben văn học - dành cho các tác giả viết bằng ngôn ngữ Xlavơ.

ĐOÀN NHÂN CHÍNH